8. Suppavāsāsuttavaṇṇanā
18. Aṭṭhame kuṇḍikāyan ti evaṃnāmake koliyānaṃ nagare .
Kuṇḍadhānavaneti tassa nagarassa avidūre kuṇḍadhānasaṅkhāte vane .
Pubbe kira kuṇḍo nāma eko yakkho tasmiṃ vanasaṇḍe vāsaṃ kappesi , kuṇḍadhānamissakena ca balikammena tussatīti tassa tathā tattha baliṃ upaharanti , tenetaṃ vanasaṇḍaṃ kuṇḍadhānavanantveva paññāyittha .
Tassa avidūre ekā gāmapatikā ahosi , sāpi tassa yakkhassa āṇāpavattiṭṭhāne niviṭṭhattā teneva paripālitattā kuṇḍikāti voharīyittha
M0.108 .Aparabhāge tattha koliyarājāno nagaraṃ kāresuṃ , tampi purimavohārena kuṇḍikā tveva vuccati .
Tasmiñca vanasaṇḍe koliyarājāno bhagavato bhikkhusaṅghassa ca vasanatthāya vihāraṃ patiṭṭhāpesuṃ , tampi kuṇḍadhānavanan tveva paññāyittha .
Atha bhagavā janapadacārikaṃ caranto anukkamena taṃ vihāraṃ
V0.97 patvā tattha vihāsi .Tena vuttaṃ –
‘‘ ekaṃ samayaṃ bhagavā kuṇḍikāyaṃ viharati kuṇḍadhānavane ’’ ti .
Suppavāsāti tassā upāsikāya nāmaṃ .
Koliyadhītāti koliyarājaputtī .
Sā hi bhagavato aggupaṭṭhāyikā paṇītadāyikānaṃ sāvikānaṃ etadagge ṭhapitā sotāpannā ariyasāvikā .
Yañhi kiñci bhagavato yuttarūpaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ bhesajjaṃ vā na tattha aññāhi saṃvidhātabbaṃ atthi , sabbaṃ taṃ sayameva attano paññāya vicāretvā sakkaccaṃ sampādetvā
P0.123 upaneti .Devasikañca aṭṭhasataṃ saṅghabhattapāṭipuggalikabhattāni deti .
Yo koci bhikkhu vā bhikkhunī vā taṃ kulaṃ piṇḍāya paviṭṭho rittahattho na gacchati .
Evaṃ muttacāgā payatapāṇī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā .
Assā kucchiyaṃ purimabuddhesu katādhikāro pacchimabhaviko sāvakabodhisatto paṭisandhiṃ gaṇhi .
Sā taṃ gabbhaṃ kenacideva pāpakammena satta vassāni kucchinā parihari , sattāhañca mūḷhagabbhā ahosi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ satta vassāni gabbhaṃ dhāreti sattāhaṃ mūḷhagabbhā ’’ ti .
Tattha satta vassānīti satta saṃvaccharāni , accantasaṃyoge ca idaṃ upayogavacanaṃ .
Gabbhaṃ dhāretīti gabbhaṃ vahati , gabbhinī hotīti attho .
Sattāhaṃ mūḷhagabbhāti satta ahāni byākulagabbhā .
Gabbho hi paripakko sampajjamāno vijāyanakāle kammajavātehi sañcāletvā parivattito uddhaṃpādo adhosiro hutvā yonimukhābhimukho hoti , evaṃ so katthaci alaggo bahi nikkhamati .
Vipajjamāno pana viparivattanavasena yonimaggaṃ pidahitvā tiriyaṃ nipajjati , sayameva vā yonimaggo pidahati , so tattha kammajavātehi aparāparaṃ parivattamāno byākulo mūḷhagabbhoti vuccati .
Tassāpi satta divase evaṃ ahosi , tena vuttaṃ ‘‘ sattāhaṃ mūḷhagabbhā ’’ ti .
Ayañca gabbho sīvalitthero .
Tassa kathaṃ satta vassāni gabbhavāsadukkhaṃ , sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvappatti , mātu cassāpi sotāpannāya ariyasāvikāya
M0.109 tathā dukkhānubhavanaṃ jātanti ?Vuccate – atīte kāsikarāje bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārente eko kosalarājā mahantena balenāgantvā bārāṇasiṃ gahetvā taṃ rājānaṃ māretvā tassa aggamahesiṃ attano aggamahesiṃ akāsi .
Bārāṇasirañño pana putto pitu maraṇakāle niddhamanadvārena palāyitvā attano ñātimittabandhave ekajjhaṃ katvā anukkamena balaṃ saṃharitvā bārāṇasiṃ āgantvā avidūre mahantaṃ khandhāvāraṃ bandhitvā tassa rañño paṇṇaṃ pesesi ‘‘ rajjaṃ vā detu , yuddhaṃ vā ’’ ti
V0.98 .Rājakumārassa
P0.124 mātā sāsanaṃ sutvā ‘‘ yuddhena kammaṃ natthi , sabbadisāsu sañcāraṃ pacchinditvā bārāṇasinagaraṃ parivāretu , tato dārūdakabhattaparikkhayena kilantā nagare manussā vināva yuddhena rājānaṃ gahetvā dassantī ’’ ti paṇṇaṃ pesesi .So mātu sāsanaṃ sutvā cattāri mahādvārāni rakkhanto satta vassāni nagaraṃ uparundhi , nagare manussā cūḷadvārena nikkhamitvā dārūdakāni āharanti , sabbakiccāni karonti .
Atha rājakumārassa mātā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ bālo mama putto upāyaṃ na jānāti , gacchatha , assa cūḷadvārāni pidhāya nagaraṃ uparundhatūti vadethā ’’ ti puttassa gūḷhasāsanaṃ pahiṇi .
So mātu sāsanaṃ sutvā satta divase tathā akāsi .
Nāgarā bahi nikkhamituṃ alabhantā sattame divase tassa rañño sīsaṃ gahetvā kumārassa adaṃsu .
Kumāro nagaraṃ pavisitvā rajjaṃ aggahesi .
So tadā satta vassāni nagararundhanakammanissandena etarahi satta vassāni mātukucchisaṅkhātāya lohitakumbhiyā vasi , avasesato pana sattāhaṃ nagarūparundhanena sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvaṃ āpajji .
Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ satta divasāni nagaraṃ rundhitvā gahitakammanissandena sattavassāni lohitakumbhiyaṃ vasitvā sattāhaṃ mūḷhagabbhabhāvaṃ āpajjī ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana so padumuttarasammāsambuddhapādamūle ‘‘ lābhīnaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti mahādānaṃ datvā patthanaṃ akāsi , yañca vipassissa bhagavato kāle nāgarehi saddhiṃ sahassagghanikaṃ guḷadadhiṃ datvā patthanaṃ akāsi , tassānubhāvena lābhīnaṃ aggo jāto .
Suppavāsāpi ‘‘ nagaraṃ rundhitvā gaṇha , tātā ’’ ti pesitabhāvena satta vassāni kucchinā gabbhaṃ pariharitvā sattāhaṃ mūḷhagabbhājātā
M0.110 .Evaṃ te mātāputtā attano kammassa anurūpaṃ īdisaṃ dukkhaṃ paṭisaṃvediṃsu .
Tīhi
P0.125 vitakkehīti ratanattayaguṇānussatipaṭisaṃyuttehi tīhi sammāvitakkehi .Adhivāsetīti mūḷhagabbhatāya uppannadukkhaṃ sahati .
Sā hi bhagavato sambuddhabhāvaṃ , ariyasaṅghassa suppaṭipattiṃ , nibbānassa ca dukkhanissaraṇabhāvaṃ anussarantī attano uppajjamānadukkhaṃ amanasikaraṇeneva abhibhavitvā khamati .
Tena vuttaṃ ‘‘ tīhi vitakkehi adhivāsetī ’’ ti .
Sammāsambuddho vatātiādi tesaṃ vitakkānaṃ pavattiākāradassanaṃ .
Tassattho – yo bhagyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokanātho sammā aviparītaṃ sāmaṃ sayameva sabbadhamme aho vata buddho , so bhagavā evarūpassa etarahi mayā anubhaviyamānassa aññassa ca evaṃjātikassa
V0.99 sakalassa vaṭṭadukkhassa pahānāya accantaṃ anuppādanirodhāya dhammaṃ katheti , aviparītadhammaṃ katheti .Aviparītadhammadesanatāya hi satthu sammāsambodhisiddhi .
Tassa yathāvuttaguṇassa bhagavato dhammassavanante jātattā sīladiṭṭhisāmaññena saṃhatattā ca sāvakasaṅghoti laddhanāmo aṭṭhaariyapuggalasamūho suppaṭipanno vata aho vata sammā paṭipanno , yo ariyasaṅgho evarūpassa īdisassa vaṭṭadukkhassa pahānāya anuppādanirodhāya anivattipaṭipadaṃ paṭipanno .
Susukhaṃ vata aho vata suṭṭhu sukhaṃ sabbasaṅkhatanissaṭaṃ nibbānaṃ , yasmiṃ nibbāne īdisaṃ vaṭṭadukkhaṃ na upalabbhatīti .
Ettha ca paṭipajjamānāpi paṭipannā icceva vuttā paṭipattiyā anivattibhāvato .
Atha vā uppannasaddo viya paṭipannasaddo vattamānatthopi veditabbo .
Tenevāha ‘‘ sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno ’’ ti .
Sāmikan ti attano patiṃ koliyarājaputtaṃ .
Āmantesīti abhāsi .
Mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhīti mayhaṃ vacanena cakkalakkhaṇappaṭimaṇḍitāni vikasitapadumasassirīkāni bhagavato caraṇāni tava sirasā vandāhi , uttamaṅgena abhivādanaṃ karohīti attho .
