9. Udapānasuttavaṇṇanā
69. Navame mallesūti mallā nāma jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado
V0.307 ruḷhīvasena ‘‘ mallā ’’ ti vuccati , tesu mallesu , yaṃ loke ‘‘ mallo ’’ ti vuccati .Keci pana ‘‘ mālesū ’’ ti paṭhanti .
Cāriyaṃ caramānoti aturitacārikāvasena mahāmaṇḍalajanapadacārikaṃ caramāno .
Mahatā bhikkhusaṅghenāti aparicchedaguṇena mahantena samaṇagaṇena .
Tadā hi bhagavato mahābhikkhuparivāro ahosi .
Thūṇaṃ nāma mallānaṃ brāhmaṇagāmoti puratthimadakkhiṇāya disāya majjhimadesassa avadhiṭṭhāne malladese thūṇanāmako brāhmaṇabahulatāya brāhmaṇagāmo .
Tadavasarīti taṃ avasari , thūṇagāmamaggaṃ pāpuṇīti attho .
Assosun ti suṇiṃsu , sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsūti attho .
Khoti padapūraṇe , avadhāraṇatthe vā nipāto .
Tattha avadhāraṇatthena assosuṃyeva , na tesaṃ savanantarāyo ahosīti vuttaṃ hoti .
Padapūraṇena padabyañjanasiliṭṭhattamattameva .
Thūṇeyyakāti thūṇagāmavāsino .
Brāhmaṇagahapatikāti ettha brahmaṃ aṇantīti brāhmaṇā , mante sajjhāyantīti attho .
Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ nibbacanaṃ , ariyā
P0.378 pana bāhitapāpattā ‘‘ brāhmaṇā ’’ ti vuccanti .Gahapatikāti khattiyabrāhmaṇe vajjetvā ye keci agāraṃ ajjhāvasantā vuccanti , visesato vessā .
Brāhmaṇā ca gahapatikā ca brāhmaṇagahapatikā .
Idāni yamatthaṃ te assosuṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ samaṇo khalu , bho , gotamo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha samitapāpattā ‘‘ samaṇo ’’ ti veditabbo .
Vuttañhetaṃ
M0.343 –‘‘ samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā ’’ tiādi ( ma . ni .1.434).
Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena sabbaso samitapāpo .
Tenassa yathābhuccaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ , yadidaṃ samaṇoti .
Khalūti anussavatthe nipāto .
Bhoti brāhmaṇajātikānaṃ jātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ bhovādi nāma so hoti , sace hoti sakiñcano ’’ ti ( dha . pa .396).
Gotamoti gottavasena bhagavato parikittanaṃ .
Tasmā ‘‘ samaṇo khalu , bho , gotamo ’’ ti samaṇo kira , bho , gotamagottoti ayamettha attho .
Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ .
Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ .
Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya nekkhammādhigamasaddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti .
Udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresun ti pānīyakūpaṃ tiṇena ca bhusena ca mukhappamāṇena vaḍḍhesuṃ , tiṇādīni pakkhipitvā kūpaṃ pidahiṃsūti attho .
Tassa kira gāmassa bahi bhagavato āgamanamagge brāhmaṇānaṃ paribhogabhūto eko udapāno ahosi .
Taṃ ṭhapetvā tattha sabbāni kūpataḷākādīni udakaṭṭhānāni tadā visukkhāni nirudakāni ahesuṃ .
Atha thūṇeyyakā ratanattaye appasannā maccherapakatā bhagavato āgamanaṃ
V0.308 sutvā ‘‘ sace samaṇo gotamo sasāvako imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya , sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane ṭhapeyya , tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā ’’ ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā ‘‘ imasmiṃ gāme aññattha udakaṃ natthi , amuṃ udapānaṃ aparibhogaṃ karissāma , evaṃ samaṇo gotamo sasāvako imaṃ gāmaṃ na pavisissatī ’’ ti sammantayitvā sabbe gāmavāsino sattāhassaP0.379 udakaṃ gahetvā cāṭiādīni pūretvā udapānaṃ tiṇena ca bhusena ca pidahiṃsu .Tena vuttaṃ –
‘‘ udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ ,‘ mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū ’’’ ti .
Tattha muṇḍakā samaṇakāti muṇḍe ‘‘ muṇḍā ’’ ti samaṇe ‘‘ samaṇā ’’ ti vattuṃ vaṭṭeyya , te pana khuṃsanādhippāyena hīḷentā evamāhaṃsu .
Māti paṭisedhe , mā apaṃsu mā piviṃsūti attho .
Maggā okkammāti
M0.344 maggato apasakkitvā .Etamhāti yo udapāno tehi tathā kato , tameva niddisanto āha .
Kiṃ pana bhagavā tesaṃ brāhmaṇānaṃ vippakāraṃ anāvajjitvā evamāha –
‘‘ etamhā udapānā pānīyaṃ āharā ’’ ti , udāhu āvajjitvā jānantoti ?
Jānanto eva bhagavā attano buddhānubhāvaṃ pakāsetvā te dametvā nibbisevane kātuṃ evamāha , na pānīyaṃ pātukāmo .
Tenevettha mahāparinibbānasutte viya ‘‘ pipāsitosmī ’’ ti ( dī . ni .2.191) na vuttaṃ .
Dhammabhaṇḍāgāriko pana satthu ajjhāsayaṃ ajānanto thūṇeyyakehi kataṃ vippakāraṃ ācikkhanto ‘‘ idāni so , bhante ’’ tiādimāha .
Tattha idānīti adhunā , amhākaṃ āgamanavelāyamevāti attho .
Eso , bhante , udapānoti paṭhanti .
Thero dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyavāre ‘‘ na kho tathāgatā tikkhattuṃ paccanīkā kātabbā , kāraṇaṃ diṭṭhaṃ bhavissati dīghadassinā ’’ ti mahārājadattiyaṃ bhagavato pattaṃ gahetvā udapānaṃ agamāsi .
Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati , sabbaṃ tiṇaṃ bhusañca uplavitvā sayameva apagacchi .
Tena ca sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena tasmiṃ gāme sabbeva pokkharaṇīādayo jalāsayā visukkhā paripūriṃsu , tathā parikhākusubbhaninnādīni ca .
Sabbo gāmappadeso mahoghena ajjhotthaṭo mahāvassakāle viya ahosi .
Kumuduppalapadumapuṇḍarīkādīni jalajapupphāni tattha tattha ubbhijjitvā vikasamānāni udakaṃ sañchādiṃsu .
Saresu haṃsakoñcacakkavākakāraṇḍavabakādayā
P0.380 e udakasakuṇikā vassamānā tattha tattha vicariṃsu .Thūṇeyyakā taṃ mahoghaṃ tathā uttarantaṃ samantato vīcitaraṅgasamākulaṃ pariyantato samuṭṭhahamānaṃ ruciraṃ pheṇabubbuḷakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā evaṃ sammantesuṃ ‘‘ mayaṃ samaṇassa gotamassa udakupacchedaṃ kātuṃ vāyamimhā , ayaṃ pana
V0.309 mahogho tassa āgamanakālato paṭṭhāya evaṃ abhivaḍḍhati , nissaṃsayaṃ kho ayaṃ tassa iddhānubhāvo .Mahiddhiko hi so mahānubhāvo .
Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati , yathā yaṃ mahogho uṭṭhahitvā amhākaṃ gāmampi otthareyya .
Handa mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitvā accayaṃ desentā khamāpeyyāmā ’’ ti .
Te
M0.345 sabbeva ekajjhāsayā hutvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā gāmato nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu .Upasaṅkamitvā appekacce bhagavato pāde sirasā vandiṃsu , appekacce añjaliṃ paṇāmesuṃ , appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu , appekacce tuṇhībhūtā nisīdiṃsu , appekacce nāmagottaṃ sāvesuṃ .
Evaṃ pana katvā sabbeva ekamantaṃ nisīditvā ‘‘ idha mayaṃ , bho gotama , bhoto ceva gotamassa gotamasāvakānañca udakappaṭisedhaṃ kārayimha , amukasmiṃ udapāne tiṇañca bhusañca pakkhipimha .
So pana udapāno acetanopi samāno sacetano viya bhoto guṇaṃ jānanto viya sayameva sabbaṃ tiṇaṃ bhusaṃ apanetvā suvisuddho jāto , sabbopi cettha ninnappadeso mahatā udakoghena paripuṇṇo ramaṇīyova jāto , udakūpajīvino sattā parituṭṭhā .
Mayaṃ pana manussāpi samānā bhoto guṇe na jānimha , ye mayaṃ evaṃ akarimha , sādhu no bhavaṃ gotamo tathā karotu , yathāyaṃ mahogho imaṃ gāmaṃ na otthareyya , accayo no accagamā yathābālaṃ , taṃ no bhavaṃ gotamo accayaṃ paṭiggaṇhātu anukampaṃ upādāyā ’’ ti accayaṃ desesuṃ .
Bhagavāpi ‘‘ taggha tumhe accayo accagamā yathābālaṃ , taṃ vo mayaṃ paṭiggaṇhāma āyatiṃ saṃvarāyā ’’ ti tesaṃ accayaṃ
P0.381 paṭiggahetvā pasannacittataṃ ñatvā uttari ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi .Te bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā saraṇādīsu patiṭṭhitā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu .
Tesaṃ pana āgamanato puretaraṃyeva āyasmā ānando taṃ pāṭihāriyaṃ disvā acchariyabbhutacittajāto pattena pānīyaṃ ādāya bhagavato upanāmetvā taṃ pavattiṃ ārocesi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ evaṃ , bhanteti kho āyasmā ānando ’’ tiādi .
Tattha mukhato ovamitvāti sabbaṃ taṃ tiṇādiṃ mukhena chaḍḍetvā .
Vissandanto maññeti pubbe dīgharajjukena udapānena ussiñcitvā gahetabbaudakogho bhagavato pattaṃ gahetvā therassa gatakāle mukhena vissandanto viya samatittiko kākapeyyo hutvā aṭṭhāsi .
Idañca therassa gatakāle udakappavattiṃ sandhāya vuttaṃ .
Tato paraṃ pana pubbe vuttanayena tasmiṃ gāme sakalaṃ ninnaṭṭhānaṃ udakena paripuṇṇaṃ ahosīti .
Ayaṃ paniddhi na buddhānaṃ adhiṭṭhānena , nāpi devānubhāvena , atha kho bhagavato
M0.346 puññānubhāvena parittadesanatthaṃ rājagahato vesāligamane viya .Keci
V0.310 pana ‘‘ thūṇeyyakānaṃ bhagavati pasādajananatthaṃ tesaṃ atthakāmāhi devatāhi katan ’’ ti .Apare ‘‘ udapānassa heṭṭhā vasanakanāgarājā evamakāsī ’’ ti .
Sabbaṃ taṃ akāraṇaṃ , yathā bhagavato puññānubhāvenayeva tathā udakuppattiyā paridīpitattā .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ adhiṭṭhānena vinā attanā icchitanipphattisaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha kiṃ kayirā udapānena , āpā ce sabbadā siyun ti yassa sabbakālaṃ sabbattha ca āpā ce yadi siyuṃ yadi upalabbheyyuṃ yadi ākaṅkhāmattapaṭibaddho , tesaṃ lābho , tena udapānena kiṃ kayirā kiṃ kareyya , kiṃ payojananti attho .
Taṇhāya mūlato chetvā , kissa pariyesanaṃ careti yāya taṇhāya
P0.382 vinibaddhā sattā akatapuññā hutvā icchitālābhadukkhena vihaññanti , tassā taṇhāya mūlaṃ , mūle vā chinditvā ṭhito mādiso sabbaññubuddho kissa kena kāraṇena pānīyapariyesanaṃ , aññaṃ vā paccayapariyesanaṃ careyya .‘‘ Mūlato chettā ’’ tipi paṭhanti , taṇhāya mūlaṃ mūleyeva vā chedakoti attho .
Atha vā mūlato chettāti mūlato paṭṭhāya taṇhāya chedako .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yo bodhiyā mūlabhūtamahāpaṇidhānato paṭṭhāya aparimitaṃ sakalaṃ puññasambhāraṃ attano acintetvā lokahitatthameva pariṇāmanavasena paripūrento mūlato pabhuti taṇhāya chettā , so taṇhāhetukassa icchitālābhassa abhāvato kissa kena kāraṇena udakapariyesanaṃ careyya , ime pana thūṇeyyakā andhabālā imaṃ kāraṇaṃ ajānantā evamakaṃsūti .
Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .