5. Pañcamavaggo
1. Vimuttikathāvaṇṇanā
418. Idāni
P0.80 vimuttikathā nāma hoti .Tattha vipassanā , maggo , phalaṃ , paccavekkhaṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vimuttiñāṇanti nāmaṃ .
Tesu vipassanāñāṇaṃ niccanimittādīhi vimuttattā , tadaṅgavimuttibhāvena vā vimuttattā vimuttiñāṇaṃ .
Maggo
M0.184 samucchedavimutti , phalaṃ paṭippassaddhivimutti , paccavekkhaṇañāṇaṃ pana vimuttiṃ jānātīti vimuttiñāṇaṃ .Evaṃ catubbidhe vimuttiñāṇe nippariyāyena phalañāṇameva vimutti .
Sesāni ‘‘ vimuttānī ’’ ti vā ‘‘ avimuttānī ’’ ti vā na vattabbāni .
Tasmā ‘‘ idaṃ nāma vimuttiñāṇaṃ vimuttan ’’ ti avatvā aviseseneva ‘‘ vimuttiñāṇaṃ vimuttan ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā paravādissa .
Puna yaṃkiñcīti puṭṭho paccavekkhaṇādīni sandhāya paṭikkhipati .
Paṭipannassāti puṭṭho maggañāṇassa anāsavataṃ sandhāya paṭijānāti .
Yasmā pana taṃ sotāpannassa phale ṭhitassa ñāṇaṃ na hoti , tasmā vimuttaṃ nāma na hotīti codanatthaṃ puna sakavādī sotāpannassātiādimāha .
Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo .
Vimuttikathāvaṇṇanā .
2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā
421. Idāni
V0.180 asekhakathā nāma hoti .Tattha yasmā ānandattherādayo sekhā ‘‘ uḷāro bhagavā ’’ tiādinā nayena asekhe jānanti , tasmā
P0.81 ‘‘ sekhassa asekhañāṇaṃ atthī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Jānāti passatīti idaṃ attanā adhigatassa jānanavasena vuttaṃ .
Gotrabhunotiādi heṭṭhimāya bhūmiyaṃ ṭhitassa uparūpariñāṇassa abhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Nanu āyasmā ānando sekho ‘‘ uḷāro bhagavā ’’ ti jānātīti paravādī asekhe bhagavati pavattattā taṃ asekhañāṇanti icchati , na panetaṃ asekhaṃ .
Tasmā evaṃ patiṭṭhāpitāpi laddhi appatiṭṭhāpitāva hotīti .
Asekhañāṇakathāvaṇṇanā .
3. Viparītakathāvaṇṇanā
424. Idāni viparītakathā nāma hoti .
Tattha ‘‘ yvāyaṃ pathavīkasiṇe pathavīsaññī samāpajjati , tassa taṃ ñāṇaṃ viparītañāṇan ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi
M0.185 andhakānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .Pathaviṃ nissāya uppannanimittañhi na pathavīyeva , tatra cāyaṃ pathavīsaññī .
Tasmā viparītañāṇanti ayametassa adhippāyo .
Tato sakavādī ‘‘ lakkhaṇapathavīpi sasambhārapathavīpi nimittapathavīpi pathavīdevatāpi sabbā pathavīyeva , tāsu pathavīti ñāṇaṃ viparītaṃ na hoti .
Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāma .
Kiṃ te idaṃ etesu aññataran ’’ ti codetuṃ anicce niccan tiādimāha .
Itaro vipallāsalakkhaṇābhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati , pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti .
Kusalan ti sekkhaputhujjanānaṃ ñāṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Atthi arahatoti pañhesupi vipallāsalakkhaṇābhāvena paṭikkhipati .
Pathavīnimittaṃ sandhāya paṭijānāti .
Sabbeva pathavīti sabbaṃ taṃ pathavīkasiṇaṃ lakkhaṇapathavīyeva
P0.82 hotīti pucchati .Sakavādī tathā abhāvato paṭikkhipati .
Nanu pathavī atthi , atthi ca koci pathaviṃ pathavito samāpajjatīti pucchā sakavādissa
V0.181 .Tassattho – nanu nimittapathavī atthi , atthi ca koci taṃ pathaviṃ pathavitoyeva samāpajjati , na āpato vā tejato vāti .
Pathavī atthītiādi ‘‘ yadi yaṃ yathā atthi , taṃ tathā samāpajjantassa ñāṇaṃ viparītaṃ hoti , nibbānaṃ atthi , tampi samāpajjantassa sabbavipariyesasamugghātanaṃ maggañāṇampi te viparītaṃ hotū ’’ ti dassanatthaṃ vuttanti .
Viparītakathāvaṇṇanā .
4. Niyāmakathāvaṇṇanā
428-431.
Idāni niyāmakathā nāma hoti .
Tattha yo puggalo sammattaniyāmaṃ okkamissati , taṃ ‘‘ bhabbo esa dhammaṃ abhisametun ’’ ti yasmā bhagavā jānāti , tasmā ‘‘ aniyatassa puthujjanasseva sato puggalassa niyāmagamanāya ñāṇaṃ atthī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya aniyatassāti pucchā sakavādissa .
Tattha niyāmagamanāyāti niyāmo vuccati maggo , maggagamanāya maggokkamanāyāti attho .
Yaṃ panassa ñāṇaṃ disvā bhagavā ‘‘ bhabbo ayan ’’ ti jānāti , taṃ sandhāya paṭiññā paravādissa .
Athassa
M0.186 sakavādī ayuttavāditaṃ dīpetuṃ niyatassāti viparītānuyogamāha .Tattha paṭhamapañhe maggena niyatassa aniyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma natthīti paṭikkhipati .
Dutiye natthibhāvena paṭijānāti .
Tatiye aniyatassa natthīti puṭṭhattā laddhivirodhena paṭikkhipati .
Puna paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā niyatassa niyāmagamanādivasena tayo pañhā katā .
Tesu paṭhame yasmā ādimaggena niyatassa puna tadatthāya ñāṇaṃ natthi , tasmā paṭikkhipati .
Dutiye
P0.83 natthibhāveneva paṭijānāti .Tatiye laddhivirodheneva paṭikkhipati .
Puna paṭhamapañhaṃ aṭṭhamaṃ katvā aniyatassa aniyāmagamanādivasena tayo pañhā katā .
Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo .
Puna paṭhamapañhameva dvādasamaṃ katvā taṃmūlakā atthi niyāmotiādayo pañhā katā .
Tattha yasmā niyāmagamanāya ñāṇaṃ nāma maggañāṇameva hoti , tasmā taṃ sandhāya atthi niyāmoti vuttaṃ .
Itaro pana niyāmoti vutte paṭikkhipati , ñāṇanti vutte paṭijānāti .
Satipaṭṭhānā dīsupi
V0.182 eseva nayo .Paccanīkaṃ uttānatthameva .
Gotrabhunotiādi yena yaṃ appattaṃ , tassa taṃ natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Bhagavā jānātīti attano ñāṇabalena jānāti , na tassa niyāmagamanañāṇasabbhāvato .
Tasmā iminā kāraṇena patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāyevāti .
Niyāmakathāvaṇṇanā .
5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā
432-433.
Idāni paṭisambhidākathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ yaṃkiñci ariyānaṃ ñāṇaṃ , sabbaṃ lokuttaramevā ’’ ti gahetvā ‘‘ sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidā ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sammutiñāṇa pañhesu pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati , niruttiñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti .
Ye keci sammutinti pañhe puthujjane sandhāya paṭikkhipati .
Cetopariyāyapañhesu puthujjanassa ñāṇaṃ sandhāya paṭikkhipati , ariyassa ñāṇaṃ sandhāya paṭijānāti .
Sabbā paññā tipañhesu kasiṇasamāpattipañhaṃ sandhāya paṭikkhipati , lokuttaraṃ sandhāya paṭijānāti .
Pathavīkasiṇasamāpattin tiādi ‘‘ yā etesu ettakesu ṭhānesu paññā , kiṃ sabbā sā paṭisambhidā ’’ ti pucchanatthaṃ vuttaṃ .
Tena
M0.187 hi sabbaṃ ñāṇan ti yasmā sabbā lokuttarapaññā paṭisambhidāP0.84 , tasmā sabbanti vacanaṃ sāmaññaphalena saddhiṃ patiṭṭhāpetīti .Paṭisambhidākathāvaṇṇanā .
6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā
434-435.
Idāni sammutiñāṇakathā nāma hoti .
Tattha sammutisaccaṃ paramatthasaccanti dve
V0.183 saccāni .Ye pana evaṃ vibhāgaṃ akatvā saccanti vacanasāmaññena sammutiñāṇampi ‘‘ saccārammaṇamevā ’’ ti vadanti , seyyathāpi andhakā ;
te ayuttavādinoti tesaṃ vādavisodhanatthaṃ ayaṃ kathā āraddhā .
Tattha na vattabban ti pucchā paravādissa , paramatthasaccaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa .
Sammutisaccamhīti sammutiṃ anupaviṭṭhe saccamhi .
Paccatte vā bhummavacanaṃ , sammutisaccanti attho .
Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇaññevāti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Tato naṃ ‘‘ yadi taṃ avisesena saccārammaṇaññeva , tena ñāṇena dukkhapariññādīni kareyyā ’’ ti codetuṃ tena ñāṇenātiādimāha .
Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā .
7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā
436-438.
Idāni cittārammaṇakathā nāma hoti .
Tattha cetopariyāye ñāṇanti vacanamattameva gahetvā ‘‘ taṃ ñāṇaṃ cittārammaṇamevā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi etarahi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Athassa ‘‘ yo sarāgādivasena cittaṃ jānāti , tassa rāgādayopi ārammaṇā honti , tasmā na vattabbaṃ taṃ cittārammaṇaññevā ’’ ti codanatthaṃ nanu atthi kocītiādi āraddhaṃ .
Phassārammaṇeti
P0.85 phassasaṅkhāte ārammaṇe .Vedanārammaṇetiādīsupi eseva nayo .
Puna phassārammaṇe ñāṇaṃ na vattabban ti puṭṭho phassassa phusanalakkhaṇaṃ
M0.188 manasikaroto phassovārammaṇaṃ hotīti paṭijānāti .Kiṃ panetaṃ phassapariyāye ñāṇan ti puṭṭho pana tādisassa suttapadassa abhāvā paṭikkhipati .
Vedanādīsupi eseva nayo .
Idāni yaṃ nissāya laddhi , tadeva dassetvā laddhiṃ patiṭṭhāpetuṃ nanu cetopariyāye ñāṇan tiādimāha .
Sā panesā vacanamattābhinivesena patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti .
Cittārammaṇakathāvaṇṇanā .
8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā
439-440.
Idāni
V0.184 anāgatañāṇakathā nāma hoti .Tattha anāgataṃ nāma antarampi atthi , anantarampi .
Tesu anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthi .
Yathā ca anantare , tathā ekavīthiekajavanapariyāpannepi .
Tattha ye sabbasmimpi anāgate ñāṇaṃ icchanti , seyyathāpi andhakā ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yaṃ te anāgate ñāṇaṃ , kiṃ tena anantaraṃ anāgataṃ mūlādivasena jānātī ’’ ti codetuṃ anāgataṃ mūlatotiādimāha .
Tattha mūlatotiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva .
Kāraṇañhi yaṃ attano phalaṃ karoti , taṃ tattha mūlayati patiṭṭhātīti mūlaṃ .
Tato ca taṃ hinoti pavattayatīti hetu .
Tadeva taṃ nideti ‘‘ handa naṃ gaṇhathā ’’ ti .
Niyyāteti viyāti nidānaṃ .
Tato taṃ sambhavatīti sambhavo .
Pabhavatīti pabhavo .
Tattha ca taṃ samuṭṭhāti , taṃ vā naṃ samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṃ .
Tadeva naṃ āharatīti āhāro .
Tañcassa apariccajitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ .
Tadeva cetaṃ paṭicca etīti paccayo .
Tato naṃ samudetīti samudayoti vuccati .
Yasmā
P0.86 pana anantaraṃ cittaṃ etehākārehi na sakkā jānituṃ , tasmā na hevan ti paṭikkhipati .Anāgataṃ hetupaccayatan ti yā anantarānāgate citte hetupaccayatā , taṃ jānāti .
Ye tattha dhammā hetupaccayā honti , te jānātīti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Gotrabhunotiādi yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ na uppajjati , taṃ sarūpato dassetuṃ vuttaṃ .
Pāṭaliputtassāti
M0.189 suttaṃ yasmiṃ anāgate ñāṇaṃ uppajjati , taṃ dassetuṃ āhaṭaṃ .Yasmā panetaṃ na sabbasmiṃ anāgate ñāṇassa sādhakaṃ ;
tasmā anāhaṭamevāti .
Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā .
9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā
441-442.
Idāni paṭuppannañāṇakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesu tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī ’’ ti vacanaṃ nissāya ‘‘ avisesena sabbasmiṃ paccuppanne ñāṇaṃ atthī ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya paṭuppanneti pucchā
V0.185 sakavādissa , paṭiññā itarassa .Atha naṃ ‘‘ yadi avisesena paṭuppanne ñāṇaṃ atthi , khaṇapaccuppannepi tena bhavitabbaṃ .
Evaṃ sante dvinnaṃ ñāṇānaṃ ekato abhāvā teneva ñāṇena taṃ jānitabbaṃ hotī ’’ ti codanatthaṃ tenāti anuyogo sakavādissa .
Tattha paṭhamapañhe teneva taṃ jānituṃ na sakkāti paṭikkhepo itarassa .
Dutiyapañhe santatiṃ sandhāya paṭiññā tasseva .
Paṭipāṭito bhaṅgaṃ passanto bhaṅgānupassaneneva bhaṅgānupassanāñāṇaṃ passatīti adhippāyo .
Tena ñāṇena taṃ ñāṇaṃ jānātītiādīsupi eseva nayo .
Tena phassena taṃ phassan tiādīnissa lesokāsanivāraṇatthaṃ vuttāni
P0.87 .Yaṃ panetena laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ nanu sabbasaṅkhāretiādi vuttaṃ .
Tattha nayato taṃ ñāṇaṃ diṭṭhaṃ hoti , na ārammaṇatoti adhippāyena paṭiññā sakavādissa .
Tasmā evaṃ patiṭṭhitāpissa laddhi appatiṭṭhitāva hoti .
Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā .
10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā
443-444.
Idāni phale ñāṇakathā nāma hoti .
Tattha ‘‘ buddhāpi sattānaṃ ariyaphalappattiyā dhammaṃ desenti sāvakāpi , iti iminā sāmaññena
M0.190 buddhānaṃ viya sāvakānampi tena tena sattena pattabbe phale ñāṇaṃ atthī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;te sandhāya sāvakassāti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yadi sāvakassa phale ñāṇaṃ atthi , yathā buddhā samānepi sotāpattiphale attano ñāṇabalena ‘ ayaṃ ekabījī , ayaṃ kolaṃkolo , ayaṃ sattakkhattuparamo ’ ti phalassakataṃ paññapenti , kiṃ te evaṃ sāvakopī ’’ ti codetuṃ sāvako phalassa kataṃ paññapetīti āha .
Itaro paṭikkhipati .
Atthi sāvakassa phalaparopariyattītiādi phale ñāṇassa atthitāya paccayapucchanatthaṃ vuttaṃ .
Ayañhettha adhippāyo – buddhānaṃ ‘‘ idaṃ phalaṃ paraṃ , idaṃ oparan ’’ ti evaṃ phalānaṃ uccāvacabhāvajānanasaṅkhātā phale paropariyatti nāma atthi .
Tathā indriyapuggalaparopariyattiyo , tāsaṃ
V0.186 atthitāya tassa tassa puggalassa tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ vasena taṃ taṃ phalaṃ jānanti , kiṃ te sāvakassāpi etā paropariyattiyo atthīti .Atthi sāvakassa khandhapaññattītiādīnipi ‘‘ yadi te sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi , imā hi pissa paññattīhi
P0.88 bhavitabbaṃ .Kimassa tā atthi , sakkoti so etā paññattiyo attano balena jānituṃ vā paññapetuṃ vā ’’ ti codanatthaṃ vuttāni .
Sāvako jinotiādi ‘‘ yadi sāvakassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi , evaṃ sante sveva jino ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
Sāvako anuppannassāti pañhepi ayameva nayo .
Aññāṇīti pañhe avijjāsaṅkhātassa aññāṇassa vihatattā paṭikkhitto , na panassa buddhānaṃ viya phale ñāṇaṃ atthi .
Tasmā appatiṭṭhitova paravādīvādoti .
Phalañāṇakathāvaṇṇanā .
Pañcamo vaggo .
Mahāpaṇṇāsako samatto .