Vipassanāvibhāgo
1506.
Dvidhā samuṭṭhānadhurā , tividhā bhūmiyo matā ;
Tividhābhinivesā ca , sarīraṃ tu catubbidhaṃ .
1507.
Tividhā bhāvanā tattha , saṅkhāresu yathārahaṃ ;
Duvidhākāramārabbha , nijjhāyati tilakkhaṇaṃ .
1508.
Aṭṭhārasākārabhinnā , dasāvatthā vibhāvitā ;
Tidhā vibhāgā sādheti , vimokkhattayamuttamaṃ .
1509.
Catusaccapaṭivedhā , sattaṭṭhāriyapuggalā ;
Klesahānī yathāyogaṃ , catasso paṭisambhidā .
1510.
Tividhā
M0.130 ca samāpatti , nirodhā ca tathāparā ;Nissandaphalamiccāhu , tassā sāsanakovidā .
1511.
Vipassanābhāvanāya-miti bhāsanti paṇḍitā ;
Tamidāni pavakkhāmi , yathānukkamato kathaṃ .
1512.
Bhūmidhamme
V0.138 pariggayha , vicinantassa yogino ;Satiyā samathā vātha , samuṭṭhāti vipassanā .
1513.
Sabhāvapaṭivedhe ca , saddhammapaṭipattiyaṃ ;
Paññāsaddhādvayaṃ tassā , dhura māhu dhurandharā .
1514.
Tebhūmakasabhāvānaṃ , sappaccayapariggaho ;
Ñātapariññā nāmāyaṃ , bhūmīti paṭhamā matā .
1515.
Kalāpato sammasanaṃ , udayabbayadassanaṃ ;
Pariññātīraṇā nāma , dutiyā bhūmi bhāsitā .
1516.
Pahānapariññā bhūmi , tatiyāhu tatoparaṃ ;
Bhaṅgādiñāṇamiccevaṃ , tividhā bhūmiyo matā .
1517.
Khaṇasantatiaddhāna-vasenettha samīritā ;
Aniccā dukkhānattāti , tividhā bhinivesanā .
1518.
Diṭṭhikaṅkhāvitaraṇā , maggāmaggapaṭippadā ;
Visuddhiyo catassopi , sarīran ti nidassitā .
1519.
Salakkhaṇavavatthānaṃ , paccayākāranicchayo ;
Kummaggaparihāro ca , tilakkhaṇavipassanā .
1520.
Iti lakkhaṇabhinnattā , labbhantekakkhaṇepi ca ;
Desitā hetubhūtena , kamenevaṃ visuddhiyo .
1521.
Sīlabbisuddhiādīnaṃ , tathā sāva paramparā ;
Cittabbisuddhiādīnamatthāyāti pakāsitā .
1522.
Dissamānasabhāvānaṃ , passanto paccayaṭṭhiti ;
Paripanthavimutto hi , paṭipādeti bhāvanaṃ .
1523.
Tathāpi
M0.131 ca visesena , paṭipannassa yogino ;Tattha tattha vibhūtattā , ṭhānato bheditā kathaṃ .
1524.
Rūpapubbaṅgamaṃ
V0.139 vātha , nāmapubbaṅgamaṃ tathā ;Ajjhattaṃ vā bahiddhā vā , yathāpākaṭadhammato .
1525.
Nāmarūpādibhedena , bhūmidhammapariggaho ;
Vuttā diṭṭhivisuddhīti , attadiṭṭhippahānato .
1526.
Āhacca paccayuppannā , tathā tabbhāvabhāvino ;
Pavattantīti saṅkhāre , passato pana yoniso .
1527.
Paccayaggāhinī paññā , nāmarūpappavattiyā ;
Kaṅkhā taranti tāyāti , kaṅkhāvitaraṇā matā .
1528.
Aniccā dukkhānattāti , paccayāyattavuttito ;
Saṅkhipitvā kalāpena , sammasīyanti saṅkhatā .
1529.
Uppādavayabhāvopi , lakkhaṇattayasādhako ;
Paccayākāramārabbha , lakkhīyati visesato .
1530.
Tasmā sammasanañāṇaṃ , udayabbayadassanaṃ ;
Kaṅkhāvitaraṇāyaṃ tu , saṅgayhati visuddhiyaṃ .
1531.
Tattha saṃklesavikkhepaṃ , kummaggaṃ parivajjato ;
Maggāmaggavisuddhīti , ñāṇadassanamīritaṃ .
1532.
Tato kathenti akliṭṭhamudayabbayadassanaṃ ;
Ādiṃ katvā paṭipadāñāṇadassanasuddhiyaṃ .
1533.
Paccayapaccayuppanne , yathāvatthuvavatthite ;
Pahātumīhamānānaṃ , niyyānapaṭipattito .
1534.
Upaklesavisuddho hi , punadevodayabbayaṃ ;
Adhiṭṭhahitvā bhaṅgādi-ñāṇehi paṭipajjati .
1535.
Tathā
M0.132 cābhinavuppanne , bhijjamāne vipassato ;Saṃvegakaḍḍhitaṃ ñāṇaṃ , bhaṅgādimanutiṭṭhati .
1536.
Tato
V0.140 pubbe pavattā hi , saṃklesāpāyasambhavā ;Paṭipattivisuddhīti , na saṅgayhati bhāvanā .
1537.
Sampādento paniccetā , catassopi visuddhiyo ;
Aniccā dukkhānattāti , bhāveyya tividhā kathaṃ .
1538.
Paccayapaccayuppannā , jātānantarabhedino ;
Aniccā ca pabhaṅgū ca , palujjanti cavanti ca .
1539.
Addhuvā ca asārā ca , vibhavā ca vināsino ;
Saṅkhatā vipariṇāma-dhammā ittarakālikā .
1540.
Khayadhammā vayadhammā , lahukālappavattino ;
Tāvakālikadhammā ca , parittaṭṭhitikā tathā .
1541.
Khaṇattayaparicchinnā , pubbāparavicittakā ;
Purakkhatā nirodhassa , sassatā na kudācanaṃ .
1542.
Jāyanti parihānāya , na tu jāyanti vuddhiyā ;
Jiyyamānāva tiṭṭhanti , jiṇṇā bhaṅgaparāyaṇā .
1543.
Ahutvāyevuppajjanti , na kutocipi āgatā ;
Hutvā antaradhāyanti , na tu katthaci sañcitā .
1544.
Taṃ taṃ paccayasāmaggi-mattalābhāya nissitā ;
Nirodhadhammā jāyanti , jātā byanti bhavanti te .
1545.
Yathā nadī pabbateyyā , yathā dīpasikhā tathā ;
Sīghasīghaṃ pavattantā , uppajjanti vayanti ca .
1546.
Jātā jātā nirujjhanti , aññe aññe tu jāyare ;
Avīci anusambandhā , na jānanti visesato .
1547.
Iti
M0.133 nānappakārena , vipassanto vicakkhaṇo ;Aniccabhāvanaṃ dhīro , paripāceti sādhukaṃ .
1548.
Dukkhā
V0.141 ca dukkhavatthū ca , abhiṇhaparipīḷitā ;Rogā gaṇḍā ca sallā ca , aghato ca upaddavā .
1549.
Bhayopasaggāghamūlā ,
Sāsavādīnavītitā ;
Aleṇāsaraṇātāṇā ,
Vadhakā mārakāmisā .
1550.
Jātidhammā jarābyādhi-
Sokopāyāsabhāgino ;
Paridevasabhāvā ca ,
Saṃklesā dukkhabhāgino .
1551.
Jegucchā paṭikūlā ca , bībhacchā ca virūpino ;
Ajaññā capalā hīnā , duggandhā bālasevitā .
1552.
Sokantarikatāniccaṃ , taṇhāya kaḍḍhitā bhusaṃ ;
Kapaṇā duggatā dīnā , vipannā ca vighātino .
1553.
Attalābhaṃ gavesanti , taṃtaṃpaccayanissitā ;
Dukkhādhiṭṭhānamaccantaṃ , jātā puna vihaññare .
1554.
Aggikūpe nimuggāva , klesasantāpabhāgino ;
Oviddhā viya sattīhi , saṅkhārā niccadukkhitā .
1555.
Jāyamānā ca jiyyantā , miyyantā ca khaṇe khaṇe ;
Pasukā viya niccammā , haññanti serikāturā .
1556.
Tilāni tilayanteva , ucchuyanteva ucchuyo ;
Udayabbayāvassaṃ te , pīḷayanti abhiṇhaso .
1557.
Manoramanavākārā
M0.134 , vipallāsaparikkhatā ;Iriyāpathasañchannā , nopatiṭṭhanti dukkhato .
1558.
Saṅkhāresu
V0.142 panetesu , vedanāssādarodhino ;Sāva sandulasambaddhā , sammohaparivāritā .
1559.
‘‘ Aduṃ dukkhamidaṃ dukkha ’’ -miti saṃsāracārino ;
Dukkhahetumajānantā , sambhamanti aviddasu .
1560.
Sukhākāramapassantā , dukkhabhāranipīḷitā ;
Patthenti dukkhamevaññaṃ , bālā byasanabhāgino .
1561.
Cavantā upapajjantā , rukkhasākhaṃva makkaṭo ;
Dukkhamekaṃ vimuccanti , tato gaṇhanti cāparaṃ .
1562.
Te dīgharattaṃ socanti , taṇhāsallasamappitā ;
Diṭṭhipāsasamupetā , mānatthambhānusāyino .
1563.
Tamākāraṃ paniccevaṃ , vipassanto visārado ;
Dukkhānupassanaṃ nāma , paripāceti bhāvanaṃ .
1564.
Dhammaṭṭhitiniyāmā hi , khandhāyatanadhātuyo ;
Anattāsassatantā ca , īhābhogavivajjitā .
1565.
Payojanamadhiṭṭhāya , na tu byāpārayanti ca ;
Paccayapaccayuppannā , janetuṃ vātha jāyituṃ .
1566.
Tathāpi hetusāmaggi-sambhave sambhavanti te ;
Tabbhāvabhāvibhāvena , aññamaññapavattitā .
1567.
Ajāyituṃ na sakkonti , sati paccayasambhave ;
Paccayānamalābhe tu , na jāyanti kudācanaṃ .
1568.
Na kiñcettha apekkhitvā , samaggā honti paccayā ;
Na janetuṃ na sakkonti , samaggā ca kudācanaṃ .
1569.
Yathāpaccayalābhena
M0.135 , pavattanti yathā tathā ;Rakkhitā vā vidhātā vā , natthi assāmikā tathā .
1570.
‘‘ Ahaṃ
V0.143 maman ’’ ti gaṇhantā , pariṇāmenti aññathā ;Vissasantā harantete , parābhūtā palambhino .
1571.
Rittā tucchā ca suññā ca , vivittā sāravajjitā ;
Salakkhaṇaparicchinnā , dhammā natthettha puggalo .
1572.
Jāyamānā ca jiyyantā , miyyamānā ca saṅkhatā ;
Vivasā parivattanti , vaso tesaṃ na katthaci .
1573.
Na tesu kassacisseraṃ , na tesañcatthi katthaci ;
Na cattanīti saṅkhārā , ādhipaccavivajjitā .
1574.
Kadalīpattavaṭṭīva , aññamaññapatiṭṭhitā ;
Sahajātagghanībhūtā , nopaṭṭhanti anattato .
1575.
Arūpanissitaṃ rūpaṃ , arūpaṃ rūpanissitaṃ ;
Jaccandhapīṭhasappīva , aññamaññavavatthitaṃ .
1576.
Yantasuttena yantaṃva , kāyayantaṃ pavattati ;
Nāmāvakaḍḍhitaṃ tattha , natthi attā sayaṃvasī .
1577.
Cetovipphāranipphannā , vāyodhātusamuṭṭhitā ;
Iriyāpathaviññattivikārā pālakā matā .
1578.
Oviddhavedanāsallavikārapariṇāmato ;
Bālānaṃ cittanipphannā , attāti parikappanā .
1579.
Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ , nettha sattopalabbhati ;
Taṃ taṃ paccayamāgamma , dukkhakkhandhova jāyati .
1580.
Evamādippakārehi , vipassanto anattato ;
Anattabhāvanaṃ nāma , bhāvetīti pavuccati .
1581.
Bhāvento tividhampetaṃ , nijjhāyati tilakkhaṇaṃ ;
Nimittañca pavattañca , samārabbha yathākkamaṃ .
1582.
Attalābhanimittañca
M0.136V0.144 , taṃtaṃpaccayanissitā ;Tabbhāvabhāvibhāvena , lakkhīyanti nimittato .
1583.
Jāyamānā ca jiyyantā , miyyamānā ca saṅkhatā ;
Taṃ taṃ bhāvamatikkamma , pavattanti khaṇe khaṇe .
1584.
Hetunissayanākāro , nimittan ti tato mato ;
Pavattaṃ vattanākāro , khaṇasantatiaddhato .
1585.
Apubbābhinavuppatti , uppādoti pakāsito ;
Pubbāpariyasandhānaṃ , paṭisandhīti bhāsitā .
1586.
Āyūhantīti vuccanti , tadatthaṃ pana vāvaṭā ;
Iccādipariyāyehi , bahvākārāpi saṅkhatā .
1587.
Nimitte ca pavatte ca , vatthuto yanti saṅgahaṃ ;
Taṃ dvayākāra mārabbha , patiṭṭhāti tilakkhaṇaṃ .
1588.
Paccayādhīnadhammānaṃ , uppādavayalakkhitā ;
Aniccatānimittaṭṭhā , pavattesu na pākaṭā .
1589.
Pubbāparavicittānamasamatthānamattani ;
Sannissayena nipphanno , bhāvadubbalyasādhako .
1590.
Hetusaṅkhātabhāvo hi , saṅkhārānamaniccatā ;
Pavattamānā dasseti , taṃ sabhāvaṃ panattano .
1591.
Niccā dhuvā ce saṅkhārā , kasmā pekkhanti paccaye ;
Ahutvā yadi nissāya , jātā kā tattha niccatā ;
1592.
Attalābhaṃ labhitvāna , hetusāmaggilābhato ;
Yāpessanti tamaññatra , kathaṃ nāmattadubbalā .
1593.
Paccaye anapekkhitvā , yadi natthi samatthatā ;
Attalābhūpalābhāya , kiṃ samatthānupālane ;
1594.
Janakā
M0.137V0.145 paccayānañhi , tadāyūhanato paraṃ ;Parihāritumāraddhā , jiyā khittasaro yathā .
1595.
Accīva vaṭṭinikkhantā , meghamuttāva vijjutā ;
Paccayuddhaṭavissaṭṭhā , dhammā bhaṅgaparāyaṇā .
1596.
Tasmā nimittamākāraṃ , passanto sa vipassako ;
‘‘ Vinassanti avassan ’’ ti , saddahanto vimuccati .
1597.
Aniccato tathā hevaṃ , vipassantassa yogino ;
Saddhāvimokkha bāhulyaṃ , bhavatīti pakāsitaṃ .
1598.
Iti saṅkhāradhammesu , nimittākāranicchitaṃ ;
Aniccalakkhaṇaṃ dhīro , nijjhāyati niyāmato .
1599.
Bādhakattabhayākārā , pavatte dukkhitā viya ;
Pavattamānā pīḷenti , saṅkhārā ca bhayāvahā .
1600.
Uppādābhinavākāraṃ , atikkamma tato paraṃ ;
Jarājaccaritā hutvā , bhañjamānā kathaṃ sukhā .
1601.
Tasmā pavattamākāraṃ , nijjhāyanto nirantaraṃ ;
Saṅkhāre dukkhato disvā , hitvāna paṇidhiṃ tahiṃ .
1602.
Tadāyūhananissaṅgo , passaddhadaratho sukhī ;
Samādhibahulo yogī , vūpasantoti vuccati .
1603.
Byāpāravasitākāraṃ , saṅkhārānaṃ vipassato ;
Nimitte ca pavatte ca , upaṭṭhāti anattato .
1604.
Anattādhīnanipphannā , vasātītappavattino ;
Bhāvadubbalyanissārā , kathamattā bhavissare .
1605.
Tamevaṃ paṭivijjhanto , maññatānattalakkhaṇaṃ ;
Vipassanārasassādī , saṃvegabahulo bhave .
1606.
Iccāhacca
V0.146 pavattānaṃ , lakkhaṇānaṃ sabhāvato ;Vavatthito tattha tattha , taṃtaṃlakkhaṇanicchayo .
1607.
Tathāpipākaṭaṭṭhāne
M0.138 , hetubhūte ca yoniso ;Vavatthapeti saṅkhāya , lakkhaṇāni vicakkhaṇo .
1608.
Uppādavayabhāvena , dissamānā hi saṅkhatā ;
Pubbāparavivekena , dassenti tadaniccataṃ .
1609.
Tathā ca vipariṇāmaṃ , vipassanto visārado ;
Nimittaphalanipphannaṃ , tamatthamadhimuccati .
1610.
Dukkhappavattihetuttā , nimittamapi paṇḍito ;
Bhayāvahaniyāmena , bādhakanteva passati .
1611.
Tathā hi paccayārabbha , saṅkhārā nissayanti ce ;
Tatovassaṃ bhavissanti , mahabbhayasamohitā .
1612.
Nirodhadhammā jāyanti , sallaviddhāva dukkhitā ;
Jarāturā vipajjantā , bhijjantāva vighātino .
1613.
Tenevāniccato diṭṭhā , dukkhabhāvena khāyare ;
Saṅkhatattā sabhāvo hi , dukkhāya parivattati .
1614.
Aniccā puna saṅkhārā , dukkhāti ca vavatthitā ;
Anattattaniyāmena , nidassenti salakkhaṇaṃ .
1615.
Kathaṃ attaparādhīnā , paccayuppannabhaṅgurā ;
Vipattiniyatā vātha , bādhamānā bhayāvahā .
1616.
Āhaccākārabhedena , tividhā hi vipassanā ;
Aniccā dukkhānattāti , ayamettha vinicchayo .
1617.
Tidhābhūtā paniccetā , pahānākārabheditā ;
Mahāvipassanā nāma , aṭṭhārasavidhā kathaṃ .
1618.
Hetusāmagginipphannamaniccanti
V0.147 tilakkhaṇaṃ ;Aniccataṃ vipassanto , niccasaññaṃ vimuñcati .
1619.
Aniccatāyādhiṭṭhānanimittaṃ
M0.139 pana passato ;Animitte vimuccantī , animittānupassanā .
1620.
Nirujjhamānadhammānaṃ , byantibhāvaṃ vipassato ;
Samudayaṃ pajahantī , nirodhāanupassanā .
1621.
Sithilā jātu nissārā , dubbalā lahughātino ;
Khayadhammāti saṅkhāya , ghanasaññaṃ vimuñcati .
1622.
Attalābhamatikkamma , vayantīti vicintayaṃ ;
Jahatāyūhanaṃ tattha , putte sūtipajā viya .
1623.
Anavattitabhāvānaṃ , aññathattaṃ vipassato ;
Vikārapariṇāmesu , dhuvasaññā virajjati .
1624.
Ālambañca tadālamba-ñāṇabhaṅgañca bhāvayaṃ ;
Sārādānābhinivesaṃ , adhipaññāya muccati .
1625.
Iccāniccānimittā ca , nirodhā ca khayā vayā ;
Viparīṇāmādhisaññā , dhammānupassanāti ca .
1626.
Sattānupassanābhedamaniccākāradassanaṃ ;
Niccasaññādibhaṅgāya , paridīpenti paṇḍitā .
1627.
Taṃ tamākāramārabbha , tathā bāhulyavuttito ;
Taṃlakkhaṇānugatā ca , bhedā tasseva sattadhā .
1628.
Sukhasaññaṃ nissajjantī , vuttā dukkhānupassanā ;
Nibbinnā nibbidāñāṇaṃ , virāgā rāgavajjitā .
1629.
Jātāppaṇihitā nāma , muñcantī paṇidhiṃ tathā ;
Nirālayābhinivesā , ādīnavānupassanā .
1630.
Pañcānupassanābhedaṃ
V0.148 , tadidaṃ dukkhadassanaṃ ;Sukhasaññādibhaṅgāya , pavattanti pakāsitaṃ .
1631.
Anattato
M0.140 vipassanto , attasaññā vimuccati ;Jahatattābhinivesaṃ , jhāyanto puna suññato .
1632.
Dvayānupassanābhedamanattākāradassanaṃ ;
Attasaññābhinivesaṃ , vimokkhāya vibhāvituṃ .
1633.
Paṭinissaggato disvā , saṅkhāresu tilakkhaṇaṃ ;
Jahanto saṅkhatādānaṃ , pakkhandati asaṅkhate .
1634.
Yathābhūtena ñāṇena , vipassanto vimuccati ;
Sammohābhinivesamhā , avipallatthadassano .
1635.
Mohatābhogavimuttā , paṭisaṅkhānupassanā ;
Jahantappaṭisaṅkhaṃ tu , paṭisaṅkhāya lakkhaṇaṃ .
1636.
Diṭṭhisaṅkhātadosattā , vibhāvento vivaṭṭato ;
Saṃyogābhinivesamhā , paṭilīno vimuccati .
1637.
Muccītukamyatāñāṇaṃ , paṭinissaggasammataṃ ;
Yathā bhūtaṃ tathā ñāṇaṃ , paccayākāranissitaṃ .
1638.
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ tu , paṭisaṅkhānupassanā ;
Vuṭṭhānagāminī nāma , vivaṭṭanti pavuccati .
1639.
Catassopi paniccetā , ādānādippabhañjitā ;
Lakkhaṇattayamāhacca , pavattanti yathā tathā .
1640.
Nimittamārabbha tathā pavattaṃ ,
Tilakkhaṇaṃ jhāyati yāya yogī ;
Tamitthamaṭṭhārasabhedabhinnaṃ ,
Vipassanābhāvanamāhu dhīrā .
1641.
Vipassanānayamimamuttamaṃ
M0.141V0.149 subhaṃ ,Nidassitaṃ jinavacanānusārato ;
Vibhāvayaṃ manasi hitāvahaṃ paraṃ ,
Nirāmayaṃ padamanupāpuṇissati .
Iti nāmarūpaparicchede vipassanāvibhāgo nāma
Ekādasamo paricchedo .