Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
1. Paṭhamo paricchedo
Cittaniddesavaṇṇanā
8. Tattha
M0.1V1.1 tesu catubbidhesu paramatthesu , jātiniddhāraṇaṃ .Cittanti cittaṃ nāma .
Vijānātīti vijānanaṃ , visayānaṃ vijānanaṃ visayavijānanaṃ .
Cittasarūpaparidīpanamidaṃ vacanaṃ .
Tassa pana cittassa ko vacanattho ko saddattho .
Vuccate ācariyena .
Sabbasaṅgāhakavasena sabbesaṃ cittānaṃ saṅgāhakanayavasena .
Ārammaṇaṃ cinteti jānātīti cittaṃ , tadā sabbaṃ cittaṃ adhippetaṃ .
Javanavīthivasena attasantānaṃ cinotīti cittaṃ , tadā kusalākusalamahākiriyācittaṃ adhippetaṃ .
Aññesaṃ javanānaṃ aggahaṇaṃ kāmāvacarajavanāni eva yebhuyyavasena sattakkhattuṃ javantīti ñāpanatthaṃ .
9. Vicittaṃ
V1.2 karaṇaṃ yassa taṃ vicittakaraṇaṃ , tassa bhāvo vicittakaraṇā .‘‘ Imassa rūpassa uddhaṃ idaṃ hotu , heṭṭhā idaṃ hotu , ubhayapasse idan ’’ ti cintetvā yathācintitena kamena sesacittarūpanipphādanaṃ hoti , evaṃ yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ , sabbaṃ taṃ citteneva karīyati .
Evaṃ vicittakaraṇatāya cittaṃ .
Tadā karaṇatāya cittaṃ karotīti cittaṃ .
Idaṃ taddhitapadaṃ .
Vā ayaṃ añño nayo
M0.2 .Taṃ attano cittatāya aññadeva sarāgaṃ cittaṃ , aññaṃ sadosaṃ , aññaṃ samohaṃ .
Aññaṃ kāmāvacaraṃ , aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ .
Aññaṃ rūpārammaṇaṃ , aññaṃ saddādiārammaṇaṃ .
Rūpārammaṇesupi aññaṃ nīlārammaṇaṃ , aññaṃ pītādiārammaṇaṃ .
Saddādiārammaṇesupi eseva nayo .
Sabbesupi tesu aññaṃ hīnaṃ , aññaṃ majjhimaṃ , aññaṃ paṇītaṃ .
Hīnādīsupi aññaṃ chandādhipateyyaṃ , aññaṃ cittādhipateyyaṃ , aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ , aññaṃ vīmaṃsādhipateyyaṃ , tasmā yassa imesaṃ sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena attano cittatāya cittaṃ .
Citto etasmiṃ atthīti cittaṃ .
Tadā sabbaṃ cittaṃ .
Paññattiyampi viññāṇe vicitte cittassa kammaṃ cittakammaṃ , cittakammameva cittakammakaṃ , cittakammake vicitte idha imasmiṃ adhikāre cittasammuti cittasaddo viññāṇe citte viññunā daṭṭhabbo .
Taṃ pana sabbasaṅgāhakavasena cintetītiādinā vuttappakāraṃ cittaṃ .
Sārammaṇato sārammaṇabhāvena ekavidhaṃ .
Savipākāvipākato savipākāvipākavasena duvidhaṃ .
Tattha tasmiṃ duvidhe citte savipākaṃ nāma cittaṃ kusalākusalaṃ , avipākaṃ abyākataṃ , kusalākusalabhāvena akathitanti attho .
Kusalajāti akusalajāti abyākatajātīti jātibhedato tividhaṃ .
Tattha tasmiṃ vacane ‘‘ kusalan ’’ ti etassa saddassa pana ko vacanattho .
10. Kucchitānaṃ salanato pāpakānaṃ dhammānaṃ kampanato viddhaṃsanato .
Kucchitenākārena sayantīti kusā , kusānaṃ akusalasaṅkhātānaṃ lavanena chindanato .
Kucchite sāti tanuṃ karotīti kusaṃ , kusena ñāṇena lātabbattā gahetabbattā .
Vā ayaṃ añño nayo .
11. Kusalasaddoyaṃ
M0.3 ayaṃ kusalasaddo cheke atthe ārogyatthe anavajjatthe iṭṭhavipāke atthepi diṭṭho amhehi .Idha imasmiṃ adhikāre anavajjādike atthe diṭṭho .
Ādi -saddena ārogyatthaiṭṭhavipākatthā
V1.3 gahetabbā .Diṭṭho yasmā , tasmā anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ .
Natthi avajjaṃ kilesāvajjaṃ kilesadoso kilesadaratho etassāti anavajjaṃ , kammena vipaccīyateti vipāko , iṭṭhāniṭṭhādiārammaṇānubhavanavasena , attano sabhāvena ca iṭṭho vipāko etassāti iṭṭhavipākaṃ , anavajjameva iṭṭhavipākaṃ , taṃ lakkhīyati anena aviññātaṃ lakkhitabbaṃ kusalanti lakkhaṇaṃ , anavajjaiṭṭhavipākaṃ lakkhaṇaṃ etassāti anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ .
Anavajjaiṭṭhavipākameva kusalaṃ .
Nanu kathaṃ sayameva attano lakkhaṇaṃ bhaveyyāti codanā bhaveyya viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito .
Kusalasaddatthavasena hi aviññātaṃ apākaṭaṃ kusalaṃ lakkhitabbaṃ hoti .
Anavajjaiṭṭhavipākasaddatthavasena viññātaṃ pākaṭaṃ kusalaṃ lakkhaṇaṃ hoti .
Akusalaviddhaṃsanarasaṃ akusalānaṃ viddhaṃsanaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ , taṃ raso kiccametassāti akusalaviddhaṃsanarasaṃ , akusalaviddhaṃsanakiccaṃ .
Vodānabhāvena paccupaṭṭhātīti vodānapaccupaṭṭhānaṃ , vodānaupaṭṭhānākāraṃ vodānagayhākāraṃ .
Vā ayaṃ añño nayo .
Vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ , vajjapaṭipakkhalakkhaṇaṃ kusalanti attho .
Vodānabhāvarasaṃ vodānabhāvasampattikaṃ .
Iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ iṭṭhavipākaphalaṃ .
Yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ padañca taṃ ṭhānañcāti padaṭṭhānaṃ , ubho kāraṇatthādhivacanaṃ , tasmā āsannakāraṇanti attho , itarathā punaruttidoso siyā , yonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇaṃ
M0.4 akusalaṃ .Tadubhayaviparītaṃ tehi ubhayehi kusalākusalehi viparītaṃ avipākalakkhaṇaṃ etassāti tadubhayaviparītalakkhaṇaṃ abyākataṃ .
Vā ayaṃ añño nayo .
Avipākārahaṃ vipākassa ananucchavikaṃ .
Savatthukāvatthukabhedatoti savatthukaṃ hadayavatthukaṃ , avatthukaṃ hadayavatthuvirahitaṃ .
12. Uddānato saṅkhepavasena kilesavatthuvasena duve kāmā honti .
Chandarāgova kileso , tebhūmake pavattaṃ vaṭṭasahitaṃ vatthu , vasati kileso etthāti vatthu .
13. Kilesakāmo vatthuṃ kāmeti icchati , vatthu kilesakāmena kāmīyati icchīyatīti kattukārakakammakārakadvaye sādhanadvaye esa eso duvidhopi kāmo sijjhati .
14-5.
So
V1.4 ayaṃ duvidhopi kāmo yasmiṃ padese sampattīnaṃ vasena avacarati , iti tasmā kāraṇā so pana padeso catupāyānaṃ channaṃ devānaṃ manussānaṃ vasena eva ekādasavidho hoti . 16. Kāmovacaratīti ettha etasmiṃ ekādasavidhe padese kāmo avacarati , iti tasmā kāraṇā so padeso assa kāmassa anena kāmena abhilakkhitattā kāmāvacarasaññito .
Abhilakkhitasaddappayoge tatiyatthe ‘‘ assā ’’ ti chaṭṭhī hotīti saddasatthavidū paṭhanti .
Sasatthāvacaro padeso viya satte sasanti hiṃsanti tehīti satthā , saha satthehīti sasatthā , sasatthā purisā avacaranti etthāti sasatthāvacaro .
Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti , so padeso vijjamānesupi
M0.5 aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ upalakkhitattā ‘‘ sasatthāvacaro ’’ tveva vuccati , evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘ kāmāvacaro ’’ tveva vuccati . 17. Yathā rūpabhavo uttarapadassa lopaṃ katvā rūpanti vutto , evaṃ tathā svāyaṃ so ayaṃ eso kāmāvacaro uttarapadassa lopaṃ katvā kāmo iti saññito kāmo nāma udīrito paṇḍitena kathito .
18. Tasmiṃ kāme idaṃ cittaṃ tasmiṃ kāmāvacare sadā avacarati , iti tasmā kāraṇā kāmāvacaraṃ iti evaṃ kāmaghātinā kāmānaṃ vināsakena buddhena kathitaṃ .
Kiñcāpi etaṃ rūpārūpabhavesupi avacarati , yathā pana saṅgāme yebhuyyena avacaraṇato ‘‘ saṅgāmāvacaro ’’ ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘ saṅgāmāvacaro ’’ tveva vuccati , thalacarajalacarā pāṇino athale ajale ṭhitāpi ‘‘ thalacarajalacarā ’’ tveva vuccanti , evaṃ idaṃ aññattha avacarantampi kāmāvacaramevāti daṭṭhabbaṃ .
Ārammaṇakaraṇavasena vā ettha kāmo avacaratītipi kāmāvacaraṃ .
Kāmañcesa rūpārūpāvacaresupi avacarati , yathā pana vadatīti vaccho , mahiyaṃ setīti mahiṃsoti vutte na yattakā vadanti , mahiyaṃ vā senti , sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
19. Paṭisandhiṃ bhave kāme kāmabhavasaṅkhāte kāme paṭisandhiṃ avacārayati , iti tasmā kāmāvacaraṃ
V1.5 .Iti evaṃ vā ayaṃ añño nayo .
Tatra tasmiṃ kāmāvacare pariyāpannaṃ antogadhaṃ , iti tasmā kāmāvacaraṃ .
20. Aṭṭhavidhaṃ cittaṃ kāmāvacarasaññitaṃ idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ .
Dasapuññakiriyavatthuvaseneva puññakiriyā eva tesaṃ tesaṃ phalānisaṃsānaṃ
M0.6 vatthūni kāraṇānīti puññakiriyavatthūni , tesaṃ vaso , tena pavattati . 21. Dānaṃ sīlaṃ bhāvanā pattidānaṃ veyyāvaccaṃ dhammadesanā anumodanā diṭṭhijubhāvo saṃsuti dhammassavanañca apacāyo apacāyanaṃ , evaṃ iminā mayā vuttappakārena puññāni eva vatthūni puññavatthūni , tesaṃ pabhedo puññavatthuppabhedo ñeyyo paṇḍitena jānitabbo .
22-3.
Gacchanti saṅgahaṃ dāne pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti , veyyāvaccāpacāyanā sīlamaye puññe saṅgahaṃ gacchanti , dhammadesanā dhammassavanaṃ diṭṭhiujukā bhāvanāmaye puññe saṅgahaṃ gacchanti , dasa puññakiriyāpi ca tīṇi eva sambhonti .
24. Sabbānussatipuññañca pasaṃsā saraṇattayaṃ ratanattayaguṇapasaṃsā ca ete diṭṭhijukammamhi saṅgayhanti , tasmiṃ saṅgahapāpuṇe saṃsayo sandeho natthi .
25. Purimā cetanā tato pubbabhāge pavattā cetanā , muñca cetanā paccuppannā cetanā , para cetanā pacchākāle pavattā cetanā , tissopi cetanā dānamaye puññe honti .
Evan ti yathā tissopi cetanā dānamaye puññe honti , evaṃ tathā dānamayapuññato sesesupi sīlamayabhāvanāmayesu tisso cetanā paṇḍito dīpaye katheyya .
Hi saccaṃ yadā pana yo puggalo deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ āgamma paṭicca .
Paṭiggāhakādisampattin ti ettha ādi -saddena desakālakalyāṇamittādayo gahitā .
Aññaṃ vā somanassahetun ti añña -ggahaṇena saddhābahulatāvisuddhidiṭṭhitākusalakiriyānisaṃsadassitāsomanassapaṭisandhikatādīnaṃ saṅgaho .
Atthi dinnaṃ dānassa phalaṃ atthi .
Ādi -saddena
M0.7 atthihutādayo gahitā .Purakkhatvāti purato katvā .
Parehi anussāhito acodito dānādīni puññāni
V1.6 karoti .Dānādīnīti vacanena deyyadhammaṃ nissāya pavattadānacetanā gahetabbā .
Tadā assa puggalassa .
Saṅkharaṇaṃ saṅkhāro , natthi saṅkhāro etassāti asaṅkhāro , taṃ eva asaṅkhārikaṃ , appayoganti attho .
Vuttanayenāti vuttanayo nāma ‘‘ deyyadhammapaṭiggāhakādisampattin ’’ ti vacanaṃ .
Imasmiṃ panatthe saṅkharotīti saṅkhāro nāma attano vā pavattassa pubbappayogassa adhivacanaṃ , parassa vā pavattapubbappayogassa adhivacanaṃ .
Ayamassa adhippāyo – yadā yo ‘‘ dānādīni karissāmī ’’ ti cittaṃ samuppādetvā nākāsi , pacchā attano pubbacetanāya ussāhito karoti , tadā sasaṅkhārikaṃ hoti , attano pubbappayogena saha pavattatīti attho .
Paṭipattidassanena paṭipajjitabbā sīlādīhi paṭipajjanti jānanti gacchanti vā nibbānaṃ etāyāti paṭipatti , tāya dassanaṃ paṭipattidassanaṃ , tena .
Jāto paricayo etesanti jātaparicayā .
Sahasāti vegena .
Catūsupi vikappesu dasseyya .
26. Dasapuññakriyādīnaṃ vasena ca bahūnipi bhavanti etāni pana cittāni dasapuññakiriyādīnaṃ vasenapi bahūnipi bhavanti iti evaṃ pakāsaye bhagavā pakāseyya .
27.
Sattarasa sahassāni , dve satāni asīti ca ;
Kāmāvacarapuññāni , bhavantīti viniddiseti .
–
Kāmāvacarapuññāni sattarasa sahassāni ca dve satāni ca asīti ca bhavanti , iti vacanaṃ viniddise ācariyo katheyya .
Dasapuññakriyāvatthu , chadvārādhipatīhi ca ;
Kāyādīhi ca tīheva , hīnādīhi ca tīhi tu .
Dvīsu
M0.8 bhavesu kāmabhavarūpabhavesu .Paṭipadādibhedato dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ , dukkhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ , sukhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ , sukhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ .
Rūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ rūpāvacare pavattassa bhāvanāpuññassa vasena pavattaṃ rūpāvacarūpapattinipphādakaṃ rūpāvacare upapattiyā paṭisandhiyā nipphādakaṃ hoti .
Savatthukāvatthukabhedatoti
V1.7 arūpāvacaraṃ yadā kāmarūpe jāyati , tadā hadayavatthuṃ nissāya jāyati , iti tasmā savatthukaṃ nāma jātaṃ .Yadā arūpe jāyati , tadā hadayavatthuṃ anissāya jāyati , iti tasmā avatthukaṃ nāma jātaṃ .
Ākāsānañcāyatanassa kasiṇugghāṭimākāsaṃ ārammaṇaṃ .
Viññāṇañcāyatanassa tattha pavattaviññāṇaṃ , tasmiṃ kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Ākiñcaññāyatanassa tassa apagamo tassa ākāsānañcāyatanassa apagamo abhāvo vohāro ārammaṇaṃ hoti .
Nevasaññānāsaññāyatanassa ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Rūpe saññā rūpasaññā .
Saññāsīsena cittampi gahitaṃ .
Samatikkamā kasiṇugghāṭimākāsasamatikkamanena .
Paṭighe dvārārammaṇānaṃ saṅghaṭṭane pavattā saññā paṭighasaññā .
Dvipañcaviññāṇānaṃ adhivacanaṃ .
Tāsaṃ paṭighasaññānaṃ dvipañcaviññāṇānaṃ atthaṅgamā atthaṅgamena .
Nānā attā sabhāvo etassāti nānattaṃ , ārammaṇaṃ , nānatte nānāsabhāve pavattā saññā nānattasaññā , nānā attā sabhāvo etissāti vā nānattā , sāyeva saññā nānattasaññā , kāmāvacarasaññāti attho .
Tāsaṃ nānattasaññānaṃ amanasikārā amanasikārena .
Niyatāniyatavatthukabhedatoti
M0.9 sotāpattimaggo niyatavatthuko .Kasmā ?
Kāmarūpesuyeva hadayavatthuṃ nissāya uppajjanato .
Itare pana tayo maggā aniyatavatthukā .
Kasmā ?
Kāmarūpesu hadayavatthuṃ nissāya jāyanti , arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti , tasmā aniyatavatthukā .
Tīhi vimokkhamukhehīti suññataanimittaappaṇihitasaṅkhātehi tīhi vimokkhamukhehi .
Yassa saṃvijjanti , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā .
Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāyeva saṃyojanā sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanā , tesaṃ pahānaṃ sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānaṃ , taṃ karotīti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānakaraṃ , sotāpattimaggacittaṃ .
Mānopi ekadesato apāyagāmikoyeva pahiyyate .
Sotāpattimaggena nissesato na pahiyyate .
Sesakilesesupi
V1.8 eseva nayo .Uddhaccaṃ pana ekadesatopi apāyagāmikampi na pahiyyati .
Sakadāgāmimaggacittaṃ rāgadosamohānaṃ tanuttakaraṃ .
Sotāpattimaggena nāsitasaṃyojanānaṃ pahānaṃ kasmā na vuttanti ce ?
Paṭhamamaggato dutiyamaggassa mahantattā paṭhamamaggena nāsitā saṃyojanā dutiyamaggena nāsitāti paññāyati , iti yasmā , tasmā na vuttaṃ .
Tatiyacatutthamaggesupi eseva nayo .
Ettha etasmiṃ lokuttaracitte .
Ekekan ti vicchāvasena vuttaṃ .
Maggānurūpan ti vacanaṃ paṭhamamaggassa paṭhamaphalañca anurūpanti viññāpanatthaṃ .
28. Kāme aṭṭheva kāmāvacare aṭṭha eva cittāni , rūpe rūpabhave pañca cittāni , arūpisu cattāri cittāni , anuttarāni lokuttaracittāni cattāri , evaṃ iminā mayā vuttappakārena kusalāni cittāni ekavīsati honti .
29. Kusalākusalāpagatena
M0.10 satā muninā kusalato , akusalato ca apagatena satā satisampannena kusale kusalena chekena vasinā pañcavasīhi samannāgatena yaṃ kusalacittaṃ catubhūmigataṃ catūsu bhūmīsu pavattaṃ sakalaṃ sabbaṃ lapitaṃ kathitaṃ , taṃ kusalacittaṃ mayāpi buddhadattācariyena lapitaṃ kathitaṃ .Niyatāniyatavatthuvasenāti paṭighasampayuttadvayaṃ kāmeyeva hadayavatthuṃ nissāya jāyati , aññabhūmīsu na jāyati , tasmā niyatavatthukaṃ hoti .
Itarāni pana akusalāni kāmarūpesu uppajjanakāle hadayavatthuṃ nissāya jāyanti , arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti , tasmā aniyatavatthukāni , tena .
Paṭisandhijanakājanakavasena cāti uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ na janeti .
Yadi paṭisandhiṃ janeyya , apāyesuyeva janeyya .
Kasmā ?
Sotāpattimaggena ekadesato apāyagāmikampi na jahitaṃ , sabbaṃ na jahitanti attho .
Sopi maggo apāyagāmī na hoti .
Aññe pana kilesā ekadesavasena apāyagāmikā jahitā , tena paṭhamamaggenāti tasmā na janeti .
Ekādasavidhaṃ pana paṭisandhiṃ janeti , tena .
Diṭṭhamaṅgalādīnīti ādi -saddena sutamaṅgalādīni gahitāni .
Sārato uttamato pacceti saddahati .
Sabhāvatikkhena sabhāvo tikkho etassāti sabhāvatikkhaṃ , tena sabhāvatikkhena .
Assa
V1.9 pana paṭighasampayuttassa pāṇātipātādīsu akusalakammesu tikkhappavattikāle asaṅkhārikassa uppatti , mandappavattikāle sasaṅkhārikassa uppatti veditabbā .Tassa momūhassa .
Dukkhavisesassa dukkhanānattassa .
30. Lobhamūlavasena
M0.11 aṭṭha cittāni , dosamūlavasā duve cittāni , mohamūlavasena dve cittāni .Evaṃ iminā mayā vuttappakārena akusalāni dvādasappakārāni siyuṃ bhaveyyuṃ .
31. Yaṃ pāpamānasaṃ yaṃ akusalacittaṃ pāpāpāpesu pāpaapāpesu kusalākusalesu apāpena appavattena pāpāpāpappahīnena vuttaṃ īritaṃ kathitaṃ , taṃ pāpamānasaṃ taṃ akusalacittaṃ mayā samudāhaṭaṃ kathitaṃ .
Yathā panassa yathā pana assa vipākassa kusalaṃ dānādivasena dānādīnaṃ dasapuññakiriyavatthūnaṃ vasena chasu ārammaṇesu pavattati , idaṃ vipākacittaṃ tathā na pavattati .
Hi saccaṃ idaṃ vipākaṃ paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesu kāmāvacaradhammantogadhesu chasu ārammaṇesu pavattati .
Sampayuttadhammānañca visese asatipi kusalasampayuttadhammato assa vipākassa , sampayuttadhammānañca nānatte asatipi idaṃ vipākaṃ ādāsatalādīsu dhammajātesu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ .
Ayamassādhippāyo – yathā ādāsatale mukhanimittaṃ mukhe calite calati , acalite na calati , mukhassa kāraṇaṃ vinā mukhanimittassa viya kāraṇaṃ natthi , evaṃ kusalakāraṇā vipākassa aññaṃ kāraṇaṃ natthi , nirussāhaṃ vipākaṃ .
32. Kāmāvacaradevānaṃ manussānaṃ ime aṭṭha mahāvipākā duhetukatihetukānaṃ kāmāvacaradevānaṃ , manussānañca paṭisandhiyo bhavanti .
33-4.
Tato paraṃ pavattiyaṃ yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā balavārammaṇe atimahantavibhūtārammaṇe
V1.10 tadārammaṇañca hutvā tato paraṃ maraṇakālasmiṃ cuti hutvā pavattantiM0.12 , evaṃ iminā mayā vuttappakārena catūsu ṭhānesu vipaccanti vipākabhāvena jāyanti . 35. Sabhūmikusaleheva mahāpākā samā vinā mahāpākā kammadvāraṃ kammakāraṇaṃ vinā , kammañca mahāpuññānaṃ kiriyavatthukaṃ vinā vajjetvā sabhūmikusaleheva attano bhūmiyaṃ pavattehi kusalehi eva samā sadisā .
Kammadvāraṃ nāma kāyaviññattikammadvāraṃ , vacīviññattikammadvāraṃ , bhavaṅgasaṅkhātaṃ manodvāraṃ , iti tividhaṃ kammadvāraṃ kammakāraṇaṃ .
Kammaṃ nāma aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā idha adhippetā .
36. Pākā kusalavipākā aviññattijanattā ca viññatti ca viññatti ca viññattiviññattiyoti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā ‘‘ viññattī ’’ ti vuttaṃ , tā janentīti viññattijanā , na viññattijanā aviññattijanā , tesaṃ bhāvo aviññattijanattaṃ .
Tasmā aviññattijanattā kāyaviññattivacīviññattisaṅkhātānaṃ kammadvārānaṃ ajanakattā manodvārasaṅkhātassa kammadvārassa vasena ca appavattanato avipākasabhāvato ca akammabhāvato ca appavattanato ceva puññakiriyavatthuvasena appavattanato ceva puññehi no samā asadisā .
37-9.
Parittārammaṇattā hi tesamekantato tesaṃ vipākānaṃ ekantato parittārammaṇattā kāmāvacarārammaṇattā tesu vipākesu sattapaññattikārammaṇā karuṇāmuditā kadāci kismiñci kāle na jāyanti , tathā evaṃ tisso pana viratiyo etesu vipākesu na jāyanti , hi kasmā kāraṇā na jāyanti , pañca sikkhāpadā kusalāti kusalā nāmāti satthunā vuttā yasmā kāraṇā , tasmā na jāyanti .
Tathādhipatinopettha tathā evameva cattāro adhipatinopi etesu vipākesu na santi .
Kasmā
M0.13 ?Chandādīni dhammajātāni puretaraṃ katvā anuppajjanato na santi , iti vacanaṃ viniddise ācariyo katheyya .
40. Asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ pana puññato vipākesu asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ puññato kusalato āgamanavasena ñeyyaṃ .
Tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena mukhe calite ādāsatale mukhanimittacalanaṃ viya asaṅkhārassa kusalassa vipāko asaṅkhāro hoti , sasaṅkhārassa kusalassa vipāko sasaṅkhāro hoti , evaṃ āgamanavasena ñeyyaṃ .
Paccayato ceva ñeyyaṃ tattha ekaccānaṃ
V1.11 ācariyānaṃ matena balavantehi vibhūtehi paccayehi kammādīhi uppanno asaṅkhāro dubbalehi sasaṅkhāroti evaṃ paccayavasena viññeyyaṃ jānitabbaṃ . 41-2.
Hīnādīnaṃ puññānaṃ vipākattā hīnādayo vipākā puññavādinā jinena paridīpitā bhavanti , iti evaṃ iminā vuttappakārena pavattaṃ idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ ekantena savatthukaṃ kāmalokasmiṃ jāyate , aññattha pana aññāsu bhūmīsu na jāyate .
Viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇan ti cakkhuviññāṇassa rūpameva ārammaṇaṃ , na saddādayo .
Sesattayaṃ yadā cakkhuviññāṇena gahitaṃ ārammaṇaṃ karoti , tadāssa rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Yadā sotaviññāṇena gahitaṃ , tadāssa saddo ārammaṇo hoti .
Yadā ghānajivhākāyaviññāṇehi gahitāni ārammaṇāni karonti , tadāssa gandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni honti .
Manoviññāṇadhātudvayaṃ yadā tadārammaṇaṃ hoti , tadā chaārammaṇaṃ hoti , evaṃ aniyatārammaṇaṃ hoti .
Rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamo padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti apagamapadaṭṭhānaṃ , tāya āvajjanaṃ
M0.14 katvā ṭhitāya cakkhuviññāṇena dassanakiccaṃ karīyatīti attho .Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ sampaṭicchanabhāvena gayhākāraṃ .
Santīraṇādirasā somanassayuttā manoviññāṇadhātusantīraṇatadārammaṇarasā , upekkhāyuttā pana santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutirasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā santīraṇādibhāvena gayhākāraṃ .
43. Kāmāvacarapuññassa kāmāvacarakusalassa soḷasa vipākā honti .
Iti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ , taṃ vacanaṃ tihetukapuññassa ukkaṭṭhassa vasena ācariyo paridīpaye .
Ayamettha attho – chandādhipateyyādīnaṃ vasena ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukakusalavipākāni , aṭṭha mahākusalavipākānīti soḷasa pākāni nipphādeti .
44. Kusalānugataṃ katvā bhājitaṃ kiṃ mahaggataṃ vipākacittaṃ kusalānugataṃ kusalaṃ anugataṃ katvā mahaggatakusalacittena samānaṃ katvā bhagavatā bhājitaṃ desitaṃ .
Kiṃ kena kāraṇena ?
Kāmāvacarapuññaṃva kāmāvacarakusalaṃ iva asamānaphalaṃ natthi yato yasmā kāraṇā , tasmā
V1.12 vipākaṃ kusalānugataṃ katvā bhagavatā bhājitaṃ desitaṃ .Kāmāvacarapuññaṃvāti yathā aṭṭhavidhesu kāmāvacarakusalesu ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasa kusalavipākāni nipphādeti , tihetukaomakañca duhetukaukkaṭṭhañca kāmasugatiyaṃ duhetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte tihetukavirahitāni ahetukaduhetukasaṅkhātāni vipākāni nipphādeti , duhetukaomakaṃ pana kāmasugatiyaṃ ahetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukavipākāni nipphādeti , evaṃ kāmāvacarapuññaṃ asamānaphalaṃva hoti .
45. Gajādīnaṃ
M0.15 chāyā gajādisadisā hoti yathā , evaṃ mahaggatavipākaṃ sabbathā sabbapakārena attano kusaleheva samānaṃ hoti . 46-7.
Kāmāvacarapuññaṃva nāparāpariyavedanaṃ idaṃ mahaggatakusalaṃ kāmāvacarapuññaṃva aparāpariyavedanaṃ aparasmiṃ bhave phaladāyakaṃ na hoti , jhānā aparihīnassa bhavagāmino paṭisandhigāmino sattassa kusalānantaraṃyeva phalaṃ uppajjati , iti ca ñāpanatthaṃ etassa mahaggatavipākassa kusalānugataṃ kusalānugamanaṃ bhagavatā kataṃ .
48. Ettha etasmiṃ mahaggatavipāke paṭipadākkamo tesañca hīnādīnaṃ bhedato jhānāgamanato mahaggatakusalajhānassa āgamanavasena vibhāvinā paṇḍitena veditabbo .
49. Ettha vipāke chandādi adhipatīnaṃ abhāvo , ayameva visesato kusalato ayaṃ eva viseso , sesaṃ sabbapakāraṃ avisesena kusalena samaṃ mataṃ kathitaṃ bhagavatā .
50. Suññataṃ animittanti , tathāpaṇihitantipi suññataṃ anattā , animittaṃ aniccaṃ , appaṇihitaṃ dukkhaṃ iti etāni tīṇi nāmāni maggassa anantare catubbidhassa maggassa anantare catubbidhe phale honti .
51. Labbhanti parabhāgasmiṃ maggānantare pavattaphalato aññasmiṃ kāle vaḷañjanaphalesu phalasamāpattisamāpajjanakālesu etāni tīṇi nāmāni na labbhante , phalehi vipassanāvaseneva anattaaniccadukkhasaṅkhātānaṃ
V1.13 tiṇṇaṃ vipassanānaṃ vasena eva tāni tīṇi nāmāni labbhare phalehi labbhante . 52. Honti
M0.16 sādhipatīneva lokuttaraphalāni tu ekantato sādhipatīni eva honti , lokuttaraphalāni ṭhapetvā aññasmiṃ vipāke adhipatī natthi . 53. Maggo attano maggabhāvena maggo nāma vuccate bhagavatā .
Phalaṃ maggaṃ upādāya aṭṭhaṅgikamaggaṃ nissayaṃ katvā maggo nāma iti vacanaṃ vuccate bhagavatā .
54. Ime satta akusalavipākā .
Gāvo caranti etthāti gocaro , tassadisattā gocaro ārammaṇanti attho , aniṭṭho ca aniṭṭhamajjhatto ca aniṭṭhāniṭṭhamajjhattā , teyeva gocaro aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocaro , tasmiṃ aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocare vattare vattanti .
Sukhādittayayuttā te te aṭṭha ahetukakusalavipākā sukhādittayayuttā sukhasomanassaupekkhāvedanāhi sahagatā .
Dukkhupekkhāyutā ime ime satta ahetukaakusalavipākā dukkhupekkhāvedanāhi sahagatā .
55. Evaṃ chattiṃsadhā pākaṃ pākasāsanapūjito sugato .
Kiṃ visiṭṭho ?
Pākaṃ nāma asuraṃ , taṃ sāsati , pākena attano puññaphalena deve anusāsatīti vā pākasāsano , ko so ?
Sakko .
Tena pākasāsanena pūjito savipākāvipākesu kusalavipākakiriyesu kusalo cheko evaṃ iminā mayā vuttappakārena pākaṃ cittaṃ chattiṃsappakāraṃ abrvi avoca .
Anuḷāresūti khuddakesu .
Tathābhāvapaccupaṭṭhānā chaḷārammaṇavijānanagayhākārā .
Sabbaññutaññāṇassa gati viya gati etissāti sabbaññutaññāṇagatikā .
56. Somanassayuttānaṭṭha
M0.17 , kusalākusalāni ca somanassayuttāni aṭṭha kusalākusalāni ca , kriyato pana pañca evaṃ iminā mayā vuttappakārena hāsacittāni terasa . 57. Puthujjanā hasantettha ettha etesu terasacittesu puthujjanā pana aṭṭhahi cittehi hasanti
V1.14 .Sekhā satta ariyā chahi cittehi hasanti .
Asekhā khīṇāsavā pañcahi cittehi hasanti .
Kusalāni pana rūpārūpakusalāni sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti .
Imāni rūpārūpakiriyāni khīṇāsavānaṃ bhāvanāyeva kāro bhāvanākāro , tassa vaso bhāvanākāravaso , tena pavattāni .
Tāni rūpārūpakusalāni bhāvanāpuññavasappavattāni bhāvanākusalavasena pavattāni .
Imesaṃ rūpārūpakiriyānaṃ tesañca rūpārūpakusalānaṃ ayameva viseso .
58-9.
Yā puthujjanakālasmiṃ , abhinibbattitā pana puthujjanakālasmiṃ puthujjanabhāvaṭṭhitena yoginā abhinibbattitā yā rūpārūpasamāpatti , sā rūpārūpasamāpatti so yogī khīṇāsavo bhikkhu hutvā naṃ rūpārūpasamāpattiṃ yāva yattakaṃ kālaṃ na samāpajjate , tāva tattakena kālena tassa khīṇāsavabhikkhuno kusalā eva rūpārūpakusalā eva hoti .
Khīṇāsavena sā rūpārūpasamāpatti sace yadi samāpannā samāpajjitā , kriyā rūpārūpakiriyā hoti .
60. Ekādasavidhaṃ kāme kāmāvacare kiriyacittaṃ ekādasavidhaṃ , rūpe rūpāvacare pañca , arūpisu cattāri iti sabbāni kriyacittāni vīsati .
61. Lokuttarakriyacittaṃ , pana kasmā na vijjati ?
Maggassa ekacittakkhaṇikattā na vijjati .
Ayamettha adhippāyo – catumaggaṭṭho
M0.18 khīṇāsavo nāma na hoti , maggānantarameva phalaṃ uppajjati , maggopi ekacittakkhaṇiko yadi cittaṃ bahucittakkhaṇikaṃ , phalasamaṅgino khīṇāsavassapi maggacittaṃ bhaveyya , evaṃ sati lokuttarakiriyacittaṃ bhaveyyāti adhippāyo . 62. Kriyākriyāpattivibhāgadesako karaṇaṃ kriyaṃ , kriyaṃ nāma vinayapariyāyena akattabbassa karaṇaṃ , na karaṇaṃ akriyaṃ , akriyaṃ nāma vinayapariyāyena kattabbassa akaraṇaṃ , āpajjanaṃ āpatti , kriyāya karaṇena āpatti kriyāpatti , akriyāya akaraṇena āpatti akriyāpatti , kriyāpatti ca akriyāpatti ca kriyāpatyākriyāpattiyo , ekassa āpatti -saddassa lopaṃ katvā ‘‘ kriyākriyāpattiyo ’’ ti vuttaṃ , tāsaṃ vibhāgo kriyākriyāpattivibhāgo , desetīti desako , tassa desako kriyākriyāpattivibhāgadesako .
Ṇvu-tu-paccayesu paresu kammatthe chaṭṭhī hotīti
V1.15 vadanti .Jino kiṃ visiṭṭho ?
Kriyākriyāpattivibhāgadesako hitāhitānaṃ sakriyākriyārato hitassa sakriyāya rato , ahitassa akriyāya rato , yaṃ kriyākriyaṃ , kriyaṃ nāma kriyacittaṃ , akriyaṃ nāma kusalākusalavipākacittaṃ icchanti eke .
Taṃ na .
Kasmā ?
Kusalādhikāre ‘‘ kusalaṃ muninā lapitaṃ ’’ akusalādhikāre ‘‘ pāpamānasaṃ pāpāpāpesvapāpena vuttaṃ ’’ vipākādhikāre ‘‘ pākaṃ sugato abravī ’’ ti vatvā puna kriyādhikāre ‘‘ kusalākusalavipākāni avocā ’’ ti vacanassa vattabbābhāvato .
Tena vāssa kriyākriyaṃ etassāti kriyākriyaṃ , kriyākriyasabhāvanti attho .
Ayameva sārato paccetabbo .
Yaṃ kriyākriyaṃ cittaṃ kriyākriyāsabhāvaṃ avoca desesi , taṃ kriyākriyaṃ kriyākriyasabhāvaṃ mayā samīritaṃ , sammā pakārena īritaṃ kathitaṃ .
64. Ekūnanavuti
M0.19 sabbe , cittuppādā mahesinā lokuttare aṭṭha katvā ekūnanavuti sabbe cittuppādā mahesinā tathāgatena samāsato saṅkhepato niddiṭṭhā . 65. Piṭake abhidhammasmiṃ , ye bhikkhū pāṭavatthino abhidhammapiṭake paṭuno bhāvo pāṭavaṃ , tena attho pāṭavattho , so etesaṃ atthīti pāṭavatthino , chekabhāvatthikā ye bhikkhū , tehi bhikkhūhi ayaṃ abhidhammāvatāro uggahetabbo sikkhitabbo punappunaṃ cintitabbo .
66. Ye janā tassaṅkāsena taṃsannibhena abhidhammāvatārena abhidhammamahodadhiṃ mahāsāgarasannibhaṃ abhidhammaṃ taranti , te imaṃ lokaṃ paralokañca taranti .
Itīti parisamāpane .
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya
Cittaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamo paricchedo .