Cetasikaniddesavaṇṇanā
67. Cittānantaramuddiṭṭhā
V1.16 , ye ca cetasikā mayā ye ca cetasikā cittānantaraṃ mayā uddiṭṭhā , ito paraṃ idāni tesaṃ cetasikānaṃ vibhājanaṃ karissāmi ahaṃ .Imesu pana karuṇāmuditāvasena bhāvanākāle karuṇāpubbabhāgo vā , appanāpattāya karuṇāya pubbabhāgo , tasmiṃ pubbabhāge , karuṇāto pubbabhāge kāmāvacaracitteti attho .
Ekā karuṇā uppajjati .
Muditāpubbabhāge vā appanāpattāya muditāya pubbabhāge ekā muditā
M0.20 uppajjati .Iminā kāmāvacaracittena yogī micchākammantādīhi dhammehi viramati .
Ramu -dhātu kīḷāyaṃ , vi -saddo viramaṇattho .
68. Ādinā puññacittena , tettiṃsa niyatā matā ādinā puññacittena paṭhamamahākusalacittena saha niyatā tettiṃsa cetasikā bhagavatā matāti , atha vā karuṇāmuditā aniyatā ekena dhammena saha catuttiṃsa dhammā bhavanti .
69. Kasmā panettha mettā ca , upekkhā ca na uddhaṭā ettha etesu yevāpanakadhammesu , niddhāraṇaṃ , mettā ca upekkhā ca dhammarājena satthunā na uddhaṭā na vuttā kasmā kāraṇā .
70. Abyāpādena mettāpi abyāpādena mettā gahitā , upekkhāti tatramajjhattatāya ca gahitā yasmā kāraṇā , tasmā ubhopetā bhagavatā na gahitā .
71. Kasmā yevāpanā dhammā , buddhenādiccabandhunā sabbe te yevāpanā dhammā yevāpananāmakā pāḷiyaṃ sarūpena eva .
Bandhati snehena etasminti bandhu , ādiccassa bandhu ādiccabandhu , tena ādiccabandhunā buddhena na ca uddhaṭā na desitā .
72. Kasmā
V1.17 kāraṇā ?Yasmā aniyatā keci yevāpanakā aniyatā , yasmā kāraṇā rāsiṃ dukavaggādirāsiṃ na bhajanti na sevanti , yasmā kāraṇā keci yevāpanakā dubbalā , tasmā pāḷiyaṃ bhagavatā na vuttā .
73. Chandādhimokkhamuditā manasi ca kāro ,
Majjhattatā ca karuṇā viratittayañca ;
Puññesu tena niyatāniyatā ca sabbe ,
Yevāpanā munivarena na ceva vuttā .
Chandādhimokkho
M0.21 muditā manasikāro majjhattatā karuṇā viratittayañca puññesu kusalesu niyatā cattāro aniyatā pañca sabbe yevāpanā na ca eva tena munivarena vuttā . 74-80.
Kasmā panettha phassova , paṭhamaṃ samudīrito ettha etesu cetasikesu , jātiniddhāraṇaṃ , phassova paṭhamaṃ samudīrito kathito .
Kasmā kāraṇā ?
Kira mayā sutaṃ , ārammaṇe cittassa paṭhamaṃ abhinipātattā phasso paṭhamaṃ samudīrito , phusitvā pana phassena phassena ārammaṇaṃ phusitvā yogino vedanāya ārammaṇaṃ vedaye , saññāya sañjānāti , cetanāya ārammaṇaṃ cetaye .
Sahajātānaṃ cetasikānaṃ phassova idha imasmiṃ citte mahesinā paṭhamaṃ vutto .
Hi kasmā kāraṇā ?
Yasmā balavapaccayattā , tasmā vutto .
Akāraṇamidaṃ sabbaṃ , cittānaṃ tu saheva ca ‘‘ paṭhamābhinipātattā ’’ ti ca ‘‘ balavapaccayattā ’’ ti ca idaṃ sabbaṃ vacanaṃ akāraṇaṃ ahetukaṃ ayuttaṃ , kasmā kāraṇā ?
Cittajānaṃ cittehi sahappavattānaṃ cetasikānaṃ ekuppādādibhāvena samānuppādasamānanirodhasamānālambaṇasamānavatthukabhāvena pavattito akāraṇaṃ ayuttaṃ .
Ayaṃ tu paṭhamuppanno , ayaṃ pacchāti natthidaṃ ayaṃ dhammo paṭhamuppanno , ayaṃ dhammo pacchākāle uppanno iti idaṃ vacanaṃ natthi .
Balavapaccayattepi kāraṇaṃ na ca dissati .
Desanākkamato ceva paṭhamaṃ samudīrito iccevaṃ iti evaṃ iti iminā mayā vuttappakārena phassassa paṭhamaṃ samudīritataṃ viññunā vibhāvinā viññeyyaṃ , visesato visesena aññathā na viññeyyaṃ .
Na ca pariyesitabboyaṃ , tasmā pubbāparakkamo yasmā kāraṇā ayaṃ pubbāparakkamo viññunā na ca pariyesitabbo na gavesitabbo , dhammā eva vacanatthalakkhaṇādīhi vijānatā paṇḍitena pariyesitabbā .
Iṭṭhākārānubhavanarasā
M0.22V1.18 iṭṭhārammaṇānubhavanakiccā subhojanarasaṃ anubhavanto rājā viya .Cetasikaassādapaccupaṭṭhānā cetasikapassaddhipadaṭṭhānā .
Paccābhiññāṇakaraṇarasā paṭijānanakiccā vaḍḍhakissa abhiññāṇakaraṇamiva vaḍḍhakino sakiṃ sañjānitvāpi dāruharesu suttassa paṭipasāraṇaṃ viyāti adhippāyo .
Yathāgahitanimittavasenāti yathāpavattitanimittassa vasena .
Manasi abhinivesakaraṇaṃ gayhākārā .
Āyūhanarasā pavattanakiccasādhakā .
Mahāvaḍḍhakiādayo viya yathā mahāvaḍḍhakī sayampi dāruṃ tacchati , parepi dāruṃ tacchāpeti , evaṃ sayampi ārammaṇe sandahati , sampayuttadhammepi abhisandahāpeti .
Āhananaṃ bhuso hananaṃ , pariyāhananaṃ samantā hananaṃ , taṃ raso etassāti āhananapariyāhananaraso .
Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo ārammaṇaparimaddanalakkhaṇo .
Pinayatīti pīti , sahajātadhamme ārammaṇe pinayatīti attho .
Kāyacitta pharaṇarasā .
Udaggassa cittassa bhāvo odagyaṃ , taṃ paccupaṭṭhānaṃ etassāti odagyapaccupaṭṭhānā .
Saddahanti vatthuttayaṃ saddahanti .
Akālusiyapaccupaṭṭhānā anāvilabhāvapaccupaṭṭhānā .
Saddheyyavatthupadaṭṭhānā saddahitabbavatthuttayāsannakāraṇā .
Araññagatasudesako viya araññe gato maggasudesako viya .
Attanā avinibbhuttānaṃ dhammānan ti avigatānaṃ cetasikānaṃ .
Tesan ti tesaṃ cetasikānaṃ dhammānaṃ .
Santepi ca tesaṃ
M0.23 cetasikānaṃ anupālanalakkhaṇādimhiV1.19 vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ tesaṃ pāletabbānaṃ cetasikānaṃ pavattakkhaṇeyeva taṃ jīvitaṃ te dhamme pāletabbe cetasike anupāleti .Udakaṃ viyāti yathā udakaṃ attani uppalādīni anupāleti , tathā anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne santepi tesaṃ atthikkhaṇeyeva anupāleti , vijjamānakkhaṇeva anupāletīti adhippāyo .
Paccayuppannepi ca dhamme anupāleti , dhāti viya kumāraṃ aññāya janitaṃ kumāraṃ rakkhantī dhāti viya , parassa puttaṃ aṅkādinā dhāretīti dhāti .
Sayaṃpavattitadhammasambandheneva pavattati attanā pavattitehi dhammehi sampavattati .
Niyāmako viya yathā niyāmako ekanāvāya vutthehi janehi saha pavattati , bhaṅgato uddhaṃ taṃ jīvitaṃ na pavattayati , attano ca abhāvā ṭhapayitabbānaṃ cetasikānañca abhāvā , bhaṅgakkhaṇe cetasike na ṭhapeti sayaṃ bhijjamānattā , vaṭṭisneho khīyamāno padīpasikhaṃ na karoti yathā .
Sommabhāvapaccupaṭṭhānoti mudubhāvapaccupaṭṭhāno , sītalabhāvapaccupaṭṭhāno vā .
Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ime khandhā gahitā .
Nimmaddanarasāti nimmaddanakiccā .
Kāyacittānaṃ avūpasamatāuddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti ādi ggahaṇena kukkuccaṃ gahetabbaṃ .
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya
Cetasikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyo paricchedo .