Appābādhan tiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati , yā ekadese uppajjitvāpi sakalasarīraṃ ayapaṭṭena ābandhitvā
P0.126 viya gaṇhati .Ātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo .
Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko , itaro ābādho .
Khuddako vā rogo ātaṅko , balavā
M0.111 ābādho .Keci pana ‘‘ ajjhattasamuṭṭhāno ābādho , bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko ’’ ti vadanti .
Tadubhayassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati .
Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti , kāye balaṃ na hoti , tasmā niggelaññatāya lahuparivattisaṅkhātaṃ kāyassa lahuṭṭhānaṃ sarīrabalañca pucchāti vadati .
Phāsuvihāran ti ṭhānanisinnagamanasayanasaṅkhātesu catūsu iriyāpathesu sukhavihārañca pucchāti vadati .
Athassa pucchitabbākāraṃ dassentī ‘‘ suppavāsā , bhante ’’ tiādimāha .
Evañca vadehīti idāni vattabbākāraṃ nidasseti .
Paraman ti vacanasampaṭicchanaṃ .
Tena sādhu , bhadde , yathā vuttaṃ , tathā paṭipajjāmīti dasseti .
Koliyaputtoti suppavāsāya sāmiko koliyarājaputto .
Sukhinī hotūti sadevake loke aggadakkhiṇeyyo satthā suppavāsāya pesitavandanaṃ sampaṭicchitvā tadanantaraṃ attano mettāvihārasaṃsūcakaṃ buddhāciṇṇaṃ sukhūpasaṃhāraṃ tassā sāmaññato pakāsetvā puna tassā puttassa ca gabbhavipattimūlakadukkhuppattipaṭikkhepamukhena sukhūpasaṃhāraṃ nidassento ‘‘ sukhinī … pe … arogā , arogaṃ puttaṃ vijāyatū ’’ ti āha .
Saha
V0.100 vacanāti bhagavato vacanena saheva .Yasmiṃ kāle bhagavā tathā avoca , tasmiṃyeva kāle tampi kammaṃ parikkhayaṃ agamāsi .
Tassa parikkhīṇabhāvaṃ oloketvā satthā tathā abhāsi .
Apare pana vadanti – sace tathā satthā nācikkhissā , tato parampi kiñci kālaṃ tassā taṃ dukkhaṃ anubandhissā .
Yasmā pana bhagavatā ‘‘ sukhinī arogā arogañca puttaṃ vijāyatū ’’ ti vuttaṃ , tasmā tassa vacanasamakālameva so gabbho byākulabhāvaṃ vijahitvā sukheneva bahi nikkhami , evaṃ tesaṃ mātāputtānaṃ sotthi ahosi .
Acinteyyo hi buddhānaṃ
P0.127 buddhānubhāvo .Yathā hi paṭācārāya piyavippayogasambhūtena sokena ummādaṃ patvā –
‘‘ Ubho puttā kālakatā , panthe mayhaṃ patī mato ;
Mātā pitā ca bhātā ca , ekacitakamhi jhāyare ’’ ti .( apa . therī 2.2.498)–
Vatvā
M0.112 jātarūpeneva carantiyā ‘‘ satiṃ paṭilabhāhi bhaginī ’’ ti bhagavato vacanasamanantarameva ummādo vūpasami , tathā suppiyāpi upāsikā attanāva attano ūruyaṃ katena mahāvaṇena vuṭṭhātuṃ asakkontī sayanapiṭṭhe nipannā ‘‘ āgantvā maṃ vandatū ’’ ti vacanasamanantarameva vaṇe pākatike jāte sayameva gantvā bhagavantaṃ vandīti evamādīni vatthūni idha udāharitabbānīti .Evaṃ , bhanteti , bhante , yathā bhagavā saputtāya mātuyā arogabhāvaṃ āsīsanto āha –
‘‘ sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyatū ’’ ti , taṃ evameva .
Na hi kadāci buddhānaṃ bhagavantānaṃ vacanassa aññathābhāvoti adhippāyo .
Keci pana ‘‘ evamatthū ’’ ti vadanti , apare ‘‘ hotū ’’ ti padassa atthaṃ ānetvā vaṇṇayanti .
Abhinanditvāti karavīkarutamañjunā brahmassarena bhagavatā vuccamāne tasmiṃ vacane pītisomanassapaṭilābhato abhimukhabhāvena nanditvā .
Anumoditvāti tato pacchāpi sammodanaṃ uppādetvā , cittena vā abhinanditvā vācāya anumoditvā , vacanasampattiyā vā abhinanditvā atthasampattiyā anumoditvā .
Sakaṃ gharaṃ paccāyāsīti attano gharaṃ paṭigacchi .
Ye pana ‘‘ yena sakaṃ gharan ’’ ti paṭhanti , tesaṃ yadipi ya-ta-saddānaṃ sambandhabhāvato ‘‘ tenā ’’ ti padaṃ vuttameva hoti , tathāpi ‘‘ paṭiyāyitvā ’’ ti pāṭhaseso yojetabbo hoti .
Vijātan ti pajātaṃ , pasutanti attho .
Acchariyan ti andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na
V0.101 hotīti acchariyaṃ , ayaṃ tāva saddanayo .Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ accharāyoggaṃ acchariyan ’’ ti vuttaṃ
P0.128 , accharaṃ paharituṃ yuttanti attho .Vatāti sambhāvane , aho acchariyanti attho .
Bhoti dhammālapanaṃ .
Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ .
Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
Kathaṃ
M0.113 bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatāti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yena abhinīhārena te bhagavanto āgatā , tena aṭṭhaguṇasamannāgatena ayampi bhagavā āgato .
Yathā ca te bhagavanto dānapāramiṃ pūretvā sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā , tathā ayampi bhagavā āgato .
Yathā ca te bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne … pe … ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgatā , tathā ayampi bhagavā āgato .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yathā sampatijātā te bhagavanto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā sattapadavītihārena gatā , setacchatte dhāriyamāne sabbāva disā anuvilokesuṃ , āsabhiñca
P0.129 vācaṃ bhāsiṃsu loke attano jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ pakāsentā , tañca nesaṃ gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena , tathā ayampi bhagavā gato , tañcassa gamanaṃ kathaṃ ahosi avitathaṃ tesaññeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .Evaṃ tathā gatoti tathāgato .
Yathā vā te bhagavanto nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gatā , abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gatā , ñāṇena avijjaṃ padāletvā , pāmojjena aratiṃ vinodetvā , aṭṭhasamāpattīhi aṭṭhārasahi mahāvipassanāhi
V0.102 catūhi ca ariyamaggehi taṃ taṃ paṭipakkhaṃ pahāya gatā , evaṃ ayampi bhagavā gato .Evampi tathā gatoti tathāgato .
Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?
Pathavīdhātuyā kakkhaḷalakkhaṇaṃ , āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ , tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ , vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ , ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ , rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇanti
M0.114 evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ , dvādasannaṃ āyatanānaṃ , aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ , bāvīsatiyā indriyānaṃ , catunnaṃ saccānaṃ , dvādasapadikassa paccayākārassa , catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ , catunnaṃ sammappadhānānaṃ , catunnaṃ iddhipādānaṃ , pañcannaṃ indriyānaṃ , pañcannaṃ balānaṃ , sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ , ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa , sattannaṃ visuddhīnaṃ , amatogadhassa nibbānassāti evaṃ tassa tassa dhammassa yaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ , taṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ lakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto adhigatoti tathāgato .Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .
Yathāha
P0.130 –‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri ?
Idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato .
Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho , tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho … pe .
.
.
jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho , taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho , tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato .
Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddoti .
Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
Yaṃ sadevake … pe … sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ bhagavā sabbākārato jānāti passati .
Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ
V0.103 , yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi .Esa nayo sotadvārādīsu āpāthamāgacchantesu saddādīsu .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yaṃ
M0.115 , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi , tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).Evaṃ tathadassitāya tathāgato
P0.131 .Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .
Kathaṃ tathavāditāya tathāgato ?
Yaṃ rattiṃ bhagavā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇakālaṃ yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ lapitaṃ suttageyyādi , sabbaṃ taṃ parisuddhaṃ paripuṇṇaṃ rāgamadādinimmathanaṃ ekasadisaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Tenāha –
‘‘ Yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti , no aññathā , tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( dī . ni .3.188).
Gadaattho ettha gatasaddo .
Evaṃ tathavāditāya tathāgato .
Apica āgadanaṃ āgado , vacananti attho .
Tatho avitatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā .
Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?
Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassapi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti .
Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā , kāyopi tathā gato pavattoti attho .
Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato .
Tenāha –
‘‘ Yathāvādī
V0.104 , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī .Iti yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Evaṃ
M0.116 tathākāritāya tathāgato .Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Yasmā upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ karitvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi
P0.132 , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi , atha kho atulo appameyyo anuttaro devadevo sakkānaṃ atisakko , brahmānaṃ atibrahmā sabbasattuttamo , tasmā tathāgato .Tenāha –
‘‘ Sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavatti , tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Tatrāyaṃ padasiddhi – agado viya agado , desanāvilāso ceva puññussayo ca .
Tena so mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati .
Iti sabbalokābhibhavane tatho avitatho aviparīto yathāvuttova agado etassāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .
Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
Apica tathāya gatoti tathāgato , tathaṃ gatoti tathāgato .
Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato .
Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato .
Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato adhigatoti tathāgato .
Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgato visaṃyutto .
Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno , lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato .
Lokanirodhagāminī paṭipadā
V0.105 , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhāP0.133 , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā .Yaṃ , bhikkhave
M0.117 , sadevakassa lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ .Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathāya āgatoti tathāgato , tathāya gatoti tathāgato , tathāni āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathāvidhoti tathāgato , tathā pavattitoti tathāgato , tathehi agatoti tathāgato , tathā gatabhāvena tathāgato .
Kathaṃ tathāya āgatoti tathāgato ?
Yā sā bhagavatā sumedhabhūtena dīpaṅkaradasabalassa pādamūle –
‘‘ Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ,
Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ;
Aṭṭhadhammasamodhānā , abhinīhāro samijjhatī ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59)–
Evaṃ vuttaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhāraṃ sampādentena ‘‘ ahaṃ sadevakaṃ lokaṃ tiṇṇo tāressāmi , mutto mocessāmi , danto damessāmi , santo samessāmi , assattho assāsessāmi , parinibbuto parinibbāpessāmi , buddho bodhessāmī ’’ ti mahāpaṭiññā pavattitā .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Kiṃ me ekena tiṇṇena , purisena thāmadassinā ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , santāressaṃ sadevakaṃ .
‘‘ Iminā me adhikārena , katena purisuttame ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , tāremi janataṃ bahuṃ .
‘‘ Saṃsārasotaṃ chinditvā , viddhaṃsetvā tayo bhave ;
Dhammanāvaṃ samāruyha , santāressaṃ sadevakaṃ .
‘‘ Kiṃ me aññātavesena , dhammaṃ sacchikatenidha ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , buddho hessaṃ sadevake ’’ ti .( bu . vaṃ .2.55-58);
Taṃ
V0.106 panetaṃ mahāpaṭiññaṃ sakalassāpi buddhakaradhammasamudāyassa pavicaya paccavekkhaṇasamādānānaṃ kāraṇabhūtaṃP0.134 avisaṃvādetvā lokanāyako yasmā mahākappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃM0.118 nirantaraṃ niravasesato dānapāramiādayo samatiṃsapāramiyo pūretvā , aṅgapariccāgādayo pañca mahāpariccāge pariccajitvā , saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni paribrūhetvā , puññañāṇasambhāre sambharitvā , pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo ukkaṃsāpetvā , buddhicariyaṃ paramakoṭiṃ pāpetvā , anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhi , tasmā tasseva sā mahāpaṭiññā tathā avitathā anaññathā , na tassa vālaggamattampi vitathaṃ atthi .Tathā hi dīpaṅkaradasabalo koṇḍañño maṅgalo … pe … kassapo bhagavāti ime catuvīsati sammāsambuddhā paṭipāṭiyā uppannā ‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākariṃsu .
Evaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo ye te katābhinīhārehi bodhisattehi laddhabbā ānisaṃsā , te labhitvāva āgatoti tāya yathāvuttāya mahāpaṭiññāya tathāya abhisambuddhabhāvaṃ āgato adhigatoti tathāgato .
Evaṃ tathāya āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathāya gatoti tathāgato ?
Yāya mahākaruṇāya lokanātho mahādukkhasambādhappaṭipannaṃ sattanikāyaṃ disvā ‘‘ tassa natthañño koci paṭissaraṇaṃ , ahameva namito saṃsāradukkhato mutto mocessāmī ’’ ti samussāhitamānaso mahābhinīhāramakāsi .
Katvā ca yathāpaṇidhānaṃ sakalalokahitasampādanāya ussukkamāpanno attano kāyajīvitanirapekkho paresaṃ sotapathāgamanamattenapi cittutrāsasamuppādikā atidukkarā dukkaracariyā samācaranto yathā mahābodhiyā paṭipatti hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na hoti , atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva hoti , tathā paṭipajjamāno anupubbena niravasese bodhisambhāre sampādetvā abhisambodhiṃ pāpuṇi .
Tato parañca tāyeva mahākaruṇāya sañcoditamānaso pavivekaratiṃ paramañca santaṃ vimokkhasukhaṃ pahāya bālajanabahule loke tehi samuppāditaṃ sammānāvamānavippakāraṃ agaṇetvā vineyyajanassa vinayanena niravasesaṃ buddhakiccaṃ
P0.135 niṭṭhapesi .Tattha yo bhagavato sattesu mahākaruṇāya samokkamanākāro , so parato āvibhavissati .
Yathā ca buddhabhūtassa
M0.119 lokanāthassa sattesu mahākaruṇā , evaṃ bodhisattabhūtassapi mahābhinīhārakālādīsūti sabbattha sabbadā ca ekasadisatāya tathā avitathā anaññathā , tasmā tīsupi avatthāsu sabbasattesu samānarasāya tathāya mahākaruṇāya sakalalokahitāya gato paṭipannoti tathāgato .Evaṃ tathāya gatoti tathāgato .
Kathaṃ tathāni āgatoti tathāgato ?
Tathāni nāma cattāri ariyamaggañāṇāni .
Tāni hi
V0.107 idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ dukkhasamudayo , ayaṃ dukkhanirodho , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti evaṃ sabbañeyyadhammasaṅgāhakānaṃ pavattinivattitadubhayahetubhūtānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho , samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho , nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho , maggassa niyyānaṭṭho hetvaṭṭho dassanaṭṭho ādhipateyyaṭṭhotiādīnaṃ tabbibhāgānañca yathābhūtasabhāvāvabodhavibandhakassa saṃkilesapakkhassa samucchindanena paṭiladdhāya tattha asammohābhisamayasaṅkhātāya aviparītākārappavattiyā dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni , tāni bhagavā anaññaneyyo sayameva āgato adhigato , tasmā tathāni āgatoti tathāgato .Yathā ca maggañāṇāni , evaṃ bhagavato tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni catupaṭisambhidāñāṇāni catuvesārajjañāṇāni pañcagatiparicchedañāṇāni chaasādhāraṇañāṇāni sattabojjhaṅgavibhāvanañāṇāni aṭṭhamaggaṅgavibhāvanañāṇāni navānupubbavihārasamāpattiñāṇāni dasabalañāṇāni ca tathabhāve veditabbāni .
Tatrāyaṃ vibhāvanā – yañhi kiñci aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ hīnādibhedabhinnāsu atītāsu khandhāyatanadhātūsu sabhāvakiccādi
P0.136 avatthāvisesādi khandhappaṭibaddhanāmagottādi ca jānitabbaṃ .Anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūradesesupi rūpadhammesu yo taṃtaṃpaccayavisesehi saddhiṃ paccayuppannānaṃ vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādiviseso , tattha sabbattheva hatthatale ṭhapitaāmalake viya
M0.120 paccakkhato appaṭihataṃ bhagavato ñāṇaṃ pavattati , tathā anāgatāsu paccuppannāsu cāti imāni tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma .Yathāha –
‘‘ Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgataṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .3.5).
Tāni panetāni tattha tattha dhammānaṃ sabhāvasarasalakkhaṇassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni , tāni bhagavā sayambhūñāṇena adhigañchīti .
Evampi tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā
V0.108 atthappaṭisambhidā dhammappaṭisambhidā niruttippaṭisambhidā paṭibhānappaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā .Tattha atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthappabhedagataṃ ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā .
Dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhammappabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā .
Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhānappabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Atthe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , dhamme ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā , tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā , ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .718-721).
Ettha ca hetuanusārena araṇīyato adhigantabbato ca saṅkhepato hetuphalaṃ attho nāma .
Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayuppannaṃ , nibbānaṃ
P0.137 , bhāsitattho , vipāko , kiriyāti ime pañca dhammā attho .Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā .
Dhammoti saṅkhepato paccayo .
So hi yasmā taṃ taṃ atthaṃ vidahati pavatteti ceva pāpeti ca , tasmā dhammoti vuccati , pabhedato pana yo koci phalanibbattanako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammo , taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dukkhe
M0.121 ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā , dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .719).Atha vā hetumhi ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā , hetuphale ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā .
Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā , imesu dhammesu ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā .
Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā , tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
Jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
Jātiyā , bhave , upādāne , taṇhāya , vedanāya , phasse , saḷāyatane , nāmarūpe , viññāṇe , saṅkhāresu ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , saṅkhārasamudaye
V0.109 ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .Saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā , saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā .
‘‘ Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , ayaṃ vuccati dhammappaṭisambhidā .
So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ ayaṃ imassa bhāsitassa attho , ayaṃ imassa
P0.138 bhāsitassa attho ’ ti , ayaṃ vuccati atthappaṭisambhidā .‘‘ Katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā … pe … dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha , tasmiṃ samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hoti … pe … ime dhammā kusalā .
Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammappaṭisambhidā , tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā ’’ tiādi ( vibha .724-725) vitthāro .
Yā panetasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvanirutti abyabhicāravohāro abhilāpo , tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya ‘‘ ayaṃ sabhāvanirutti , ayaṃ asabhāvaniruttī ’’ ti pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttippaṭisambhidā .
Yathāvuttesu tesu ñāṇesu gocarakiccato vitthārato pavattaṃ sabbampi taṃ ñāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ ñāṇe pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānappaṭisambhidā .
Iti imāni cattāri
M0.122 paṭisambhidāñāṇāni sayameva bhagavatā adhigatāni atthadhammādike tasmiṃ tasmiṃ attano visaye avisaṃvādanavasena aviparītākārappavattiyā tathāni avitathāni anaññathāni .Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā yaṃkiñci ñeyyaṃ nāma , sabbaṃ taṃ bhagavatā sabbākārena ñātaṃ diṭṭhaṃ adhigataṃ abhisambuddhaṃ .
Tathā hissa abhiññeyyā dhammā abhiññeyyato buddhā , pariññeyyā dhammā pariññeyyato , pahātabbā dhammā pahātabbato , sacchikātabbā dhammā sacchikātabbato , bhāvetabbā dhammā bhāvetabbato , yato naṃ koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ‘‘ ime nāma te dhammā anabhisambuddhā ’’ ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi .
Yaṃkiñci pahātabbaṃ nāma , sabbaṃ taṃ bhagavato anavasesato bodhimūleyeva pahīnaṃ anuppattidhammaṃ
V0.110 , na tassa pahānāya uttari karaṇīyaṃ atthi .Tathā hissa lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappathinamiddhakodhūpanāha- makkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadappamādatividhā- kusalamūladuccaritavisamaviparītasaññā-
P0.139 malavitakkapapañcaesanātaṇhācatubbidhavipariyesaāsavagantha- oghayogāgatitaṇhupādānapañcābhinandananīvaraṇacetokhilacetasovinibandha- chavivādamūlasattānusayaaṭṭhamicchattanavaāghātavatthutaṇhā- mūlakadasaakusalakammapathaekavīsati anesanadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritādippabhedaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ saha vāsanāya pahīnaṃ samucchinnaṃ samūhataṃ , yato naṃ koci samaṇo vā … pe … brahmā vā ‘‘ ime nāma te kilesā appahīnā ’’ ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi .Ye cime bhagavatā kammavipākakilesūpavādaāṇāvītikkamappabhedā antarāyikā vuttā , alameva te paṭisevato ekantena antarāyāya .
Yato naṃ koci samaṇo vā … pe … brahmā vā ‘‘ nālaṃ te paṭisevato antarāyāyā ’’ ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthi .
Yo ca bhagavatā niravasesavaṭṭadukkhanissaraṇāya sīlasamādhipaññāya saṅgaho sattakoṭṭhāsiko sattatiṃsappabhedo ariyamaggapubbaṅgamo anuttaro
M0.123 niyyāniko dhammo desito , so ekanteneva niyyāti , paṭipannassa vaṭṭadukkhato mokkhāya hoti , yato naṃ koci samaṇo vā … pe … brahmā vā ‘‘ niyyāniko dhammoti tayā desito na niyyātī ’’ ti saha dhammena anuyuñjituṃ samattho natthīti .Vuttañhetaṃ –
‘‘ sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā ’’ ti ( ma . ni .1.150) vitthāro .
Evametāni attano ñāṇappahānadesanāvisesānaṃ avitathabhāvāvabodhanato
P0.140 aviparītākārappavattitāni bhagavato catuvesārajjañāṇāni tathāni avitathāni anaññathāni .Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā nirayagati , tiracchānagati , petagati , manussagati , devagatīti pañca gatiyo , tāsu sañjīvādayo aṭṭha mahānirayā , kukkuḷādayo soḷasa ussadanirayā , lokantarikanirayoti sabbepime ekantadukkhatāya nirassādaṭṭhena nirayā , yathākammunā gantabbato gati cāti nirayagati , tibbandhakārasītanarakāpi etesveva antogadhā .
Kimikīṭasarīsapapakkhisoṇasiṅgālādayo tiriyaṃ añchitabhāvena tiracchānā , te eva gatīti tiracchānagati .
Khuppipāsitattā paradattūpajīvinijjhāmataṇhikādayo dukkhabahulatāya pākaṭasukhato
V0.111 itā vigatāti petā , te eva gatīti petagati , kālakañcikādiasurāpi etesvevantogadhā .Parittadīpavāsīhi saddhiṃ jambudīpādicatumahādīpavāsino manaso ussannatāya manussā , te eva gatīti manussagati .
Cātumahārājikato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanūpagāti ime chabbīsati devanikāyā dibbanti attano iddhānubhāvena kīḷanti jotanti cāti devā , te eva gatīti devagati .
Tā panetā gatiyo yasmā taṃtaṃkammanibbatto upapattibhavaviseso , tasmā atthato vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ .
Tattha ‘‘ ayaṃ nāma gati iminā nāma kammunā jāyati , tassa ca kammassa paccayavisesehi evaṃ vibhāgabhinnattā visuṃ ete sattanikāyā evaṃ vibhāgabhinnā ’’ ti yathāsakaṃ hetuphalavibhāgaparicchindanavasena ṭhānaso hetuso bhagavato ñāṇaṃ pavattati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Pañca
M0.124 kho imā , sāriputta , gatiyo .Katamā pañca ?
Nirayo , tiracchānayoni , pettivisayo , manussā , devā .
Nirayañcāhaṃ , sāriputta , pajānāmi nirayagāmiñca maggaṃ nirayagāminiñca paṭipadaṃ , yathā paṭipanno ca kāyassa bhedā
P0.141 parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati , tañca pajānāmī ’’ tiādi ( ma . ni .1.153).Tāni panetāni bhagavato ñāṇāni tasmiṃ tasmiṃ visaye aviparītākārappavattiyā avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni .
Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā yaṃ sattānaṃ saddhādiyogavikalāvikalabhāvāvabodhanena apparajakkhamahārajakkhatādivisesavibhāvanaṃ paññāsāya ākārehi pavattaṃ bhagavato indriyaparopariyattañāṇaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ saddho puggalo apparajakkho , assaddho puggalo mahārajakkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.111) vitthāro .
Yañca ‘‘ ayaṃ puggalo apparajakkho , ayaṃ sassatadiṭṭhiko , ayaṃ ucchedadiṭṭhiko , ayaṃ anulomikāyaṃ khantiyaṃ ṭhito , ayaṃ yathābhūtañāṇe ṭhito , ayaṃ kāmāsayo , na nekkhammādiāsayo , ayaṃ nekkhammāsayo , na kāmādiāsayo ’’ tiādinā ‘‘ imassa kāmarāgo ativiya
V0.112 thāmagato , na paṭighādiko , imassa paṭigho ativiya thāmagato , na kāmarāgādiko ’’ tiādinā ‘‘ imassa puññābhisaṅkhāro adhiko , na apuññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro , imassa apuññābhisaṅkhāro adhiko , na puññābhisaṅkhāro na āneñjābhisaṅkhāro , imassa āneñjābhisaṅkhāro adhiko , na puññābhisaṅkhāro na apuññābhisaṅkhāro .Imassa kāyasucaritaṃ adhikaṃ , imassa vacīsucaritaṃ , imassa manosucaritaṃ , ayaṃ hīnādhimuttiko , ayaṃ paṇītādhimuttiko , ayaṃ kammāvaraṇena samannāgato , ayaṃ kilesāvaraṇena samannāgato , ayaṃ vipākāvaraṇena samannāgato , ayaṃ na kammāvaraṇena samannāgato , na kilesāvaraṇena samannāgato , na vipākāvaraṇena samannāgato ’’ tiādinā ca sattānaṃ āsayādīnaṃ yathābhūtaṃ vibhāvanākārappavattaṃ bhagavato āsayānusayañāṇaṃ .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Idha
M0.125 tathāgato sattānaṃ āsayaṃ jānāti , anusayaṃ jānāti , caritaṃ jānāti , adhimuttiṃ jānāti , bhabbābhabbe satte jānātī ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.113).Yañca uparimaheṭṭhimapurimapacchimakāyehi dakkhiṇavāmaakkhikaṇṇasotanāsikasotaaṃsakūṭahatthapādehi aṅguliaṅgulantarehi lomakūpehi ca aggikkhandhūdakadhārāpavattanaṃ anaññasādhāraṇaṃ vividhavikubbaniddhinimmāpanakaṃ
P0.142 bhagavato yamakapāṭihāriyañāṇaṃ .Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Idha tathāgato yamakapāṭihāriyaṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi , uparimakāyato aggikkhandho pavattati , heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati .
Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati , uparimakāyato udakadhārā pavattatī ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.116).
Yañca rāgādīhi jātiādīhi ca anekehi dukkhadhammehi upaddutaṃ sattanikāyaṃ tato nīharitukāmatāvasena nānānayehi pavattassa bhagavato mahākaruṇokkamanassa paccayabhūtaṃ mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ .
Yathāha ( paṭi . ma .1.117-118)–
‘‘ Katamaṃ tathāgatassa mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ ?
Bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati , āditto lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati .
Uyyutto , payāto , kummaggappaṭipanno , upanīyati loko addhuvo , atāṇo loko anabhissaro
V0.113 , assako loko , sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ , ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati .‘‘ Atāyano lokasannivāso , aleṇo , asaraṇo , asaraṇībhūto .
Uddhato loko avūpasanto , sasallo lokasannivāso viddho puthusallehi , avijjandhakārāvaraṇo
M0.126 kilesapañjarapakkhitto , avijjāgato lokasannivāso aṇḍabhūto pariyonaddho tantākulakajāto kulaguṇḍikajāto muñjapabbajabhūto apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati , avijjāvisadosasaṃlitto , kilesakalalībhūto , rāgadosamohajaṭājaṭito .‘‘ Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko , taṇhājālena otthaṭo , taṇhāsotena vuyhati , taṇhāsaññojanena saṃyutto , taṇhānusayena
P0.143 anusaṭo , taṇhāsantāpena santappati , taṇhāpariḷāhena pariḍayhati .‘‘ Diṭṭhisaṅghāṭapaṭimukko , diṭṭhijālena otthaṭo , diṭṭhisotena vuyhati , diṭṭhisaññojanena saṃyutto , diṭṭhānusayena anusaṭo , diṭṭhisantāpena santappati , diṭṭhipariḷāhena pariḍayhati .
‘‘ Jātiyā anugato , jarāya anusaṭo , byādhinā abhibhūto , maraṇena abbhāhato , dukkhe patiṭṭhito .
