Rūpavibhāgo
481.
Iti pañcapariccheda-paricchinnatthasaṅgahaṃ ;
Nāmadhammamasesena , vibhāvetvā sabhāvato .
482.
Sappabhedaṃ pavakkhāmi , rūpadhammamito paraṃ ;
Bhūtopādāyabhedena , duvidhampi pakāsitaṃ .
483.
Uddesalakkhaṇādīhi , vibhāgajanakā tathā ;
Kalāpuppattito cāpi , yathānukkamato kathaṃ ?
484.
Ruppatīti
V0.46 bhave rūpavikārappaccayesati ;Rūparūpaṃ tathā rūpapariyāpannatoparaṃ .
485.
Bhūtarūpaṃ tu pathavī , āpo tejo tathāparo ;
Vāyo ca bhavatūpādārūpametthāti bhāsitaṃ .
486.
Bhūtarūpamupādāya
M0.43 , pavattati na caññathā ;Iccupādāyarūpanti , rūpaṃ sesamudīritaṃ .
487.
Cakkhu sotañca ghānañca , jivhā kāyoti pañcadhā ;
Pasādarūpamakkhātaṃ , nopasādaṃ panetaraṃ .
488.
Rūpasaddagandharasā , phoṭṭhabbamiti pañcadhā ;
Rūpaṃ pasādavisayaṃ , pasādo gocaraṃparaṃ .
489.
Itthattaṃ purisattañca , bhāvarūpamudīritaṃ ;
Jīvitindriyarūpanti , upādinnapavattikaṃ .
490.
Vatthurūpaṃ tu hadayaṃ , yaṃ dhātudvayanissayaṃ ;
Kabaḷīkāramāhārarūpamiccāhu paṇḍitā .
491.
Rūpadhammasabhāvattā , rūpanti paridīpitaṃ ;
Iccevamaṭṭhārasadhā , rūparūpamudīritaṃ .
492.
Anipphannasabhāvattā , rūpākāropalakkhitaṃ ;
Anipphannaṃ nāma rūpaṃ , dasadhā paridīpitaṃ .
493.
Rūpapparicchedaṃ rūpamiccākāso pakāsito ;
Kāyabbacīviññattikaṃ , dvayaṃ viññattirūpakaṃ .
494.
Lahutā mudutā kamma-ññatā viññattiyā saha ;
Vikārarūpamiccāhu , pañcadhā ca vibhāvino .
495.
Upacayo santati ca , jaratāniccatāti ca ;
Catudhā lakkhaṇarūpaṃ , rūpakaṇḍe vibhāvitaṃ .
496.
Iccevamaṭṭhavīsatividhānipi
V0.47 vicakkhaṇo ;Rūpāni lakkhaṇādīhi , vibhāveyya yathākkamaṃ .
497.
Kharatā pathavīdhātu , sāyaṃ kakkhaḷalakkhaṇā ;
Kalāpādhiṭṭhānarasā , paṭiggāhoti gayhati .
498.
Ābandhanamāpodhātu , sā paggharaṇalakkhaṇā ;
Kalāpābandhanarasā , saṅgahattena gayhati .
499.
Tejanattaṃ
M0.44 tejodhātu , sāyamuṇhattalakkhaṇā ;Pācanarasā maddavā-nuppādananti gayhati .
500.
Vāyodhātu vāyanattaṃ , sā vitthambhanalakkhaṇā ;
Samīraṇarasābhini-hārabhāvena gayhati .
501.
Sabbatthāvinibhuttāpi , asammissitalakkhaṇā ;
Taṃtaṃbhāvasamussannasambhāresupalakkhitā .
502.
Aññamaññenupatthaddhā , sesarūpassa nissayā ;
Catuddhevaṃ kalāpesu , mahābhūtā pavattare .
503.
Cakkhu sambhāracakkhumhi , sattakkhipaṭalocite ;
Kaṇhamaṇḍalamajjhamhi , pasādoti pavuccati .
504.
Yena cakkhupasādena , rūpāni anupassati ;
Parittaṃ sukhumaṃ cetaṃ , ūkāsirasamūpamaṃ .
505.
Sotaṃ sotabilassanto ,
Tambalomācite tathā ;
Aṅgulivedhanākāre ,
Pasādoti pavuccati .
506.
Anto ajapadaṭṭhāne , ghānaṃ ghānabile ṭhitaṃ ;
Jivhā jivhāya majjhamhi , uppalākārasannibhe .
507.
Iccevaṃ
V0.48 pana cattāro , taṃtaṃdesavavatthitā ;Kāyappasādo kāyamhi , upādinneti pañcadhā .
508.
Kappāsapaṭalasneha-sannibhā bhūtanissitā ;
Pasādā jīvitārakkhā , rūpādiparivāritā .
509.
Dhītā rājakumārāva , kalāpantaravuttino ;
Dvārabhūtāva paccekaṃ , pañcaviññāṇavīthiyā .
510.
Rūpādābhighātārahabhūtānaṃ vā yathākkamaṃ ;
Daṭṭhukāmanidānādikammabhūtānameva vā .
511.
Pasādalakkhaṇā
M0.45 rūpā-dāviñjanarasā tathā ;Pañcaviññāṇayugaḷaṃ , dvārabhāvena gayhare .
512.
Rūpaṃ nibhāso bhūtānaṃ , saddo nigghosanaṃ tathā ;
Gandhova gandhanaṃ tattha , raso ca rasanīyatā .
513.
Iccevaṃ pana cattāro , gocarā bhūtanissitā ;
Bhūtattayañca phoṭṭhabbamāpodhātuvivajjitaṃ .
514.
Saddo aniyato tattha , tadañño sahavuttino ;
Taṃtaṃsabhāvabhedena , taṃtaṃdvāropalakkhito .
515.
Pañceva pañcaviññāṇavīthiyā visayā matā ;
Cakkhādipaṭihananalakkhaṇāva yathākkamaṃ .
516.
Pañcaviññāṇayugaḷālambabhāvarasā tathā ;
Pañcaviññāṇayugaḷaṃ , gocarattena gayhare .
517.
Itthindriyaṃ panitthattamitthibhāvoti bhāsito ;
Purisattaṃ tathā bhāvo , purisindriyanāmako .
518.
Taṃ dvayaṃ panupādinnakāye sabbattha labbhati ;
Kalāpantarabhinnañca , bhinnasantānavutti ca .
519.
Vase
V0.49 vatteti liṅgāna-mitthipumbhāvalakkhaṇaṃ ;Itthīti ca purisoti , pakāsanarasaṃ tathā .
520.
Itthīnaṃ purisānañca , liṅgassa ca yathākkamaṃ ;
Nimittakuttākappānaṃ , kāraṇattena gayhati .
521.
Sattā maranti nāsena , yassa pāṇanti vuttiyā ;
Sajīvamatakāyānaṃ , bhedo yenopalakkhito .
522.
Tadetaṃ kammajātāna-manupālanalakkhaṇaṃ ;
Jīvitaṃ jīvanarasaṃ , āyubaddhoti gayhati .
523.
Manodhātuyā ca tathā , manoviññāṇadhātuyā ;
Nissayalakkhaṇaṃ vatthu-rūpaṃ hadayasammataṃ .
524.
Samādhānarasaṃ
M0.46 tāsa-mubbāhattena gayhati ;Yasmiṃ kuppitakālamhi , vikkhittā honti pāṇino .
525.
Kāyo yassānusārena , cittakkhepena khijjati ;
Yasmiṃ niruddhe viññāṇa-sotopi ca nirujjhati .
526.
Yaṃ nissāya patiṭṭhāti , paṭisandhi bhavantare ;
Tadetaṃ kammasambhūtaṃ , pañcavokārabhūmiyaṃ .
527.
Majjhe hadayakosamhi , aḍḍhapasatalohite ;
Bhūtarūpamupādāya , cakkhādi viya vattati .
528.
Kabaḷīkāro āhāro , rūpāharaṇalakkhaṇo ;
Kāyānuyāpanaraso , upatthambhoti gayhati .
529.
Ojāya yāya yāpenti , āhārasnehasattiyā ;
Pāṇino kāmalokamhi , sāyamevaṃ pavuccati .
530.
Ākāsadhātu rūpānaṃ , pariyosānalakkhaṇā ;
Paricchedarasā rūpamariyādoti gayhati .
531.
Salakkhaṇaparicchinnarūpadhammapariggahe
V0.50 ;Yogīnamupakārāya , yaṃ desesi dayāparo .
532.
Paricchinnasabhāvānaṃ , kalāpānaṃ yathārahaṃ ;
Pariyantānamevesa , tadākāro pavuccati .
533.
Gamanādivacīghosapavattamhi yathākkamaṃ ;
Vāyopathavidhātūnaṃ , yo vikāro samatthatā .
534.
Sahajopādinnakānaṃ , kriyāvācāpavattiyā ;
Vipphandaghaṭṭanāhetu , cittānuparivattako .
535.
Sa vikāravisesoyaṃ , viññattīti pakāsito ;
Viññāpetīti kāyena , vācāya ca vicintitaṃ .
536.
Vāyopathavādhikānaṃ , bhūtānamiti kecana ;
Pavuttā tādinā kāya-pariggahasukhāya yā .
537.
Kāyo
M0.47 yassānubhāvena ,Sahābhogova khāyati ;
Yaṃ nirodhā parābhūto ,
Seti niccetano yathā .
538.
Loke papañcā vattanti , bahudhā yāya nimmitā ;
Kappenti kāyamattānaṃ , bālā yāya ca vañcitā .
539.
Sāyaṃ kāyavacīkamma-dvārabhāvena lakkhitā ;
Byāpāraghaṭṭanāhetu-vikārākāralakkhaṇā .
540.
Kāyavācāadhippāya-pakāsanarasā tathā ;
Kāyavipphandaghaṭṭana-hetubhāvena gayhati .
541.
Lahutā pana rūpānaṃ , adandhākāralakkhaṇā ;
Avitthānarasā salla-hukavuttīti gayhati .
542.
Mudutāpi
V0.51 ca rūpānaṃ , kakkhaḷābhāvalakkhaṇā ;Kiccāvirujjhanarasā , anukulyanti gayhati .
543.
Kammaññatā ca rūpānaṃ , alaṃkiccassa lakkhaṇā ;
Pavattisampattirasā , yoggabhāvoti gayhati .
544.
Sappāyamutumāhāraṃ , laddhā cittamanāmayaṃ ;
Lahū mudu ca kammaññaṃ , yadā rūpaṃ pavattati .
545.
Tathā pavattarūpassa , pavattākārabheditaṃ ;
Lahutādittayampetaṃ , sahavutti tadā bhave .
546.
Sappāyapaṭivedhāya , paṭipattupakārikā ;
Sākārā rūpasampatti , paññattevaṃ mahesinā .
547.
Rūpassopacayo nāma , rūpassācayalakkhaṇo ;
Rūpummujjāpanaraso , pāripūrīti gayhati .
548.
Pavattilakkhaṇā rūpa-santatīti pakāsitā ;
Anuppabandhanarasā , avicchedoti gayhati .
549.
Rūpamācayarūpena
M0.48 , jāyaticcuparūpari ;Pekkhatopacāyākārā , jāti gayhati yoginā .
550.
Anuppabandhākārena , jāyatīti samekkhato ;
Tadāyaṃ santatākārā , samupaṭṭhāsi cetasi .
551.
Evamābhogabhedena , jātirūpaṃ dvidhā kataṃ ;
Atthūpaladdhibhāvena , jāyantaṃ vātha kevalaṃ .
552.
Rūpavivittamokāsaṃ , purakkhattena cīyati ;
Abhāvā pana bhāvāya , pavattamiti santati .
553.
Evamākārabhedāpi , sabbākāravarākaro ;
Jātirūpaṃ dvidhākāsi , jātirūpavirocano .
554.
Jaratā
V0.52 kālaharaṇaṃ , rūpānaṃ pākalakkhaṇā ;Navatāpāyanarasā , purāṇattanti gayhati .
555.
Antimakkhaṇasampatti , paribhijjanalakkhaṇā ;
Aniccatā haraṇarasā , khayabhāvena gayhati .
556.
Iti lakkhaṇarūpaṃ tu , tividhaṃ bhinnakālikaṃ ;
Sabhāvarūpadhammesu , taṃtaṃkālopalakkhitaṃ .
557.
Yena lakkhīyati rūpaṃ , bhinnākāraṃ khaṇe khaṇe ;
Vipassanānayatthāya , tamiccāha tathāgato .
558.
Iccevaṃ saparicchedā , savikārā salakkhaṇā ;
Akicchā paṭivedhāya , dayāpannena tādinā .
559.
Rūpadhammā sabhāvena , vijjamānāti bhāsitā ;
Ajjhattikādibhedena , bahudhā bhijjare kathaṃ ;
560.
Dvārabhūtā pavattenti , cittamattāti kappitaṃ ;
Rūpamajjhattikaṃ tasmā , pasādā bāhiraṃparaṃ .
561.
Vaṇṇo
M0.49 gandho rasojā ca , bhūtarūpañca bhāsitaṃ ;Avinibbhogarūpaṃ tu , vinibbhogaṃ panetaraṃ .
562.
Sattaviññāṇadhātūnaṃ , nissayattā yathārahaṃ ;
Pasādā hadayañceva , vatthunā vatthu desitaṃ .
563.
Pañcaviññāṇupādinna-liṅgādi ca pavattito ;
Pasādā jīvitaṃ bhāvā , cendriyaṃ nendriyaṃparaṃ .
564.
Pañcaviññāṇakammānaṃ , pavattimukhabhāvato ;
Dvāraṃ pasādaviññatti-paramadvāramīritaṃ .
565.
Paṭihaññantaññamaññaṃ , pasādavisayā pana ;
Tasmā sappaṭighaṃ nāma , rūpamappaṭighaṃparaṃ .
566.
Dvārālambaṇabhāvena
V0.53 , sabhāveneva pākaṭā ;Te evoḷārikaṃ tasmā , sesaṃ sukhumamīritaṃ .
567.
Oḷārikasabhāvena , pariggahasukhā tahiṃ ;
Te eva santikerūpaṃ , dūrerūpaṃ panetaraṃ .
568.
Taṇhādiṭṭhīhupetena , kammunādinnabhāvato ;
Kammajātamupādinnaṃ , anupādinnakaṃparaṃ .
569.
Cakkhunā dissamānattā , sanidassananāmakaṃ ;
Rūpameva tato sesa-manidassanamabravuṃ .
570.
Sanidassanarūpañca , rūpaṃ sappaṭighaṃ tathā ;
Anidassanamaññaṃ tu , thūlaṃ sappaṭighaṃ mataṃ .
571.
Anidassanarūpañca , sesaṃ appaṭighaṃ tathā ;
Rūpaṃ tividhamiccevaṃ , vibhajanti vicakkhaṇā .
572.
Appattagocaraggāhirūpaṃ cakkhādikaṃ dvayaṃ ;
Sampattaggāhi ghānādi-ttayamaggāhikaṃ rūpaṃ .
573.
Diṭṭhaṃ rūpaṃ sutaṃ saddo , mutaṃ gandhādikattayaṃ ;
Viññāṇeneva ñeyyattā , viññātamaparaṃ bhave .
574.
Hadayaṃ
M0.50 vatthumevettha , dvāraṃ viññattikadvayaṃ ;Pasādā vatthu ca dvāraṃ , aññaṃ tubhayavajjitaṃ .
575.
Bheditvā rūpamiccevaṃ , tasseva puna paṇḍito ;
Samuṭṭhānajanakehi , vibhāveyya yathārahaṃ .
576.
Kusalākusalaṃ kamma-matītaṃ kāmikaṃ tathā ;
Rūpāvacaramiccevaṃ , pañcavīsatidhā ṭhitaṃ .
577.
Paṭisandhimupādāya , sañjaneti khaṇe khaṇe ;
Kāmarūpesu rūpāni , kammajāni yathārahaṃ .
578.
Jāyantaṃ
V0.54 pañcaviññāṇa-pākāruppavivajjitaṃ ;Bhavaṅgādimupādāya , samuppādeti mānasaṃ .
579.
Sītuṇhotusamaññātā ,
Tejodhātu ṭhitikkhaṇe ;
Tathevajjhohaṭāhāro ,
Kāme kāyappatiṭṭhito .
580.
Ajjhattaṃ pana cattāro , bāhiro tupalabbhati ;
Sabbe kāmabhave rūpe , āhāro na samīrito .
581.
Pavatte honti cattāro , kammamevopapattiyaṃ ;
Jīvamānassa sabbepi , matassotu siyā na vā .
582.
Kammaṃ cittotumāhāra-miccevaṃ pana paṇḍitā ;
Rūpānaṃ janakattena , paccayāti pakāsayuṃ .
583.
Hadayindriyarūpāni , kammajāneva cittajaṃ ;
Viññattidvayamīrenti , saddo cittotujo mato .
584.
Cittotukabaḷīkāra-sambhūtā lahutādayo ;
Kammacittotukāhāra-jāni sesāni dīpaye .
585.
Jāyamānādirūpānaṃ , sabhāvattā hi kevalaṃ ;
Lakkhaṇāni na jāyanti , kehicīti pakāsitaṃ .
586.
Yadijātādayo
M0.51 tesa-mavassaṃ taṃsabhāvatā ;Tesañca lakkhaṇānanti , anavatthā bhavissati .
587.
Aṭṭhārasa pannarasa , terasa dvādasāti ca ;
Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ .
588.
Kalāpāni yathāyogaṃ , tāni saṅgayha paṇḍitā ;
Nava cha caturo dveti , ekavīsati bhāvayuṃ .
589.
Jīvitañcāvinibbhoga-rūpañca
V0.55 , sahavuttito ;Saṅgayha cakkhudasakaṃ , cakkhumādāya bhāsitaṃ .
590.
Tathā sotañca ghānañca , jivhaṃ kāyaṃ yathākkamaṃ ;
Itthibhāvañca pumbhāvaṃ , vatthumādāya dīpaye .
591.
Avinibbhogarūpena , jīvitanavakaṃ bhave ;
Iccevaṃ kammajā nāma , kalāpā navadhā ṭhitā .
592.
Avinibbhogarūpañca , suddhaṭṭhakamudīritaṃ ;
Kāyaviññattiyā saddhiṃ , navakanti pavuccati .
593.
Vacīviññattisaddehi , dasakaṃ bhāsitaṃ tathā ;
Lahutādekādasakaṃ , lahutādīhi tīhipi .
594.
Kāyaviññattilahutā-dīhi dvādasakaṃ mataṃ ;
Vacīviññattilahutā-dīhi terasakaṃ tathā .
595.
Gahetvākārabhedañca , taṃtaṃkālopalakkhitaṃ ;
Iti cittasamuṭṭhānā , cha kalāpāti bhāsitā .
596.
Suddhaṭṭhakaṃ tu paṭhamaṃ , saddena navakaṃ mataṃ ;
Lahutādekādasakaṃ , lahutādisamāyutaṃ .
597.
Saddena lahutādīhi , tathā dvādasakaṃ bhave ;
Kalāpā utusambhūtā , catuddhevaṃ pakāsitā .
598.
Suddhaṭṭhakañca lahutā-dekādasakamiccapi ;
Kalāpā hārasambhūtā , duvidhāva vibhāvitā .
599.
Kalāpānaṃ
M0.52 pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā ;Na kalāpaṅgamiccāhu , ākāsaṃ lakkhaṇāni ca .
600.
Iccevaṃ catusambhūtā , kalāpā ekavīsati ;
Sabbe labbhanti ajjhattaṃ , bāhirotusamuṭṭhitā .
601.
Aṭṭhakaṃ
V0.56 saddanavaka-miti dvedhāva bhāsitā ;Matakāyepi te eva , siyumiccāhu paṇḍitā .
602.
Kāme sabbepi labbhanti , sabhāvānaṃ yathārahaṃ ;
Sampuṇṇāyatanānaṃ tu , pavatte catusambhavā .
603.
Dasakāneva sabbāni , kammajāneva jātiyaṃ ;
Cakkhusotaghānabhāva-dasakāni na vā siyuṃ .
604.
Vatthukāyadasakāni , sabhāvadasakāni vā ;
Gabbhaseyyakasattānaṃ , tato sesāni sambhavā .
605.
Kammaṃ rūpaṃ janetevaṃ ,
Mānasaṃ sandhito paraṃ ;
Tejodhātu ṭhitippattā ,
Āhārajjhohaṭo tathā .
606.
Iccevaṃ catusambhūtā , rūpasantati kāminaṃ ;
Dīpajālāva sambandhā , yāvajīvaṃ pavattati .
607.
Āyuno vātha kammassa , khayenobhinnameva vā ;
Aññena vā marantāna-mupacchedakakammunā .
608.
Sattarasacittakkhaṇamāyu rūpānamīritaṃ ;
Sattarasamacittassa , cuticittoparī tato .
609.
Ṭhitikālamupādāya , kammajaṃ na paraṃ bhave ;
Tato bhijjatupādinnaṃ , cittajāhārajaṃ tato .
610.
Iccevaṃ matasattānaṃ , punadeva bhavantare ;
Paṭisandhimupādāya , tathā rūpaṃ pavattati .
611.
Ghānajivhākāyabhāvadasakāhārajaṃ
M0.53 pana ;Rūpaṃ rūpabhave natthi , paṭisandhipavattiyaṃ .
612.
Tattha
V0.57 gandharasojā ca , na labbhantīti kecana ;Kalāpā ca gaṇetabbā , tatthetaṃ rūpavajjitā .
613.
Ṭhitikkhaṇañca cittassa , te eva paṭisedhayuṃ ;
Cittabhaṅgakkhaṇe rūpa-samuppattiñca vārayuṃ .
614.
Cakkhusotavatthusaddacittajampi asaññisu ;
Arūpe pana rūpāni , sabbathāpi na labbhare .
615.
Itthaṃ panettha vimalena vibhāvanatthaṃ ,
Dhammaṃ sudhammamupagamma surādhivāsaṃ ;
Rūpaṃ arūpasavibhāgasalakkhaṇaṃ taṃ ,
Vuttaṃ pavuttamabhidhammanaye mayāpi .
616.
Rūpavibhāgamimaṃ suvibhattaṃ , rūpayato pana cetasi niccaṃ ;
Rūpasamiddhajineritadhamme , rūpavatī abhivaḍḍhati paññā .
Iti nāmarūpaparicchede rūpavibhāgo nāma
Chaṭṭho paricchedo .