6. Chaṭṭhavaggo
1. Niyāmakathāvaṇṇanā
445-447.
Idāni
M0.191P0.89 niyāmakathā nāma hoti .Tattha niyāmoti ‘‘ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ’’ ti ( pu . pa .13) vacanato ariyamaggo vuccati .
Yasmā pana tasmiṃ uppajjitvā niruddhepi puggalo aniyato nāma na hoti , tasmā ‘‘ so niyāmo niccaṭṭhena asaṅkhato ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Tato ‘‘ yadi so asaṅkhato , evarūpena tena bhavitabban ’’ ti dīpento nibbānan tiādimāha .
Saṃsandanapucchā uttānatthāyeva .
Atthi
V0.187 kecītiādi niyāmassa saṅkhatabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ .Maggo asaṅkhato tipañhe tassa uppādanirodhabhāvato paṭikkhipatīti .
Niyāmo saṅkhato tipañhe niruddhepi magge niyāmassa atthitaṃ sandhāya paṭikkhipati .
Sotāpattiniyāmotiādipañhesupi anulomato ca paṭilomato ca imināva nayena attho veditabbo .
Pañca asaṅkhatānīti puṭṭho pañcannaṃ asaṅkhatānaṃ āgataṭṭhānaṃ apassanto paṭikkhipati .
Dutiyaṃ puṭṭho catunnaṃ sammattaniyāmānaṃ niyāmavacanato nibbānassa ca asaṅkhatabhāvato paṭijānāti .
Micchattaniyāmapañho niyāmavacanamattena asaṅkhatatāya ayuttabhāvadīpanatthaṃ vuttoti .
Niyāmakathāvaṇṇanā .
2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā
448. Idāni paṭiccasamuppādakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ nidānavagge ‘‘ uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ
P0.90 ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā ’’ tiādivacanato ( saṃ . ni .2.20)‘‘ paṭiccasamuppādo asaṅkhato ’’ ti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānañca mahisāsakānañca ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
449. Avijjā
M0.192 asaṅkhatāti ādayo pañhā avijjādīnaṃyeva paṭiccasamuppādabhāvadassanatthaṃ vuttā .Yena panatthena tattha ekekaṃ aṅgaṃ ‘‘ paṭiccasamuppādo ’’ ti vuccati , so paṭiccasamuppādavibhaṅge vuttoyeva .
451. Avijjāpaccayā saṅkhārāti yā tattha dhammaṭṭhitatātiādi yena suttena laddhi patiṭṭhāpitā , tasseva atthadassanena laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ .
Ayañhettha attho – yā ayaṃ heṭṭhā ‘‘ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā ’’ ti vuttā na sā aññatra avijjādīhi visuṃ ekā atthi .
Avijjādīnaṃ pana paccayānaṃyevetaṃ nāmaṃ .
Uppannepi hi tathāgate anuppannepi avijjāto saṅkhārā sambhavanti , saṅkhārādīhi ca viññāṇādīni , tasmā ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti
V0.188 yā etasmiṃ pade saṅkhāradhammānaṃ kāraṇaṭṭhena ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā .Tesaṃyeva ca dhammānaṃ kāraṇaṭṭheneva niyāmatāti dhammaniyāmatāti avijjā vuccati .
Sā ca asaṅkhatā , nibbānañca asaṅkhatanti pucchati .
Paravādī laddhivasena paṭijānitvā puna dve asaṅkhatānīti puṭṭho suttābhāvena paṭikkhipitvā laddhivaseneva paṭijānāti .
Sesapadesupi eseva nayo .
Heṭṭhā vuttasadisaṃ pana tattha vuttanayeneva veditabbanti .
Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā .
3. Saccakathāvaṇṇanā
452-454.
Idāni saccakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathānī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) suttaṃ nissāya ‘‘ cattāri saccāni niccāni asaṅkhatānī ’’ ti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Ayañhissa adhippāyo – dukkhasamudayamaggesu vatthusaccaṃ saṅkhataṃ , lakkhaṇasaccaṃ
P0.91 asaṅkhataṃ .Nirodhe vatthusaccaṃ nāma natthi asaṅkhatameva tanti .
Tasmā āmantāti āha .
Taṃ panassa laddhimattameva .
So hi dukkhaṃ vatthusaccaṃ icchati , tathā samudayaṃ maggañca .
Yāni pana nesaṃ bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇāni , tāni lakkhaṇasaccaṃ nāmāti , na ca bādhanalakkhaṇādīhi aññāni dukkhādīni nāma atthīti .
Tāṇānītiādīsu adhippāyo vuttanayeneva veditabbo .
Dukkhasaccan ti
M0.193 pañhe laddhivasena lakkhaṇaṃ sandhāya paṭijānāti .Dukkhan ti pañhe vatthuṃ sandhāya paṭikkhipati .
Ito paraṃ suddhikapañhā ca saṃsandanapañhā ca sabbe pāḷianusāreneva veditabbā .
Avasāne laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ āhaṭasuttaṃ atthassa micchā gahitattā anāhaṭasadisamevāti .
Saccakathāvaṇṇanā .
4. Āruppakathāvaṇṇanā
455-456.
Idāni
V0.189 āruppakathā nāma hoti .Tattha yesaṃ ‘‘ cattāro āruppā āneñjā ’’ ti vacanaṃ nissāya ‘‘ sabbepi te dhammā asaṅkhatā ’’ ti laddhi , te sandhāya ākāsānañcāyatanan ti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Sādhakasuttampi atthaṃ ajānitvā āhaṭattā anāhaṭasadisamevāti .
Āruppakathāvaṇṇanā .
5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā
457-459.
Idāni nirodhasamāpattikathā nāma hoti .
Tattha nirodhasamāpattīti catunnaṃ khandhānaṃ appavatti .
Yasmā pana sā kariyamānā kariyati , samāpajjiyamānā samāpajjiyati , tasmā nipphannāti vuccati .
Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana
P0.92 abhāvena na vattabbā ‘‘ saṅkhatāti vā asaṅkhatā ’’ ti vā .Tattha yesaṃ ‘‘ yasmā saṅkhatā na hoti , tasmā asaṅkhatā ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānañceva uttarāpathakānañca ;
te sandhāya nirodhasamāpattīti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Uppādentītiādi samāpajjanapaṭilābhavaseneva vuttaṃ .
Yathā pana rūpādayo asaṅkhatadhamme uppādenti ;
na tathā taṃ keci uppādenti nāma .
Nirodhā vodānaṃ vuṭṭhānan ti phalasamāpatti veditabbā .
Asaṅkhatā pana taṃ
M0.194 natthiyeva , tasmā paṭikkhipati .Tena hīti yasmā saṅkhatā na hoti , tasmā asaṅkhatāti laddhi .
Idaṃ pana asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hotīti vuttampi avuttasadisamevāti .
Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā .
6. Ākāsakathāvaṇṇanā
460-462.
Idāni ākāsakathā nāma hoti .
Tattha tividho ākāso – paricchedākāso
V0.190 , kasiṇugghāṭimākāso , ajaṭākāso .‘‘ Tucchākāso ’’ tipi tasseva nāmaṃ .
Tesu paricchedākāso saṅkhato , itare dve paññattimattā .
Yesaṃ pana ‘‘ duvidhopi yasmā saṅkhato na hoti , tasmā asaṅkhato ’’ ti laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ mahisāsakānañca ;
te sandhāya ākāsoti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Ākāsakathāvaṇṇanā .
7. Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā
463-464.
Idāni ākāso sanidassanotikathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ tāḷacchiddādīsu ñāṇappavattiṃ nissāya ‘‘ sabbopi ajaṭākāso
P0.93 sanidassano ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃV0.191 ;te sandhāya ākāso sanidassanoti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yadi sanidassano , evaṃvidho bhaveyyā ’’ ti codanatthaṃ rūpanti ādi vuttaṃ .
Cakkhuñca paṭiccā tipañhesu evarūpassa suttassa abhāvena paṭikkhipitvā tulantarikādīnaṃ upaladdhiṃ nissāya paṭijānāti .
Dvinnaṃ rukkhānaṃ antaran ti ettha rukkharūpaṃ cakkhunā disvā antare rūpābhāvato ākāsanti manodvāraviññāṇaṃ uppajjati , na cakkhuviññāṇaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Tasmā asādhakametanti .
Ākāso sanidassanotikathāvaṇṇanā .
10. Pathavīdhātusanidassanātiādikathāvaṇṇanā
465-470.
Idāni
M0.195 pathavīdhātu sanidassanātiādikathā nāma hoti .Tattha yesaṃ pāsāṇaudakajālarukkhacalanānañceva pañcindriyapatiṭṭhokāsānañca vaṇṇāyatanaṃ kāyaviññattikāle hatthapādādirūpañca disvā ‘‘ pathavīdhātuādayo sanidassanā ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya sabbakathāsu ādipucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesaṃ sabbattha pāḷianusārena ceva heṭṭhā vuttanayena ca veditabbanti .
Pathavīdhātu sanidassanāti ādiṃ katvā kāyakammaṃ sanidassanan ti pariyosānakathā niṭṭhitā .
Chaṭṭho vaggo .