‘‘ Taṇhāya uḍḍito , jarāpākāraparikkhitto , maccupāsena parikkhitto , mahābandhanabaddho , rāgabandhanena dosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritabandhanena baddho , mahāsambādhappaṭipanno , mahāpalibodhena palibuddho , mahāpapāte patito , mahākantārappaṭipanno , mahāsaṃsārappaṭipanno , mahāvidugge samparivattati , mahāpalipe palipanno .
‘‘ Abbhāhato lokasannivāso , āditto lokasannivāso rāgagginā dosagginā mohagginā jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi , unnītako lokasannivāso haññati niccamatāṇo pattadaṇḍo takkaro , vajjabandhanabaddho
V0.114 āghātanapaccupaṭṭhito , anātho lokasannivāso paramakāruññappatto , dukkhābhitunno cirarattaṃ pīḷito , gadhito niccaṃ pipāsito .‘‘ Andho
M0.127 acakkhuko , hatanetto apariṇāyako , vipathapakkhando añjasāparaddho , mahoghapakkhando .‘‘ Dvīhi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito , tīhi duccaritehi vippaṭipanno , catūhi yogehi yojito , catūhi ganthehi ganthito , catūhi upādānehi upādiyati , pañcagatisamāruḷho , pañcahi kāmaguṇehi rajjati , pañcahi nīvaraṇehi otthaṭo , chahi
P0.144 vivādamūlehi vivadati , chahi taṇhākāyehi rajjati , chahi diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito , sattahi anusayehi anusaṭo , sattahi saññojanehi saṃyutto , sattahi mānehi unnato , aṭṭhahi lokadhammehi samparivattati , aṭṭhahi micchattehi niyyāto , aṭṭhahi purisadosehi dussati , navahi āghātavatthūhi āghātito , navavidhamānehi unnato , navahi taṇhāmūlakehi dhammehi rajjati , dasahi kilesavatthūhi kilissati , dasahi āghātavatthūhi āghātito , dasahi akusalakammapathehi samannāgato , dasahi saṃyojanehi saṃyutto , dasahi micchattehi niyyāto , dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā samannāgato , dasavatthukāya antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato , aṭṭhasatataṇhāpapañcehi papañcito , dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehi pariyuṭṭhito , lokasannivāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati .‘‘ Ahañcamhi tiṇṇo , loko ca atiṇṇo .
Ahañcamhi mutto , loko ca amutto .
Ahañcamhi danto , loko ca adanto .
Ahañcamhi santo , loko ca asanto .
Ahañcamhi assattho , loko ca anassattho .
Ahañcamhi parinibbuto , loko ca aparinibbuto .
Pahomi khvāhaṃ tiṇṇo tāretuṃ , mutto mocetuṃ , danto dametuṃ , santo sametuṃ , assattho assāsetuṃ , parinibbuto parinibbāpetunti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.117-118).
Evaṃ
M0.128 ekūnanavutiyā ākārehi vibhajanaṃ kataṃ .Yaṃ pana yāvatā dhammadhātuyā yattakaṃ ñātabbaṃ saṅkhatāsaṅkhatādikassa sabbassa paropadesanirapekkhaṃ
V0.115 sabbākārena paṭivijjhanasamatthaṃ ākaṅkhamattappaṭibaddhavuttianaññasādhāraṇaṃ bhagavato ñāṇaṃ sabbathā anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutisaccāvabodhato sabbaññutaññāṇaṃ tatthāvaraṇābhāvato nissaṅgappavattimupādāya anāvaraṇañāṇanti vuccati .Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ visayappavattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ
P0.145 duvidhena uddiṭṭhaṃ .Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā sabbavisayatā āpajjeyyuṃ , na ca taṃ yuttaṃ kiñcāpi imāya yuttiyā .
Ayañhettha pāḷi –
‘‘ Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ .
Atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ .
Anāgataṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇaṃ .
Paccuppannaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.119-120) vitthāro .
Evametāni bhagavato chaasādhāraṇañāṇāni aviparītākārappavattiyā yathāsakavisayassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni .
Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā –
‘‘ Sattime , bhikkhave , bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo , dhammavicayasambojjhaṅgo , vīriyasambojjhaṅgo , pītisambojjhaṅgo , passaddhisambojjhaṅgo , samādhisambojjhaṅgo , upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti ( paṭi . ma .2.17; saṃ . ni .5.185) evaṃ sarūpato ,‘‘ yāyaṃ lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānā līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtā satiādibhedā dhammasāmaggī , yāya ariyasāvako bujjhati kilesaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti , sā dhammasāmaggī bodhīti vuccati .
Tassā ‘ bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā , ariyasāvako vā yathāvuttāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti
M0.129 katvā bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā ’’ ti evaṃ sāmaññalakkhaṇato .‘‘ Upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo , pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo , paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo , pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo , upasamalakkhaṇo
V0.116 passaddhisambojjhaṅgo , avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo , paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti evaṃ visesalakkhaṇato .‘‘ Tattha katamo satisambojjhaṅgo ?
Idha , bhikkhu
P0.146 , satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato , cirakatampi cirabhāsitampi saritā hoti anussaritā ’’ tiādinā ( vibha .467) sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ aññamaññopakāravasena ekakkhaṇe pavattidassanato ,‘‘ tattha katamo satisambojjhaṅgo ?Atthi ajjhattaṃ , bhikkhave , dhammesu sati , atthi bahiddhā dhammesu satī ’’ tiādinā tesaṃ visayavibhāgena pavattidassanato .
‘‘ Tattha katamo satisambojjhaṅgo ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmin ’’ tiādinā ( vibha .471) bhāvanāvidhidassanato .
‘‘ Tattha katame satta bojjhaṅgā ?
Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti … pe … tasmiṃ samaye satta bojjhaṅgā honti satisambojjhaṅgo … pe … upekkhāsambojjhaṅgo .
Tattha katamo satisambojjhaṅgo ?
Yā sati … pe … anussatī ’’ tiādinā ( vibha .478-479) channavutiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ nānākārato pavattāni bhagavato sambojjhaṅgavibhāvanañāṇāni tassa tassa atthassa avisaṃvādanato tathāni avitathāni anaññathāni .
Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā –
‘‘ Tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ ?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti ( vibha .205) evaṃ sarūpato .
Sabbakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalappaṭilābhakarattā ca ariyo , aṭṭhavidhattā nibbānādhigamāya ekantakāraṇattā ca aṭṭhaṅgiko .
Kilese mārento gacchati , nibbānatthikehi maggīyati , sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti evaṃ sāmaññalakkhaṇato .
‘‘ Sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi , sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo , sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā , sammā samuṭṭhānalakkhaṇo
M0.130 sammākammanto , sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo , sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo , sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati , sammā avikkhepalakkhaṇo sammāsamādhī ’’ ti evaṃ visesalakkhaṇatoP0.147 .Sammādiṭṭhi aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nibbānaṃ ārammaṇaṃ karoti , tappaṭicchādakamohavidhamanena asammohato sampayuttadhamme ca passati .
Tathā sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīni
V0.117 pajahanti , nibbānañca ārammaṇaṃ karonti , sahajātadhammānaṃ sammāabhiniropanapariggahaṇasamuṭṭhānavodānapaggahaupaṭṭhānasamādahanāni ca karontīti evaṃ kiccavibhāgato .Sammādiṭṭhi pubbabhāge nānakkhaṇā visuṃ visuṃ dukkhādiārammaṇā hutvā maggakāle ekakkhaṇā nibbānameva ārammaṇaṃ katvā kiccato ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati , sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānakkhaṇā nānārammaṇā maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati , sammāvācādayo tayo pubbabhāge musāvādāveramaṇītiādivibhāgā viratiyopi cetanāyopi hutvā maggakkhaṇe viratiyova , sammāvāyāmasatiyo kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhanti .
Sammāsamādhi pana maggakkhaṇepi paṭhamajjhānādivasena nānā evāti evaṃ pubbabhāgaparabhāgesu pavattivibhāgato ,‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissitan ’’ tiādinā ( vibha .489) bhāvanāvidhito ,‘‘ tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo ?
Idha , bhikkhu , yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti … pe … dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ , tasmiṃ samaye aṭṭhaṅgiko maggo hoti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo ’’ tiādinā ( vibha .499) caturāsītiyā nayasahassavibhāgehīti evaṃ anekākārato pavattāni bhagavato ariyamaggavibhāvanañāṇāni atthassa avisaṃvādanato sabbānipi tathāni avitathāni anaññathāni .
Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Tathā paṭhamajjhānasamāpatti yā ca nirodhasamāpattīti etāsu anupaṭipāṭiyā viharitabbaṭṭhena samāpajjitabbaṭṭhena ca anupubbavihārasamāpattīsu sampādanapaccavekkhaṇādivasena yathārahaṃ sampayogavasena ca pavattāni bhagavato ñāṇāni tadatthasiddhiyā tathāni avitathāni anaññathāni
P0.148 .Tathā
M0.131 ‘‘ idaṃ imassa ṭhānaṃ , idaṃ aṭṭhānan ’’ ti aviparītaṃ tassa tassa phalassa kāraṇākāraṇajānanaṃ , tesaṃ tesaṃ sattānaṃ atītādibhedabhinnassa kammasamādānassa anavasesato yathābhūtaṃ vipākantarajānanaṃ , āyūhanakkhaṇeyeva tassa tassa sattassa ‘‘ ayaṃ nirayagāminī paṭipadā … pe … ayaṃ nibbānagāminī paṭipadā ’’ ti yāthāvato sāsavānāsavakammavibhāgajānanaṃ ,0. khandhāyatanādīnaṃ upādinnānupādinnādianekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca tassa lokassa ‘‘ imāya nāma dhātuyā ussannattā imasmiṃ dhammappabandhe ayaṃ viseso jāyatī ’’ tiādinā nayena yathābhūtaṃ dhātunānattajānanaṃ , anavasesato sattānaṃ hīnādiajjhāsayādhimuttijānanaṃ , saddhādiindriyānaṃ tikkhamudutājānanaṃ , saṃkilesādīhi saddhiṃ jhānavimokkhādivisesajānanaṃV0.118 , sattānaṃ aparimāṇāsu jātīsu tappaṭibandhena saddhiṃ anavasesato pubbenivutthakkhandhasantatijānanaṃ , hīnādivibhāgehi saddhiṃ cutipaṭisandhijānanaṃ ,‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva catusaccajānananti imāni bhagavato dasabalañāṇāni avirajjhitvā yathāsakaṃ visayāvagāhanato yathādhippetatthasādhanato ca yathābhūtavuttiyā tathāni avitathāni anaññathāni .Vuttañhetaṃ –
‘‘ Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādi ( vibha .809; a . ni .10.21).
