Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

Pārāyanavagganiddeso

1. Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

PārāyanavaggassaV0.1P0.1M0.1 paṭhame ajitasuttaniddese –

‘‘ Kenassu nivuto loko ,( iccāyasmā ajito ,)

Kenassu nappakāsati ;

Kissābhilepanaṃ brūsi , kiṃsu tassa mahabbhayan ’’ ti .

–

Ajitamāṇavassa pucchite paṭhamapañhe ca uparūparipañhe ca niddesesu ca vuttañca uttānañca vajjetvā visesameva vakkhāma .

Tattha nivutoti paṭicchādito .

Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi ?

ĀvutotiV0.2 āvarito .

Nivutoti paṭicchādito .

Ovutoti heṭṭhā paṭicchādito .

Pihitoti uparibhāgena chādito .

Paṭicchannoti avivaṭo .

Paṭikujjitoti adhomukhaṃ chādito .

Nappakāsatīti nappakāso hoti .

Nappabhāsatīti ñāṇappabhāsaṃ na karoti .

Na tapatīti ñāṇatapaṃ na karoti .

Na virocatīti ñāṇavirocanaṃ na karoti .

Na ñāyatīti na jānīyati .

Na paññāyatīti nappaññāyate .

KenaM0.2 littoti kena limpito .

Saṃlitto upalittoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Ācikkhasi niddesavasena .

Desesi paṭiniddesavasenaP0.2 .

Paññapesi tena tena pakārena .

Atthaṃ bodhento paṭṭhapesi .

Tassatthassa kāraṇaṃ dassento vivarasi .

Byañjanabhāvaṃ dassento vibhajasi .

Nikujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca haritvā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayanto uttānīkarosi .

Sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamento pakāsesīti evaṃ attho daṭṭhabbo .

2. Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati .

Macchariyaṃ hissa dānādīhi guṇehi pakāsituṃ na deti , pamādo sīlādīhi .

Jappābhilepanan ti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ .

Dukkhan ti jātiādikaṃ dukkhaṃ .

Yesaṃ dhammānan ti yesaṃ rūpādidhammānaṃ .

Ādito samudāgamanaṃ paññāyatīti paṭhamato uppādo paññāyati .

Atthaṅgamato nirodho paññāyatīti bhaṅgato nirujjhanaṃ paññāyati .

Kammasannissito vipākoti kusalākusalavipāko kammaṃ amuñcitvā pavattanato kammasannissito vipākoti vuccati .

Vipākasannissitaṃ kamman ti kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā vipākasannissitaṃ kammanti vuccati .

Nāmasannissitaṃ rūpan ti pañcavokāre rūpaṃ nāmaṃ amuñcitvā pavattanato nāmasannissitaṃ rūpanti vuccati .

Rūpasannissitaṃ nāman ti pañcavokāre nāmaṃ rūpaṃ amuñcitvā pavattanato rūpasannissitaṃ nāmanti vuccati .

3. Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti .

Kiṃ nivāraṇan ti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā .

Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi .

Etena sāvasesappahānaṃ pucchati .

Kena sotā pidhīyareti kena dhammena ete sotā pidhīyanti pacchijjanti .

Etena anavasesappahānaṃ pucchati .

SavantītiV0.3 uppajjanti .

Āsavantīti adhogāmino hutvā savanti .

Sandantīti nirantaragāmino hutvā sandamānā pavattanti .

Pavattantīti punappunaṃ vattanti .

4. SatiM0.3 tesaṃ nivāraṇan ti vipassanāyuttā kusalākusaladhammānaṃ gatiyo samanvesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃP0.3 .

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo .

Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhīyanti .

Pacchijjantīti ucchijjanti .

Samudayañcāti paccayañca .

Atthaṅgamañcāti uppannānaṃ abhāvagamanañca , anuppannānaṃ anuppādaṃ vā .

Assādañcāti ānisaṃsañca .

Ādīnavañcāti dosañca .

Nissaraṇañcāti nikkhamanañca .

5. Paññā cevāti pañhāgāthāya yā cāyaṃ tayā vuttā paññā , yā ca sati , yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ , etaṃ sabbampi kattha nirujjhati .

Etaṃ me pañhaṃ puṭṭho pabrūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo .

Katthetaṃ uparujjhatīti etaṃ nāmarūpaṃ kattha na bhavati .

Vūpasammatīti nibbāti .

Atthaṃ gacchatīti abhāvaṃ gacchati .

Paṭippassambhatīti sannisīdati .

6. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti , tasmā tā visuṃ na vuttā .

Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ , ajita , etaṃ pañhaṃ apucchi –

‘‘ katthetaṃ uparujjhatī ’’ ti , tadetaṃ yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati , taṃ te vadāmi .

Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati , ettheva viññāṇanirodhena nirujjhati etaṃ , viññāṇanirodhā tassa tassa nirodho hoti , taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti .

Sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti sotāpattimaggasampayuttapaññāya kusalākusalacetanāsampayuttacittassa abhabbuppattikavasena nirujjhanena .

Tattha duvidho nirodho anupādinnakanirodho upādinnakanirodhoti .

Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni nirujjhanti , tāni rūpaṃ samuṭṭhāpentiP0.4 .

Taṃ anupādinnakarūpakkhandhoV0.4 , tāni cittāni viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā .

Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā , tāni pañcaM0.4 cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ .

Sotāpattimaggo pana nesaṃ pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakaṃ nirodheti nāma .

Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni nirujjhanti .

Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni nirujjhanti .

Arahattamaggena cattāri diṭṭhivippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni nirujjhanti .

Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu , tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ .

Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānuppattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakaṃ nirodhenti nāma .

Evaṃ anupādinnakanirodho veditabbo .

Sace pana sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissā , ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakakkhandhappavattaṃ pavatteyya .

Kasmā ?

Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya .

Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti .

Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati .

Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma .

Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissā , ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya .

Kasmā ?

Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya .

Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti .

Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissatiP0.5 .

Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma .

Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissā , ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya .

Kasmā ?

TassaM0.5 pavattiyā hetūnaṃ atthitāya .

Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaññojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti .

Idāni kuto anāgāmissa ekaṃV0.5 bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati .

Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma .

Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissā , rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya .

Kasmā ?

Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya .

Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti .

Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati ?

Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakaṃ nirodheti nāma .

Sotāpattimaggo cettha apāyabhavaṃ nirodheti .

Sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesaṃ .

Anāgāmimaggo kāmabhavaṃ .

Arahattamaggo rūpārūpabhavaṃ , sabbabhavepi nirodheti evāti vadanti .

Evaṃ upādinnakanirodho veditabbo .

Tattha ‘‘ abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā ’’ ti etena anupādinnakanirodhaṃ dasseti .

‘‘ Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca , etthete nirujjhantī ’’ ti iminā pana upādinnakanirodhaṃ dasseti .

Tattha satta bhave ṭhapetvāti kāmabhavato kāmabhavaṃ saṃsarantassa satta bhave vajjetvā .

Anamatagge saṃsāreti –

‘‘ Khandhānañca paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ;

Abbocchinnaṃ vattamānā ,‘ saṃsāro ’ ti pavuccatī ’’ ti .( visuddhi .2.619; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ; a . ni . aṭṭha .2.4.199; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.117; itivu . aṭṭha .14,58; udā . aṭṭha .39)–

EvaṃP0.6 vaṇṇite saṃsāravaṭṭe .

Ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañcāti namanalakkhaṇaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmañca ruppanalakkhaṇaṃ bhūtopādāyasaṅkhātaṃ rūpañca ete dhammā uppajjeyyuṃ .

Etthete nirujjhantīti etasmiṃ sotāpattimagge eteM0.6 nāmarūpadhammā abhabbuppattikavasena nirodhaṃ gacchanti .

Sakadāgāmimaggañāṇenāti ettha paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmīV0.6 , tassa maggo sakadāgāmimaggo .

Tena maggena sampayuttañāṇena .

Dve bhave ṭhapetvāti kāmadhātuyāyeva paṭisandhivasena dve bhave vajjetvā .

Pañcasu bhavesūti tadavasiṭṭhesu pañcasu bhavesu .

Etthete nirujjhantīti ettha sakadāgāmimagge ete dhammā vuttanayena nirujjhanti .

Ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvāti ukkaṭṭhavasena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ekaṃ bhavaṃ vajjetvā .

Rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti dutiyakabhave rūpadhātuyā ceva arūpadhātuyā ca .

Nāmañca rūpañcāti ettha rūpabhave nāmarūpaṃ , arūpabhave nāmameva .

Etthete nirujjhantīti ettha anāgāmimagge ete nāmarūpadhammā vuttanayena nirujjhanti .

Arahatoti kilesehi ārakattā ‘‘ arahā ’’ ti laddhanāmassa khīṇāsavassa .

Anupādisesāya nibbānadhātuyāti duvidhā hi nibbānadhātu saupādisesā ca anupādisesā ca .

Tattha upādīyati ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi , khandhapañcakassetaṃ adhivacanaṃ .

Upādiyeva seso avasiṭṭho upādiseso , saha upādisesena vattatīti saupādisesā .

Natthettha upādisesoti anupādisesā .

Tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā .

Parinibbāyantassāti nirindhanassa viya jātavedassa nibbāyantassa appavattaṃ pavisantassa .

Carimaviññāṇassa nirodhenāti ettha assāsapassāsānaṃ nirodhavasena .

Tayo carimā bhavacarimo jhānacarimo cuticarimoti .

Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti , rūpārūpabhavesu nappavattanti .

Tasmā so bhavacarimo .

Jhānesu purimajhānattayeva pavattanti , catutthe nappavattanti .

Tasmā so jhānacarimo .

Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena sahuppannā , te cuticittena saha nirujjhanti .

So cuticarimo nāma .

Ayaṃ idha carimoti adhippeto .

Ye hi keciP0.7 buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti .

Tasmā carimaviññāṇassa nirodhenāti cuticittassa nirodhenāti attho .

PaññāM0.7 ca sati ca nāmañcāti etehi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ gahaṇaṃ paccetabbaṃ .

Rūpañcāti etena catunnaṃ mahābhūtānaṃ catuvīsatiupādārūpānañca gahaṇaṃ paccetabbaṃ .

Idāni tassa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘ viññāṇassa nirodhena , etthetaṃ uparujjhatī ’’ ti āha .

Tattha viññāṇan ti carimaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi .

Abhisaṅkhāraviññāṇassa pahīnanirodhena etthetaṃ uparujjhati nirujjhati dīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti , carimaviññāṇassa anuppādapaccayattā anuppādanirodhena anuppādavaseneva uparujjhatīti ( dī . ni . aṭṭha .1.499).

7. EttāvatāV0.7 ca ‘‘ dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ ,‘‘ yāni sotānī ’’ ti iminā samudayasaccaṃ ,‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti iminā maggasaccaṃ ,‘‘ asesaṃ uparujjhatī ’’ ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekkhāsekkhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ ye ca saṅkhātadhammāse ’’ ti gāthamāha .

Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā , arahantānametaṃ adhivacanaṃ .

Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā .

Puthūti bahū sattajanā .

Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekkhāsekkhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti .

Tesaṃ khandhā saṅkhātāti tesaṃ pañcakkhandhā appaṭisandhikaṃ katvā desitā , saṅkhepaṃ katvā ṭhapitā vā .

Dhātuādīsupi eseva nayo .

Iriyan ti payogaṃ .

Cariyan ti kiriyaṃ .

Vuttin ti pavattiṃ .

Ācaran ti caraṇaṃ .

Gocaran ti paccayaṃ .

Vihāran ti iriyāpathapavattanaṃ .

Paṭipadan ti vipassanaṃ .

8. Athassa bhagavā yasmā sekkhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva , tasmā ‘‘ kāmesūtiP0.8 upaḍḍhagāthāya sekkhapaṭipadaṃ dasseti .

Tassattho – vatthu kāmesu kilesakāmena nābhigijjheyya , kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasānāvilo siyāti .

Yasmā pana asekkho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhu bhāvaṃ patto hutvā sabbairiyāpathesu paribbajati , tasmā ‘‘ kusalo ’’ ti upaḍḍhagāthāya asekkhapaṭipadaṃ dasseti .

NābhigijjheyyātiM0.8 gedhaṃ nāpajjeyya .

Na paligijjheyyāti lobhaṃ nāpajjeyya .

Na palibundheyyāti lobhavasena na allīyeyya .

Āvilakare kilese jaheyyāti cittāluḷakare upatāpasaṅkhāte kilese jaheyya .

Sabbe dhammā anattāti nibbānaṃ antokaritvā vuttaṃ .

Yaṃ kiñci samudayadhamman ti yaṃ kiñci sappaccayasabhāvaṃ .

Saha gāthāpariyosānāti gāthāvasāneneva saddhiṃ .

Yete brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandāti ye eteV0.8 ajitamāṇavena kalyāṇachandena ekajjhāsayā .

Ekappayogāti kāyavacīmanopayogehi ekappayogā .

Ekādhippāyāti eko adhippāyo ruci etesanti ekādhippāyā , ekarucikāti attho .

Ekavāsanavāsitāti atītabuddhasāsane tena saddhiṃ bhāvitabhāvanā .

Anekapāṇasahassānan ti anekesaṃ devamanussasaṅkhātānaṃ pāṇasahassānaṃ .

Virajaṃ vītamalan ti rāgādirajavirahitaṃ rāgādimalavirahitañca .

Dhammacakkhun ti idha sotāpattimaggo adhippeto .

Aññattha heṭṭhāmaggattayaṃ .

Tassa uppattikāraṇadassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti āha .

Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati .

Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti tassa ca ajitabrāhmaṇassa antevāsikasahassānañca taṇhādīhi aggahetvā kāmāsavādīhi maggakkhaṇe cittaṃ vimuccamānaṃ phalakkhaṇe vimucci .

Saha arahattappattāti arahattappattiyā ca saheva āyasmato ajitassa ca antevāsikasahassassa ca ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍaluādayoP0.9 antaradhāyiṃsu .

Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsu .

Pāḷiyaṃ pana ajitattherova paññāyati .

Tattha anvatthapaṭipattiyāti sayaṃ paccāsīsitaladdhapaṭipattiyā , nibbānaladdhabhāvenāti attho .

Sesaṃ sabbattha pākaṭameva .

Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti .

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

Ajitamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā