6. Pāṭaligāmiyasuttavaṇṇanā

76. Chaṭṭhe magadhesūti magadharaṭṭhe .

Mahatāti idhāpi guṇamahattenapi aparicchinnasaṅkhyattā gaṇanamahattenapi mahatā bhikkhusaṅghena .

Pāṭaligāmoti evaṃnāmako magadharaṭṭhe eko gāmo .

Tassa kira gāmassa māpanadivaseP0.408 gāmaggahaṇaṭṭhāne dve tayo pāṭalaṅkurā pathavito ubbhijjitvāM0.368 nikkhamiṃsu .

Tena taṃ ‘‘ pāṭaligāmo ’’ tveva vohariṃsu .

Tadavasarīti taṃ pāṭaligāmaṃ avasari anupāpuṇi .

Kadā pana bhagavā pāṭaligāmaṃ anupāpuṇi ?

Heṭṭhā vuttanayena sāvatthiyaṃ dhammasenāpatino cetiyaṃ kārāpetvā tato nikkhamitvā rājagahe vasanto tattha āyasmato mahāmoggallānassa ca cetiyaṃ kārāpetvā tato nikkhamitvā ambalaṭṭhikāyaṃ vasitvā aturitacārikāvasena janapadacārikaṃ caranto tattha tattha ekarattivāsena vasitvā lokaṃ anuggaṇhanto anukkamena pāṭaligāmaṃ anupāpuṇi .

Pāṭaligāmiyāti pāṭaligāmavāsino upāsakā .

Te kira bhagavato paṭhamadassanena keci saraṇesu , keci sīlesu , keci saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā .

Tena vuttaṃ ‘‘ upāsakā ’’ ti .

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti pāṭaligāme kira ajātasattuno licchavirājūnañca manussā kālena kālaṃ gantvā gehasāmike gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti .

Tena pāṭaligāmavāsino manussā niccupaddutā ‘‘ etesañceva āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti ekapasse issarānaṃ bhaṇḍappaṭisāmanaṭṭhānaṃ , ekapasse vasanaṭṭhānaṃ , ekapasse āgantukānaṃ addhikamanussānaṃ , ekapasse daliddānaṃ kapaṇamanussānaṃ , ekapasse gilānānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatīti sabbesaṃ aññamaññaṃ aghaṭṭetvā vasanappahonakaṃ nagaramajjhe mahāsālaṃ kāresuṃ , tassā nāmaṃ āvasathāgāran ti .

Taṃ divasañca niṭṭhānaṃ agamāsi .

Te tattha gantvā hatthakammasudhākammacittakammādivasena supariniṭṭhitaṃ susajjitaṃ devavimānasadisaṃ taṃ dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya oloketvā ‘‘ idaṃ āvasathāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ , kena nuV0.331 kho paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā ’’ ti cintesuṃ , tasmiṃyeva ca khaṇe ‘‘ bhagavā taṃ gāmaṃ anuppatto ’’ ti assosuṃ .

Tena te uppannapītisomanassā ‘‘ amhehi bhagavā gantvāpiP0.409 ānetabbo siyā , so pana sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto , ajja mayaṃ bhagavantaṃ idha vasāpetvā paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma tathā bhikkhusaṅghaṃ , bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati , satthāraṃ maṅgalaṃ vadāpessāma , dhammaṃ kathāpessāma .

Iti tīhi ratanehi paribhutte pacchā amhākañca paresañca paribhogo bhavissati , evaṃ no dīgharattaṃM0.369 hitāya sukhāya bhavissatī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā etadatthameva bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu .

Tasmā evamāhaṃsu –

‘‘ adhivāsetu no , bhante bhagavā , āvasathāgāran ’’ ti .

Yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti kiñcāpi taṃ taṃ divasameva pariniṭṭhitattā devavimānaṃ viya susajjitaṃ supaṭijaggitaṃ , buddhārahaṃ pana katvā na paññattaṃ ,‘‘ buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā , antogāme vaseyyuṃ vā no vā , tasmā bhagavato ruciṃ jānitvāva paññāpessāmā ’’ ti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu , idāni bhagavato ruciṃ jānitvā tathā paññāpetukāmā yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu .

Sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti , evaṃ taṃ santharitvā sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘ gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vattatī ’’ ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati , evaṃ catujjātiyagandhehi limpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavādiṃ katvā hatthattharaṇādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā ’’ ti .

Āsanānañhi majjhaṭṭhāne tāva maṅgalathambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ , taṃ taṃ paccattharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃP0.410 upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakāvicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā tiṃsahatthamattaṭṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkaapassayamañcapīṭhādīni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā sālāya pācīnapassaṃ attano nisajjāyoggaṃ kāresuṃ .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ āsanāni paññāpetvā ’’ ti .

Udakamaṇikan ti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ .

Evaṃ bhagavā bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthapādeV0.332 dhovissanti , mukhaṃ vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūretvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhapesuṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā ’’ ti .

TelappadīpaṃM0.370 āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍadīpikāsu yodhakarūpavilāsakhacitarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu telappadīpaṃ jālayitvā .

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te pāṭaligāmiyā upāsakā na kevalaṃ āvasathāgārameva , atha kho sakalasmimpi gāme vīthiyo sajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalagāmaṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘ khīrapake dārake khīraṃ pāyetha , daharakumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha , uccāsaddaṃ mā karittha , ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati , buddhā nāma appasaddakāmā hontī ’’ ti bheriṃ carāpetvā sayaṃP0.411 daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu .

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamīti ‘‘ yassa dāni , bhante , bhagavā kālaṃ maññatī ’’ ti evaṃ kira tehi kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya , saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya , vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya , ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya , mahati suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya , gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavalāhakena paṭicchādento viya , kañcanagirimatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya , cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatājālena parikkhipanto viya , sakalacakkavāḷasineruyugandharamahāpathaviṃ cāletvā gahitanigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ surattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā vanagahanato nikkhantakesarasīho viya , samantato udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya , bālasūriyo viya ca attanā nisinnacārumaṇḍapato nikkhami .

Athassa kāyato meghamukhato vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalasākhāviṭape viya samantato rukkhe kariṃsu .

Tāvadeva attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi .

Te ca naṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhūM0.371 evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamāV0.333 codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannā .

Tehi parivuto bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho , nakkhattaparivārito viya puṇṇacando , rattapadumavanasaṇḍamajjhagatāP0.412 viya suvaṇṇanāvā , pavāḷavedikaparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha .

Mahākassapappamukhā pana mahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā .

Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi , vītadoso vītadosehi , vītamoho vītamohehi , nittaṇho nittaṇhehi , nikkileso nikkilesehi , sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ , kesaraparivāritā viya kaṇṇikā , aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā , navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā , senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā , marugaṇaparivārito viya sakko devarājā , brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā , tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando , anupamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena pāṭaligāminaṃ maggaṃ paṭipajji .

Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , tathā pacchimakāyato dakkhiṇapassato vāmapassato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , uparikesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvarājavaṇṇā asitā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , heṭṭhāpādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , dantato akkhīnaṃ setaṭṭhānato , nakhānaṃ maṃsavimuttaṭṭhānato odātā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , rattapītavaṇṇānaṃ sambhinnaṭṭhānato mañjeṭṭhavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesuṃ , sabbatthakameva pabhassarā rasmiyo uṭṭhahiṃsu .

Evaṃ samantā asītihatthaṭṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvamānā kañcanadaṇḍadīpikādīhiP0.413 niccharitvā ākāsaṃ pakkhandamānā mahāpadīpajālā viya , cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatāM0.372 viya ca disodisaṃ pakkhandiṃsu .

Yāhi sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya , suvaṇṇaghaṭato suvaṇṇarasadhārāhi āsiñciyamānā viya , pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya , verambhavātena samuddhatakiṃsukakaṇikārakoviḷārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya , cīnapiṭṭhacuṇṇasamparirañjitā viya ca virociṃsu .

