14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgo
46. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro ?
‘‘ Ekattatāya dhammā , yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā ’’ ti .
Ye tattha niddiṭṭhā , tathā te dhārayitabbā .
‘‘ Dukkhan ’’ ti
M0.62 ekattatā .Tattha katamaṃ dukkhaṃ ?
Jāti dukkhā , jarā dukkhā , byādhi dukkho , maraṇaṃ dukkhaṃ , appiyehi sampayogo dukkho , piyehi vippayogo dukkho , yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā , rūpā dukkhā , vedanā dukkhā , saññā dukkhā , saṅkhārā dukkhā , viññāṇaṃ dukkhaṃ .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Dukkhasamudayo ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo dukkhasamudayo ?
Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā [ ponobbhavikā ( ka .)] nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī .
Seyyathidaṃ , kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Dukkhanirodho ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo dukkhanirodho ?
Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Dukkhanirodhagāminī
V0.62 paṭipadā ’’ ti ekattatā .Tattha
P0.73 katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā ?Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Maggo ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo maggo ?
Nirayagāmī maggo tiracchānayonigāmī maggo pettivisayagāmī maggo asurayoniyo [ asurayonigāmiyo ( sī .), asurayonigāmīniyo ( ka .)] maggo saggagāmiyo maggo manussagāmī maggo nibbānagāmī maggo .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Nirodho ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo nirodho ?
Paṭisaṅkhānirodho appaṭisaṅkhānirodho anunayanirodho paṭighanirodho mānanirodho makkhanirodho paḷāsanirodho issānirodho macchariyanirodho sabbakilesanirodho .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Rūpan ’’ ti ekattatā .
Tattha katamaṃ rūpaṃ ?
Cātumahābhūtikaṃ [ cātummahābhūtikaṃ ( sī .)] rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya rūpassa paññatti .
Tattha katamāni cattāri mahābhūtāni ?
Pathavīdhātu [ paṭhavīdhātu ( sī .)] āpodhātu tejodhātu vāyodhātu .
47. Dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhāti saṅkhepena ca vitthārena ca .
Kathaṃ vitthārena dhātuyo pariggaṇhāti ?
Vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ
M0.63 vitthārena pariggaṇhāti , dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti , catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti , chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti .Katamehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti ?
Atthi
P0.74 imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco , maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ [ aṭṭhimiñjā ( sī .)] vakkaṃ , hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ , antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthake matthaluṅganti imehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti .Katamehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti ?
Atthi imasmiṃ kāye pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti imehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti .
Katamehi
V0.63 catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti ?Yena ca santappati , yena ca jīrīyati [ jīrati ( sī .), jīrayati ( ka .), passa ma . ni .3.351], yena ca pariḍayhati , yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati , imehi catūhi ākārehi tejodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti .
Katamehi chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti ?
Uddhaṅgamā vātā , adhogamā vātā , kucchisayā vātā , koṭṭhāsayā [ koṭṭhasayā ( sī .)] vātā , aṅgamaṅgānusārino vātā , assāso passāso iti , imehi chahi ākārehi vāyodhātuṃ vitthārena pariggaṇhāti .
Evaṃ imehi dvācattālīsāya ākārehi vitthārena dhātuyo sabhāvato upalakkhayanto tulayanto parivīmaṃsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṃ passati kāyaṃ vā kāyapadesaṃ vā , yathā candanikaṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya , yathā saṅkāraṭṭhānaṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya , yathā vaccakuṭiṃ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya , yathā sivathikaṃ [ sīvathikaṃ ( sī .)] pavicinanto na kiñci gayhūpagaṃ passeyya .
Evameva imehi dvācattālīsāya ākārehi evaṃ vitthārena
P0.75 dhātuyo sabhāvatoM0.64 upalakkhayanto tulayanto parivīmaṃsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṃ passati kāyaṃ vā kāyapadesaṃ vā .Tenāha bhagavā yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu [ nevesāhaṃ ( sī . ka .) passa ma . ni .3.349], yā ca bāhirā pathavīdhātu , pathavīdhāturevesā .
Taṃ ‘‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ , evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati , pathavīdhātuyā cittaṃ virājeti .
Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu , yā ca bāhirā āpodhātu … pe … yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu , yā ca bāhirā tejodhātu … pe … yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu , yā ca bāhirā vāyodhātu , vāyodhāturevesā .
Taṃ ‘‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ , evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati , vāyodhātuyā cittaṃ virājeti .
Ayaṃ vemattatā .
48.‘‘ Avijjā ’’ ti ekattatā .
Tattha katamā avijjā ?
Dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ , dukkhanirodhe aññāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante aññāṇaṃ , pubbantāparante aññāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ , yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asallakkhaṇā anupalakkhaṇā apaccupalakkhaṇā asamavekkhaṇaṃ
P0.76 [ asamavekkhanaṃ ( ka .)] apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃV0.64 bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ .Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Vijjā ’’ ti ekattatā .
Tattha katamā vijjā ?
Dukkhe ñāṇaṃ , dukkhasamudaye ñāṇaṃ , dukkhanirodhe ñāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ , pubbante ñāṇaṃ , aparante ñāṇaṃ , pubbantāparante ñāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ , yā evarūpā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo saṃlakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā [ vebhavyā ( sī .)] cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko
M0.65 paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ .Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Samāpattī ’’ ti ekattatā .
Tattha katamā samāpatti ?
Saññāsamāpatti asaññāsamāpatti , nevasaññānāsaññāsamāpatti .
Vibhūtasaññāsamāpatti nirodhasamāpattīti .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Jhāyī ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo jhāyī ?
Atthi sekkho jhāyī , atthi asekkho jhāyī , nevasekkhanāsekkho jhāyī , ājāniyo jhāyī , assakhaluṅko jhāyī , diṭṭhuttaro jhāyī , taṇhuttaro jhāyī , paññuttaro jhāyī .
Ayaṃ
P0.77 vemattatā .‘‘ Samādhī ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo samādhi ?
Saraṇo samādhi , araṇo samādhi , savero samādhi , avero samādhi , sabyāpajjo [ sabyāpajjho ( sī .)] samādhi , abyāpajjo samādhi , sappītiko samādhi , nippītiko samādhi , sāmiso samādhi , nirāmiso samādhi , sasaṅkhāro samādhi , asaṅkhāro samādhi , ekaṃsabhāvito samādhi , ubhayaṃsabhāvito samādhi , ubhayato bhāvitabhāvano samādhi , savitakkasavicāro samādhi , avitakkavicāramatto samādhi , avitakkaavicāro samādhi , hānabhāgiyo samādhi , ṭhitibhāgiyo samādhi , visesabhāgiyo samādhi , nibbedhabhāgiyo samādhi , lokiyo samādhi , lokuttaro samādhi , micchāsamādhi , sammāsamādhi .
Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Paṭipadā ’’ ti ekattatā .
Tattha katamā paṭipadā ?
Āgāḷhapaṭipadā [ āgaḷhā paṭipadā ( sī .) aṭṭhakathā oloketabbā ], nijjhāmapaṭipadā , majjhimapaṭipadā , akkhamā paṭipadā , khamā paṭipadā , samā paṭipadā , damā paṭipadā
V0.65 , dukkhā paṭipadā dandhābhiññā , dukkhā paṭipadā khippābhiññā , sukhā paṭipadā dandhābhiññā , sukhā paṭipadā khippābhiññāti .Ayaṃ vemattatā .
‘‘ Kāyo ’’ ti ekattatā .
Tattha katamo kāyo ?
Nāmakāyo rūpakāyo ca .
Tattha katamo rūpakāyo ?
Kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru [ nahāru ( sī .)] aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo
M0.66 assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṃ matthaluṅganti – ayaṃP0.78 rūpakāyo .Nāmakāyo nāma vedanā saññā cetanā cittaṃ phasso manasikāroti – ayaṃ nāmakāyoti .
Ayaṃ vemattatā .
Evaṃ yo dhammo yassa dhammassa samānabhāvo , so dhammo tassa dhammassa ekattatāya ekī bhavati .
Yena yena vā pana vilakkhaṇo , tena tena vemattaṃ gacchati .
Evaṃ sutte vā veyyākaraṇe vā gāthāyaṃ vā pucchitena vīmaṃsayitabbaṃ , kiṃ ekattatāya pucchati , udāhu vemattatāyāti .
Yadi ekattatāya pucchitaṃ , ekattatāya visajjayitabbaṃ .
Yadi vemattatāya pucchitaṃ , vemattatāya visajjayitabbaṃ .
Yadi sattādhiṭṭhānena pucchitaṃ , sattādhiṭṭhānena visajjayitabbaṃ .
Yadi dhammādhiṭṭhānena pucchitaṃ , dhammādhiṭṭhānena visajjayitabbaṃ .
Yathā yathā vā pana pucchitaṃ , tathā tathā visajjayitabbaṃ .
Tenāha āyasmā mahākaccāyano ‘‘ ekattatāya dhammā ’’ ti .
Niyutto adhiṭṭhāno hāro .