Evampi bhagavā tathāni āgatoti tathāgato .
Yathā cetesaṃ ñāṇānaṃ vasena , evaṃ yathāvuttānaṃ satipaṭṭhānasammappadhānavibhāvanañāṇādīnaṃ anantāparimeyyabhedānaṃ anaññasādhāraṇānaṃ paññāvisesānaṃ vasena bhagavā tathāni ñāṇāni āgato adhigatoti tathāgato .
Evampi tathāni āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yā sā bhagavato abhijāti abhisambodhi dhammavinayapaññāpanā anupādisesanibbānadhātu , sā tathā .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yadatthaṃ lokanāthena abhisambodhi patthitā pavattitā ca , tadatthassa ekantasiddhiyā avisaṃvādanato aviparītatthavuttiyā tathā avitathā anaññathā .
Tathā hi ayaṃ bhagavā bodhisattabhūto samatiṃsapāramiparipūraṇādikaṃ
P0.149 vuttappabhedaṃ sabbaṃ buddhattahetuṃ sampādetvāM0.132 tusitapure ṭhitova buddhakolāhalaṃ sutvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi ekato sannipatitāhi upasaṅkamitvā –‘‘ Kālo deva mahāvīra , uppajja mātukucchiyaṃ ;
Sadevakaṃ tārayanto , bujjhassu amataṃ padan ’’ ti .( bu . vaṃ .1.67)–
Āyācito uppannapubbanimitto pañca mahāvilokanāni viloketvā ‘‘ idānāhaṃ manussayoniyaṃ uppajjitvā abhisambujjhissāmī ’’ ti āsāḷhipuṇṇamāya sakyarājakule mahāmāyāya deviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse devamanussehi mahatā parihārena parihariyamāno visākhapuṇṇamāya paccūsasamaye abhijātiṃ pāpuṇi .
Abhijātikkhaṇe
V0.119 panassa paṭisandhiggahaṇakkhaṇe viya dvattiṃsapubbanimittāni pāturahesuṃ .Ayañhi dasasahassī lokadhātu kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi , dasasu cakkavāḷasahassesu appamāṇo obhāso phari , tassa taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya jaccandhā cakkhūni paṭilabhiṃsu , badhirā saddaṃ suṇiṃsu .
Mūgā samālapiṃsu , khujjā ujugattā ahesuṃ , paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu , bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu , sabbanirayesu aggi nibbāyi , pettivisaye khuppipāsā vūpasami , tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi , sabbasattānaṃ rogo vūpasami , sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ , madhurenākārena assā hasiṃsu , vāraṇā gajjiṃsu , sabbatūriyāni sakaṃ sakaṃ ninnādaṃ muñciṃsu , aghaṭṭitāni eva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni madhurenākārena raviṃsu , sabbadisā vippasannā ahesuṃ , sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalavāto vāyi , akālamegho vassi , pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi , pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu , nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu , mahāsamudde madhuraṃ udakaṃ ahosi , upakkilesavimutte sūriye dissamāne eva ākāsagatā sabbā jotiyo jaliṃsu
P0.150 , ṭhapetvā arūpāvacare deve avasesā sabbe devā sabbepi nerayikā dissamānarūpā ahesuṃ , tarukuṭṭakavāṭaselādayo anāvaraṇabhūtā ahesuṃ , sattānaṃ cutūpapātā nāhesuṃ , sabbaṃ aniṭṭhagandhaṃ abhibhavitvā dibbagandho vāyi , sabbe phalūpagā rukkhā phaladharā sampajjiṃsu , mahāsamuddoM0.133 sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehi sañchannatalo ahosi , thalajajalajādīni sabbapupphāni pupphiṃsu , rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni , sākhāsu sākhapadumāni , latāsu latāpadumāni pupphiṃsu , mahītale silātalāni bhinditvā uparūpari satta satta hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu , ākāse olambakapadumāni nibbattiṃsu , samantato pupphavassaṃ vassi , ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu , sakaladasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷaṃ viya uppīḷetvā baddhamālākalāpo viya alaṅkatappaṭiyattaṃ mālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūpagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi , tāni ca pubbanimittāni upari adhigatānaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ nimittabhūtāni eva ahesuṃ .Evaṃ anekacchariyapātubhāvappaṭimaṇḍitā cāyaṃ abhijāti yadatthaṃ anena abhisambodhi patthitā , tassā abhisambodhiyā ekantasiddhiyā tathāva ahosi avitathā anaññathā .
Tathā ye buddhaveneyyā bodhaneyyabandhavā , te sabbepi anavasesato sayameva bhagavatā vinītā .
Ye ca sāvakaveneyyā dhammaveneyyā ca , tepi sāvakādīhi vinītā vinayaṃ gacchanti gamissanti cāti yadatthaṃ bhagavatā abhisambodhi abhipatthitā , tadatthassa ekantasiddhiyā abhisambodhi tathā avitathā anaññathā .
Apica
V0.120 yassa yassa ñeyyadhammassa yo yo sabhāvo bujjhitabbo , so so hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya āvajjanamattappaṭibaddhena attano ñāṇena aviparītaṃ anavasesato bhagavatā abhisambuddhoti evampi abhisambodhi tathā avitathā anaññathā .Tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ tathā tathā desetabbappakāraṃ tesaṃ tesañca sattānaṃ āsayānusayacaritādhimuttiṃ sammadeva oloketvā
P0.151 dhammataṃ avijahanteneva paññattinayavohāramaggaṃ anatidhāvanteneva ca dhammataṃ vibhāvantena yathāparādhaṃ yathājjhāsayaṃ yathādhammañca anusāsantena bhagavatā veneyyā vinītā ariyabhūmiṃ sampāpitāti dhammavinayapaññāpanāpissa tadatthasiddhiyā yathābhūtavuttiyā ca tathā avitathā anaññathā .Tathā
M0.134 yā sā bhagavatā anuppattā pathaviyādiphassavedanādirūpārūpasabhāvavinimuttā lujjanabhāvābhāvato lokasabhāvātītā tamasā visaṃsaṭṭhattā kenaci anobhāsanīyā lokasabhāvābhāvato eva gatiādibhāvarahitā appatiṭṭhā anārammaṇā amatamahānibbānadhātu khandhasaṅkhātānaṃ upādīnaṃ lesamattassapi abhāvato anupādisesāti vuccati , yaṃ sandhāya vuttaṃ –‘‘ Atthi , bhikkhave , tadāyatanaṃ , yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo na ākāsānañcāyatanaṃ na viññāṇañcāyatanaṃ na ākiñcaññāyatanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanaṃ nāyaṃ loko na paro loko na ca ubho candimasūriyā , tatrāpāhaṃ , bhikkhave , neva āgatiṃ vadāmi na gatiṃ na ṭhitiṃ na cutiṃ na upapattiṃ , appatiṭṭhaṃ appavattaṃ anārammaṇamevetaṃ , esevanto dukkhassā ’’ ti ( udā .71).
Sā sabbesampi upādānakkhandhānaṃ atthaṅgamo , sabbasaṅkhārānaṃ samatho , sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggo , sabbadukkhānaṃ vūpasamo , sabbālayānaṃ samugghāto , sabbavaṭṭānaṃ upacchedo , accantasantilakkhaṇoti yathāvuttasabhāvassa kadācipi avisaṃvādanato tathā avitathā anaññathā .
Evametā abhijātiādikā tathā gato upagato adhigato paṭipanno pattoti tathāgato .
Evaṃ bhagavā tathā gatoti tathāgato .
Kathaṃ tathāvidhoti tathāgato ?
Yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā , ayampi bhagavā tathāvidho .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathāvidhā te bhagavanto maggasīlena phalasīlena sabbenapi lokiyalokuttarasīlena , maggasamādhinā phalasamādhinā
P0.152 sabbenapi lokiyalokuttarasamādhinā , maggapaññāyaV0.121 phalapaññāya sabbāyapi lokiyalokuttarapaññāya , devasikaṃ valañjitabbehi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattivihārehi , tadaṅgavimuttiyā , vikkhambhanavimuttiyā , samucchedavimuttiyā , paṭippassaddhivimuttiyā , nissaraṇavimuttiyāti saṅkhepato .Vitthārato pana anantāparimāṇabhedehi acinteyyānubhāvehi sakalasabbaññuguṇehi , ayampi
M0.135 amhākaṃ bhagavā tathāvidho .Sabbesañhi sammāsambuddhānaṃ āyuvemattaṃ , sarīrappamāṇavemattaṃ , kulavemattaṃ , dukkaracariyāvemattaṃ , rasmivemattanti , imehi pañcahi vemattehi siyā vemattaṃ , na pana sīlavisuddhiyādīsu visuddhīsu samathavipassanāpaṭipattiyaṃ attanā paṭiladdhaguṇesu ca kiñci nānākaraṇaṃ atthi .
Atha kho majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya aññamaññaṃ nibbisesā te buddhā bhagavanto .
Tasmā yathāvidhā purimakā sammāsambuddhā , ayampi bhagavā tathāvidho .
Evaṃ tathāvidhoti tathāgato .
Vidhattho cettha gatasaddo , tathā hi lokiyā vidhayuttagatasadde pakāratthe vadanti .
Kathaṃ tathā pavattitoti tathāgato ?
Anaññasādhāraṇena iddhānubhāvena samannāgatattā atthappaṭisambhidādīnaṃ ukkaṃsapāramippattiyā anāvaraṇañāṇappaṭilābhena ca bhagavato kāyappavattiyādīnaṃ katthaci paṭighātābhāvato yathā ruci tathā gataṃ gati gamanaṃ kāyavacīcittappavatti etassāti tathāgato .
Evaṃ tathā pavattitoti tathāgato .
Kathaṃ tathehi agatoti tathāgato ?
Bodhisambhārasambharaṇe tappaṭipakkhappavattisaṅkhātaṃ natthi etassa gatanti agato .
So panassa agatabhāvo maccheradānapāramiādīsu aviparītaṃ ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇādinayappavattehi ñāṇehīti tathehi ñāṇehi agatoti tathāgato .
Atha vā kilesābhisaṅkhārappavattisaṅkhātaṃ khandhappavattisaṅkhātameva vā pañcasupi gatīsu gataṃ gamanaṃ etassa natthīti agato .
Saupādisesaanupādisesanibbānappattiyā svāyamassa agatabhāvo tathehi ariyamaggañāṇehīti evampi bhagavā tathehi agatoti tathāgato .
Kathaṃ
P0.153 tathā gatabhāvena tathāgato ?Tathā gatabhāvenāti ca tathāgatassa sabbhāvena atthitāyāti attho .
Ko panesa tathāgato , yassa atthitāya bhagavā tathāgatoti vuccatīti ?
Saddhammo .
Saddhammo hi ariyamaggo tāva yathā yuganaddhasamathavipassanābalena anavasesato kilesapakkhaṃ samūhanantena samucchedappahānavasena gantabbaṃ
M0.136 , tathā gato .Phaladhammo yathā attano maggānurūpaṃ paṭippassaddhipahānavasena gantabbaṃ , tathā gato pavatto .
Nibbānadhammo pana yathā gato
V0.122 paññāya paṭividdho sakalavaṭṭadukkhavūpasamāya sampajjati , buddhādīhi tathā gato sacchikatoti tathāgato .Pariyattidhammopi yathā purimabuddhehi suttageyyādivasena pavattiādippakāsanavasena ca veneyyānaṃ āsayādianurūpaṃ pavattito , amhākampi bhagavatā tathā gato gadito pavattitoti vā tathāgato .
Yathā bhagavatā desito , tathā bhagavato sāvakehi gato avagatoti tathāgato .
Evaṃ sabbopi saddhammo tathāgato .
Tenāha sakko devānamindo –
‘‘ tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ , dhammaṃ namassāma suvatthi hotū ’’ ti ( khu . pā .6.17; su . ni .240).
Svāssa atthīti bhagavā tathāgato .
Yathā ca dhammo , evaṃ ariyasaṅghopi yathā attahitāya parahitāya ca paṭipannehi suvisuddhaṃ pubbabhāgasamathavipassanāpaṭipadaṃ purakkhatvā tena tena maggena gantabbaṃ , taṃ taṃ tathā gatoti tathāgato .
Yathā vā bhagavatā saccapaṭiccasamuppādādayo desitā , tathāva buddhattā tathā gadanato ca tathāgato .
Tenāha sakko devarājā –
‘‘ tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ , saṅghaṃ namassāma suvatthi hotū ’’ ti .
Svāssa sāvakabhūto atthīti bhagavā tathāgato .
Evaṃ tathāgatabhāvena tathāgatoti .
Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattakameva , sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa
P0.154 tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .Idañhi tathāgatapadaṃ mahatthaṃ mahāgatikaṃ mahāvisayaṃ , tassa appamādapadassa viya tepiṭakampi buddhavacanaṃ yuttito atthabhāvena āharanto ‘‘ atitthena dhammakathiko pakkhando ’’ ti na vattabboti .
Tatthetaṃ vuccati –
‘‘ Yatheva loke purimā mahesino ,
Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumā .
‘‘ Pahāya
M0.137 kāmādimale asesato ,Samādhiñāṇehi yathā gatā jinā ;
Purātanā
V0.123 sakyamunī jutindharo ,Tathā gato tena tathāgato mato .
‘‘ Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ ,
Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato ;
Sayambhuñāṇena jinoyamāgato ,
Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo .
‘‘ Tathāni saccāni samantacakkhunā ,
Tathā idappaccayatā ca sabbaso ;
Anaññaneyyā nayato vibhāvitā ,
Tathā gato tena jino tathāgato .
‘‘ Anekabhedāsupi lokadhātusu ,
Jinassa rūpāyatanādigocare ;
Vicittabhede tathameva dassanaṃ ,
Tathāgato tena samantalocano .
‘‘ Yato
P0.155 ca dhammaṃ tathameva bhāsati ,Karoti vācāya nurūpamattano ;
Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati ,
Tathāgato tenapi lokanāyako .
‘‘ Tathā pariññāya tathāya sabbaso ,
Avedi lokaṃ pabhavaṃ atikkami ;
Gato ca paccakkhakiriyāya nibbutiṃ ,
Arīyamaggañca gato tathāgato .
‘‘ Tathā paṭiññāya tathāya sabbaso ,
Hitāya lokassa yatoyamāgato ;
Tathāya
V0.124 nātho karuṇāya sabbadā ,Gato ca tenāpi jino tathāgato .
‘‘ Tathāni
M0.138 ñāṇāni yatoyamāgato ,Yathāsabhāvaṃ visayāvabodhato ;
Tathābhijātippabhutī tathāgato ,
Tadatthasampādanato tathāgato .
‘‘ Yathāvidhā te purimā mahesino ,
Tathāvidhoyampi tathā yathāruci ;
Pavattavācā tanucittabhāvato ,
Tathāgato vuccati aggapuggalo .
‘‘ Sambodhisambhāravipakkhato pure ,
Gataṃ na saṃsāragatampi tassa vā ;
Na catthi nāthassa bhavantadassino ,
Tathehi tasmā agato tathāgato .
‘‘ Tathāgato dhammavaro mahesinā ,
Yathā pahātabbamalaṃ pahīyati ;
Tathāgato ariyagaṇopi satthuno ,
Tathāgato tena samaṅgibhāvato ’’ ti .
Mahiddhikatāti
P0.156 paramena cittavasībhāvena ca iddhividhayogena dhammānubhāvaññathattanipphādanasamatthatāsaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgamo mahiddhikatā .Cirakālasambhūtena suvidūrappaṭipakkhena icchitatthanipphattihetubhūtena mahājutikena puññatejena samannāgamo mahānubhāvatā .
Yatrāti acchariyapasaṃsākotuhalahāsapasādiko paccattatthe nipāto .
Tena yuttattā vijāyissatīti anāgatakālavacanaṃ , attho pana atītakāloyeva .
Ayañhettha attho – yā hi nāma ayaṃ suppavāsā tathā dukkhanimuggā kicchāpannā bhagavato vacanasamakālameva sukhinī arogā arogaṃ puttaṃ vijāyīti .
Attamanoti sakamano , bhagavati pasādena kilesarahitacittoti
V0.125 attho .Kilesapariyuṭṭhitañhi cittaṃ vase avattanato attamanoti na sakkā vattunti .
Attamanoti vā pītisomanassehi gahitamano .
Pamuditoti pāmojjena
M0.139 yutto .Pītisomanassajātoti jātabalavapītisomanasso .
Athāti pacchā , tato katipāhassa accayena .
Sattabhattānīti sattasu divasesu dātabbabhattāni .
Svātanāyāti svātanapuññatthaṃ , yaṃ sve buddhappamukhassa saṅghassa dānavasena payirupāsanavasena ca bhavissati puññaṃ tadatthaṃ .
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesīti kasmā āmantesi ?
Suppavāsāya sāmikassa pasādarakkhaṇatthaṃ .
Suppavāsā pana acalappasādāva , upāsakassa pana pasādarakkhaṇaṃ mahāmoggallānattherassa bhāro .
Tenāha ‘‘ tuyheso upaṭṭhāko ’’ ti .
Tattha tuyhesoti tuyhaṃ eso .
Tiṇṇaṃ dhammānaṃ pāṭibhogoti mama bhogādīnaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ ahāniyā avināsāya ayyo mahāmoggallāno yadi pāṭibhogo yadi patibhū , ito satta divase atikkamitvā mama sakkā dānaṃ dātunti yadi ayyena ñātanti dīpeti .
Theropi tassa tesu divasesu bhogānaṃ jīvitassa ca anupaddavaṃ passitvā āha –
‘‘ dvinnaṃ kho nesaṃ , āvuso , dhammānaṃ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa cā ’’ ti .
Saddhā panassa cittappaṭibaddhāti tasseva bhāraṃ karonto ‘‘ saddhāya pana tvaññeva pāṭibhogo ’’ ti āha .
Api ca so upāsako diṭṭhasacco , tassa saddhāya aññathābhāvo natthīti tathā vuttaṃ .
Teneva ca kāraṇena bhagavatā ‘‘ pacchāpi tvaṃ karissasīti saññāpehī ’’ ti vuttaṃ .
Upāsakopi
P0.157 satthari there ca gāravena subbacatāya tassā ca puññena vaḍḍhiṃ icchanto ‘‘ karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni , pacchāhaṃ karissāmī ’’ ti anujāni .Tañca dārakan ti vijātadivasato paṭṭhāya ekādasamaṃ divasaṃ atikkamitvā tato paraṃ sattāhaṃ buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhojetvā sattame divase taṃ sattavassikaṃ dārakaṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vandāpesi .
Satta me vassānīti satta me saṃvaccharāni , accantasaṃyogavasena cetaṃ upayogavacanaṃ .
Lohitakumbhiyaṃ vutthānīti mātukucchiyaṃ attano gabbhavāsadukkhaṃ sandhāya vadati .
Aññānipi evarūpāni satta puttānīti ‘‘ aññepi evarūpe satta putte ’’ ti vattabbe liṅgavipallāsavasena vuttaṃ ‘‘ evarūpānī ’’ ti .
Evaṃ satta vassāni gabbhadhāraṇavasena sattāhaṃ mūḷhagabbhatāya ca mahantaṃ dukkhaṃ
M0.140 pāpetvā uppajjanakaputteti attho .Etena mātugāmānaṃ puttalolatāya puttalābhena titti natthīti dasseti .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ sattadivasādhikāni satta saṃvaccharāni gabbhadhāraṇādivasena pavattaṃ
V0.126 mahantaṃ dukkhaṃ ekapade visaritvā puttalolatāvasena tāya vuttamatthaṃ viditvā .Imaṃ udānan ti imaṃ cittasukhappamatto viya pamattapuggale iṭṭhākārena vañcetvā taṇhāsinehassa mahānatthakarabhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha asātan ti amadhuraṃ asundaraṃ aniṭṭhaṃ .
Sātarūpenāti iṭṭhasabhāvena .
Piyarūpenāti piyāyitabbabhāvena .
Sukhassa rūpenāti sukhasabhāvena .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā asātaṃ appiyaṃ dukkhameva samānaṃ sakalampi vaṭṭagataṃ saṅkhārajātaṃ appahīnavipallāsattā ayonisomanasikārena iṭṭhaṃ viya piyaṃ viya sukhaṃ viya ca hutvā upaṭṭhahamānaṃ sativippavāsena pamattapuggalaṃ ativattati abhibhavati ajjhottharati , tasmā imampi suppavāsaṃ punapi sattakkhattuṃ evarūpaṃ asātaṃ appiyaṃ dukkhaṃ sātādipatirūpakena dukkhena puttasaṅkhātapemavatthusukhena ajjhottharatīti .
Aṭṭhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Visākhāsuttavaṇṇanā
19. Navame
P0.158 pubbārāmeti sāvatthiyā pācīnadisābhāge anurādhapurassa uttamadevīvihārasadise ṭhāne kārite ārāme .Migāramātupāsādeti migāramātuyā pāsāde .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte satasahassakappamatthake padumuttaradasabalaṃ ekā upāsikā aññataraṃ upāsikaṃ attano aggupaṭṭhāyikaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato nipaccakāraṃ katvā ‘‘ anāgate tumhādisassa
M0.141 buddhassa aggupaṭṭhāyikā bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsi .Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .
Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu .
Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi , tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassaneneva sotāpannā ahosi .
Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā , tattha naṃ sasuro migāraseṭṭhi
V0.127 upakāravasena mātuṭṭhāne ṭhapesi .Tasmā migāramātāti vuccati .
Sā attano mahallatāpasādhanaṃ vissajjetvā navakoṭīhi bhagavato bhikkhusaṅghassa ca vasanatthāya karīsamatte bhūmibhāge uparibhūmiyaṃ pañcagabbhasatāni heṭṭhābhūmiyaṃ pañcagabbhasatānīti gabbhasahassehi paṭimaṇḍitaṃ pāsādaṃ kāresi .
Tena vuttaṃ ‘‘ migāramātupāsāde ’’ ti .
Kocideva atthoti kiñcideva payojanaṃ .
Raññeti rājini .
Paṭibaddhoti āyatto .
Visākhāya ñātikulato maṇimuttādiracitaṃ tādisaṃ bhaṇḍajātaṃ tassā paṇṇākāratthāya pesitaṃ , taṃ
P0.159 nagaradvārappattaṃ suṅkikā tattha suṅkaṃ gaṇhantā tadanurūpaṃ aggahetvā atirekaṃ gaṇhiṃsu .Taṃ sutvā visākhā rañño tamatthaṃ nivedetukāmā patirūpaparivārena rājanivesanaṃ agamāsi , tasmiṃ khaṇe rājā mallikāya deviyā saddhiṃ antepuraṃ gato hoti .
Visākhā okāsaṃ alabhamānā ‘‘ idāni labhissāmi , idāni labhissāmī ’’ ti bhojanavelaṃ atikkamitvā chinnabhattā hutvā pakkāmi .
Evaṃ dvīhatīhaṃ gantvāpi okāsaṃ na labhiyeva .
Iti rājā aniveditopi tassa atthavinicchayassa okāsākaraṇena ‘‘ yathādhippāyaṃ na tīretī ’’ ti vutto .
Tattha yathādhippāyan ti adhippāyānurūpaṃ .
Na tīretīti na niṭṭhāpeti .
Mahāupāsikāya hi rājāyattasuṅkameva rañño datvā itaraṃ vissajjāpetuṃ adhippāyo , so raññā na diṭṭhattā eva na tīrito .
Handāti vossaggatthe nipāto .
Divā divassāti divasassa divā , majjhanhike kāleti attho .
Kenacideva karaṇīyena dvīhatīhaṃ rājanivesanadvāraṃ gacchantī tassa atthassa aniṭṭhitattā niratthakameva upasaṅkamiṃ
M0.142 , bhagavati upasaṅkamanameva pana dassanānuttariyādippaṭilābhakāraṇattā sātthakanti evāhaṃ , bhante , imāya velāya idhāgatāti imamatthaṃ dassentī mahāupāsikā ‘‘ idha me , bhante ’’ tiādimāha .Etamatthan ti etaṃ parāyattatāya adhippāyāsamijjhanasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā .
Imaṃ udānan ti imaṃ parādhīnāparādhīnavuttīsu ādīnavānisaṃsaparidīpakaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha sabbaṃ paravasaṃ dukkhan ti yaṃ kiñci atthajātaṃ payojanaṃ paravasaṃ parāyattaṃ attano icchāya nipphādetuṃ asakkuṇeyyatāya dukkhaṃ dukkhāvahaṃ hotīti attho .
Sabbaṃ issariyaṃ sukhan ti duvidhaṃ issariyaṃ lokiyaṃ lokuttarañca .
Tattha lokiyaṃ rājissariyādi ceva lokiyajjhānābhiññānibbattaṃ cittissariyañca , lokuttaraṃ maggaphalādhigamanimittaṃ nirodhissariyaṃ .
Tesu yaṃ cakkavattibhāvapariyosānaṃ manussesu issariyaṃ , yañca sakkādīnaṃ tasmiṃ tasmiṃ devanikāye ādhipaccabhūtaṃ issariyaṃ , tadubhayaṃ yadipi kammānubhāvena yathicchitanipphattiyā sukhanimittatāya
V0.128 sukhaṃ , vipariṇāmadukkhatāya pana sabbathā dukkhameva .Tathā aniccantikatāya
P0.160 lokiyajjhānanibbattaṃ cittissariyaṃ , nirodhissariyameva pana lokadhammehi akampanīyato anivattisabhāvattā ca ekantasukhaṃ nāma .Yaṃ panettha sabbattheva aparādhīnatāya labhati cittasukhaṃ , taṃ sandhāya satthā ‘‘ sabbaṃ issariyaṃ sukhan ’’ ti āha .
Sādhāraṇe vihaññantīti idaṃ ‘‘ sabbaṃ paravasaṃ dukkhan ’’ ti imassa padassa atthavivaraṇaṃ .
Ayañhettha attho – sādhāraṇe payojane sādhetabbe sati tassa parādhīnatāya yathādhippāyaṃ anipphādanato ime sattā vihaññanti vighātaṃ āpajjanti kilamanti .
Kasmā ?
Yogā hi duratikkamāti yasmā kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogaavijjāyogā anādikālabhāvitā anupacitakusalasambhārehi pajahituṃ asakkuṇeyyatāya duratikkamā .
Etesu diṭṭhiyogo paṭhamamaggena atikkamitabbo , kāmayogo tatiyamaggena .
Itare aggamaggena .
Iti ariyamaggānaṃ duradhigamanīyattā ime yogā duratikkamā .
Tasmā kāmayogādivasena icchitālābhahetu sattā vihaññanti , asādhāraṇe pana cittissariye
M0.143 nirodhissariye ca sati na kadācipi vighātassa sambhavoti adhippāyo .Atha vā sabbaṃ paravasan ti yaṃ attano aññappaṭibaddhavuttisaṅkhātaṃ , taṃ sabbaṃ aniccasabhāvatāya dukkhaṃ .
‘‘ Yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti hi vuttaṃ .
Sabbaṃ issariyan ti yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭaṃ issariyaṭṭhānatāya issariyanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ , taṃ upādisesādivibhāgaṃ sabbaṃ sukhaṃ .
‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204) hi vuttaṃ .
Sādhāraṇeti evaṃ dukkhasukhe vavatthite ime sattā bahusādhāraṇe dukkhakāraṇe nimuggā hutvā vihaññanti .
Kasmā ?
Yogā hi duratikkamāti yasmā te sabbattha nimujjanassa hetubhūtā kāmayogādayo duratikkamā , tasmā tvampi visākhe parāyattamatthaṃ patthetvā alabhamānā vihaññasīti adhippāyo .
Navamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .