Rūpavibhāgavaṇṇanā
622. Vuttamādimhi yaṃ rūpaṃ , cittajānamanantaraṃ yaṃ rūpaṃ cittacetasikānaṃ anantaraṃ ādimhi pakaraṇādimhi ‘‘ cittaṃ cetasikaṃ
M0.105 rūpan ’’ tiādinā vacanena ācariyena vuttaṃ , ito paraṃ idāni tassa rūpassa vibhāvanaṃ samāsena saṅkhepena karissaṃ . 623. Yaṃ ruppatīti rūpan ti yaṃ dhammajātaṃ ruppati sītādinā viruddhapaccayena vikāramāpajjati .
Tathā rūpayatīti rūpaṃ yaṃ dhammajātaṃ vaṇṇavikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ ajjhāsayaṃ pakāseti , iti tasmā rūpaṃ , kiṃ taṃ ?
Vaṇṇāyatanaṃ .
Rūpārūpabhavātīto , surūpo rūpamabrvi bhagavā rūpārūpabhavaatīto surūpo rūpaṃ abrvi kathesi .
625-6.
Mahābhūtenāti mahanto bhūto uppatti etassāti mahābhūto , tena .
Vañcakattā mahābhūtasamāti vā .
630. Nirupādānamānasoti upādānavirahitacitto .
633. Tassa
V1.86 sampattīti tassa kiccassa sampatti . 634. Upabrūhanarasāti vaḍḍhanakiccā .
637. Āsayānusaye ñāṇan ti ettha āsayo nāma
Sassatucchedadiṭṭhī ca , khantī saccānulomikaṃ ;
Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ , etaṃ āsayasadditaṃ .
Atthīti kho , kaccāna , ayameko anto , anto kho , kaccāna , atthi iti ayaṃ eko anto koṭṭhāso , ayaṃ sassatadiṭṭhi .
Natthīti kho , kaccāna , ayaṃ dutiyo anto , ayaṃ ucchedadiṭṭhi .
Khantī saccānulomikan ti catunnaṃ saccānaṃ anulomikañāṇaṃ , saṅkhārupekkhāñāṇanti attho .
Yathābhūtañca yaṃ ñāṇan ti sappaccayanāmarūpadassanaṃ ñāṇaṃ .
Etaṃ āsayasadditan ti
M0.106 etaṃ āsayaṃ iti kathitaṃ .Evaṃ vuttappakārena āsaye ñāṇaṃ nāma .
Anusayo nāma diṭṭhānusayādayo anusayā satta .
Indriyānaṃ paropareti pare adhikabhāvena opare ca tikkhānubhāvena ayaṃ satto tikkhasaddhindriyo mudusaddhindriyo hīnasaddhindriyoti attho .
Samādhindriyādīsupi eseva nayo .
Iti sattānaṃ indriyānaṃ paraopare ñāṇaṃ .
638. Sabbaññutā ñāṇan ti tihetukakāmāvacarakriyācatukkaṃ gahetabbaṃ .
641. Akkhikūṭehi matthaluṅgena paricchinno antato .
645. Bhāvasambhavasaṇṭhānāti itthipumasambhavabhūtavaṇṇāyatanaṃ .
647. Ete dasa catusamuṭṭhānā sambhārā catūhi paccayehi cattālīsa bhavanti .
652. Niviṭṭheti patiṭṭhite .
658. Ubbiadhikānaṃ
V1.87 pathavīadhikānaṃ . 660-2.
Visese satīti nissayabhūtānaṃ catunnaṃ visese sati , sabbaso sabbesaṃ visesaparikappanaṃ pahāya eva kammavisesena pasādānaṃ visesatā ñeyyā .
663. Saddīyatīti uccārīyate .
Rasantīti assādenti .
668. Paratoti paṭhamakappato aparabhāge paṭisandhiyaṃ bhāvadvayaṃ samuṭṭhātīti viññeyyaṃ .
‘‘ Pavattepi samuṭṭhāyā ’’ tiādikaṃ soṇakumārādayo sandhāya vuttaṃ .
672. Na taṃ byañjanakāraṇan ti taṃ indriyadvayaṃ byañjanassa kāraṇaṃ na siyā .
Tassāti byañjanassa .
674. Ubbāhanan ti
M0.107 nīharaṇaṃ . 676-7.
Annapānādikaṃ vatthu yaṃ kammajaṃ aggiṃ harati , kevalaṃ ekaṃ hutvā taṃ annapānādikaṃ vatthu jīvitaṃ pana pāletuṃ na ca sakkoti .
Ekato jīvitaṃ pāletuñca sakkonti .
Kāyena rūpakāyena attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ bhāvo kāyaggahaṇānusārena kāyaggahaṇassa anucintanena gahitāya vāyodhātuvikārasaṅkhātāya etāya dhammajātiyā paṇḍitehi viññāyate .
Itipi tasmā kāyaviññatti .
681. Ekāvajjanavīthiyaṃ heṭṭhā chahi cittehi vāyodhātusamuṭṭhitaṃ upatthambhaṃ labhitvā .
684. Saha saddena vāti saddena saheva .
690-1.
Etāsaṃ pana lahutādīnaṃ tissannaṃ pavattiyaṃ nidassanaṃ kamato ārogyaṃ lahutā
V1.88 , madditaṃ dhammaṃ mudutā , dhantahemaṃ kammaññatā hoti .Lahutādittayaṃ pana kammaṃ kātuṃ na sakkoti , āhārādittayaṃyeva lahutādittayaṃ karoti yasmā , tato taṃ tijaṃ nāma .
693. Vuttamākāranānattāti ettha ākāranānattā nāma ācayākāraanubandhatākāravasena vuttaṃ .
Veneyyānaṃ vasena vāti eke veneyyā ācayavasena jātirūpaṃ jānanti , eke anubandhatāvasena jānanti .
Iti veneyyānaṃ jānanavasena jātirūpaṃ dvidhā vuttaṃ .
694. Sabhāvānapagame attano sabhāvassa anapagame sati .
Te
M0.108 middharūpavādācariyā paṭikkhipitabbā .Kathaṃ ?
Addhā munisi sambuddho , natthi nīvaraṇā tavāti yo tvaṃ addhā ekantena muni asi sambuddho asi nīvaraṇā dhammā tava tuyhaṃ natthi , iti vacane sace middhaṃ nīvaraṇaṃ rūpe paviṭṭhaṃ siyā .
Bhagavatā rūpakāyassa vijjamānattā ‘‘ natthi nīvaraṇā tavā ’’ ti vacanaṃ vattabbaṃ siyā .
Thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena saha nīvaraṇañceva hoti , nīvaraṇasampayuttañca hoti .
Iti sampayuttavacanato sampayuttassa rūpassa abhāvato tampi na vattabbaṃ siyā .
Na purejātapaccayāti aññamaññapaccayāti attho .
Sace thinamiddhaṃ rūpaṃ siyā , kathaṃ arūpepi aññamaññaṃ siyā , na siyāti attho .
Arūpepi kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uppajjati .
Iti vacanena ca na middharūpaṃ siyā , arūpe kathaṃ siyāti attho .
Arūpameva middhaṃ iti paṭikkhipitabbā .
Arūpepi etassa middhassa uppattiyā sādhakavacanato niṭṭhaṃ ettha ca avagantabbaṃ ‘‘ arūpan ’’ ti viññunā .
705-6.
Kammena vīsati rūpāti aṭṭhindriyavatthuaṭṭhāvinibbhogasantatūpacayākāsā kammajā .
Cetasā viññattidvayasaddalahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā cittajā .
Utunā saddalahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā utujā .
Āhārato lahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā āhārajā .
707-17.
Jāyeyyuṃ yadi tānipīti tāni jaratāaniccatārūpā yadi jāyeyyuṃ , evaṃ sante tu tesaṃ jaratāaniccatā bhedā siyuṃ .
Hi saccaṃ vacanaṃ pāko na paccati , bhedo vā na
V1.89 ca bhijjati yasmā , tasmā tesaṃ pākabhedā siyunti , taṃ vacanaṃ natthi .Etaṃ jaratāaniccatādvayaṃ jātassa nipphannarūpassa pākabhedattā na jāyati .
Siyā kassaci buddhetthāti ettha jaratāaniccatāvinicchayādhikāre kassaci janassa buddhi ñāṇaṃ yadi siyā ,‘‘ rūpassūpacayo ’’ ti vacanena ‘‘ jāti
M0.109 jāyatī ’’ ti vacanaṃ dīpitaṃ yathā , evaṃ tathā pākopi paccatu , bhedopi paribhijjatu , evaṃ buddhi siyā .Jāti na ceva jāyate .
Iti iminā pakārena vibhāvinā ñeyyā .
Jāti jāyamānassa nipphannarūpassa nibbatti nāma pakāsitā .
Tattha yassa siyā tattha vacane yassa janassa buddhi siyā .
Yesaṃ nipphannarūpadhammānaṃ jāti atthi , sā jāti abhinibbattisammutiṃ tappaccayattavohāraṃ tesaṃ nipphannarūpadhammānaṃ paccayaṭṭhena laddhavohāraṃ kammajādikaṃ vohāraṃ labhateva yathā , tathā tesaṃ nipphannarūpadhammānaṃ te pākabhedā abhinibbattisammutiṃ nāma tappaccayattavohāraṃ labhanti , iti buddhi siyā .
Tassa janassa evaṃ vattabbaṃ – idaṃ santatūpacayadvayaṃ kammādisambhavaṃ hoti yathā , evaṃ pākabhedā taṃ kammādisambhavavohāraṃ kadācipi na labhanti .
Hi saccaṃ vacanaṃ kasmā kāraṇā janakānaṃ kammādipaccayānaṃ ānubhāvasaṅkhāte khaṇuppāde tesaṃ pākabhedānaṃ abhāvato na labhanti .
Vuttappakārena khaṇuppāde jātiparamparābhāvato sā jāti labbhate , tasmā kāraṇā jāti eva abhinibbattisammutiṃ paccayattavohāraṃ labhati , itaraṃ jaratāaniccatādvayaṃ pana na labhati .
Taṃ jaratāaniccatādvayaṃ jiyyati iti bhijjati iti vā na vattabbaṃ hoti .
Kasmā ?
Kammādipaccayānaṃ ānubhāvakkhaṇe tassa jaratāaniccatādvayassa paccayānaṃ abhāvato .
718-23.
Aniccaṃ saṅkhatañcetaṃ jarāmaraṇaṃ aniccasaṅkhātaṃ itipi vacanassa bhagavatā vuttattā jaratāaniccatādvayaṃ jāyati , evaṃ iti tvaṃ ce maññasi , evaṃ ‘‘ jāyati evā ’’ ti vacanaṃ bhagavatā na vattabbaṃ .
Hi kasmā kāraṇā ?
‘‘ Aniccaṃ saṅkhatañcetaṃ , jarāmaraṇamiccapī ’’ tivuttabhāvādinā ākāradesanāpariyāyena lesena bhagavatā aniccānaṃ nipphannarūpadhammānaṃ jarāmaraṇasaṅkhātaṃ sabhāvato jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhatañcāpi
M0.110 cittajānaṃ vikārattā viññattiyo ‘‘ cittajā ’’ ti vuttā viya , tathā evaṃ bhagavatā vuttaṃ .Yadi evaṃ atthe sati etaṃ ruppanalakkhaṇattayaṃ ajātattā ca sabbathā sabbākārena khaṃpupphaṃva natthi , asaṅkhataṃ nibbānaṃ viya niccaṃvāti ca codako vadeyya , natthi niccanti idaṃ ubhayavacanaṃ no bhagavatā vattabbaṃ .
Kasmā ?
Nissayadhammānaṃ āyattabhāvena pavattito pathaviyādīnaṃ nissayānaṃ bhāve sati tassa lakkhaṇattayassa bhāvato , tasmā khaṃpupphaṃva taṃ lakkhaṇattayaṃ na natthi , atthīti attho .
Pathavīādīnaṃ
V1.90 abhāve taṃ lakkhaṇattayaṃ na ca labbhati yasmā , tasmā nibbānaṃ viya , tathā niccaṃ na . 724-5.
Paricchedādayo anipphannā .
Tesameva ca rūpānaṃ tesameva nipphannarūpadhammānaṃ vikārattā nipphannā ceva saṅkhatā sesavasena vuttānaṃ pabhedakatoti dassanato .
Sesaṃ uttānatthameva .
767.
Gantuṃ panicche piṭakebhidhamme ,
Yo dhammasenāpatinā samattaṃ ;
Hitatthinā tena ca bhikkhunāyaṃ ,
Sakkacca sammā pana sikkhitabbo .
Yo bhikkhu abhidhamme piṭake dhammasenāpatinā samattaṃ sabhāvaṃ gantuṃ pāpuṇituṃ iccheyya , tena ca bhikkhunā hitatthinā sakkaccaṃ ādarena sammā tīraṇacintanasajjhāyanehi ayaṃ abhidhammāvatāro sikkhitabbo .
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya
Rūpavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dasamo paricchedo .