BhagavatopiV0.334 asītianubyañjanabyāmappabhāparikkhepasamujjalaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ sarīraṃ abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ samujjalantatārakāvabhāsitaṃ viya , gaganatalaṃ vikasitaṃ viya padumavanaṃ , sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako , paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacandimānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha , yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhīti sammadeva paripūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnena dānena rakkhitena sīlena katena kalyāṇakammena ekasmiṃ attabhāve samosaritvā vipākaṃ dātuṃ okāsaṃ alabhamānena sambādhappattaṃ viya nibbattitaṃ nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekaṃ nāvaṃ āropanakālo viya , sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekaṃ sakaṭaṃ āropanakālo viya , pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ sambhinnamukhadvāre ekato rāsibhūtakālo viya ahosi .

Imāya buddhasiriyā obhāsamānassapi bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu .

Tathā pacchato vāmapasse dakkhiṇapasse jātikusumacampakavanamālikārattuppalanīluppalabakulasinduvārādipupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhacuṇṇāni ca cātuddīpikamahāmeghavissaṭṭhā salilavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsuP0.414 .

Pañcaṅgikatūriyanigghosā ca buddhadhammasaṅghaguṇāsaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayamānā mukhasambhāsā viya ahesuṃ .

Devasupaṇṇanāgayakkhagandhabbamanussānaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu .

Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassehi gamanavaṇṇanaṃ vattuṃ vaṭṭati .

Tatriyaṃ mukhamattaṃ –

‘‘ EvaṃM0.373 sabbaṅgasampanno , kampayanto vasundharaṃ ;

Aheṭhayanto pāṇāni , yāti lokavināyako .

‘‘ Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ , uddharanto narāsabho ;

Gacchanto sirisampanno , sobhate dvipaduttamo .

‘‘ Gacchato buddhaseṭṭhassa , heṭṭhā pādatalaṃ mudu ;

Samaṃ samphusate bhūmiṃ , rajasānupalimpati .

‘‘ NinnaṃV0.335 ṭhānaṃ unnamati , gacchante lokanāyake ;

Unnatañca samaṃ hoti , pathavī ca acetanā .

‘‘ Pāsāṇā sakkharā ceva , kathalā khāṇukaṇṭakā ;

Sabbe maggā vivajjanti , gacchante lokanāyake .

‘‘ Nātidūre uddharati , naccāsanne ca nikkhipaṃ ;

Aghaṭṭayanto niyyāti , ubho jāṇū ca gopphake .

‘‘ Nātisīghaṃ pakkamati , sampannacaraṇo muni ;

Na cāpi saṇikaṃ yāti , gacchamāno samāhito .

‘‘ Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ , disañca vidisaṃ tathā ;

Na pekkhamāno so yāti , yugamattaṃvapekkhati .

‘‘ Nāgavikkantacāro so , gamane sobhate jino ;

Cāruṃ gacchati lokaggo , hāsayanto sadevake .

‘‘ Usabharājāva sobhanto , cārucārīva kesarī ;

Tosayanto bahū satte , gāmaṃ seṭṭho upāgamī ’’ ti .

–

VaṇṇakāloP0.415 nāma kiresa .

Evaṃvidhesu kālesu bhagavato sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ , cuṇṇiyapadehi gāthābandhehi yattakaṃ sakkoti , tattakaṃ vattabbaṃ .

‘‘ Dukkathitan ’’ ti vā ‘‘ atitthena pakkhando ’’ ti vā na vattabbo .

Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto , tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā .

Sakalampi hi kappaṃ vaṇṇentā pariyosāpetuṃ na sakkonti , pageva itarā pajāti .

Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ pāṭaligāmaṃ pāvisiM0.374 , pavisitvā bhagavā pasannacittena janena pupphagandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno āvasathāgāraṃ pāvisi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamī ’’ ti .

PādeV0.336 pakkhāletvāti yadipi bhagavato pāde rajojallaṃ na upalimpati , tesaṃ pana upāsakānaṃ kusalābhivuddhiṃ ākaṅkhanto paresaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanatthañca bhagavā pāde pakkhāleti .

Apica upādinnakasarīraṃ nāma sītaṃ kātabbampi hotīti etadatthampi bhagavā nhānapādadhovanādīni karotiyeva .

Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā .

Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalena paliveṭhetvā pīṭhe ṭhapitā rattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha .

Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –

‘‘ Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ , nāgavikkantacāraṇo ;

Obhāsayanto lokaggo , nisīdi varamāsane .

‘‘ TahiṃP0.416 nisinno naradammasārathi ,

Devātidevo satapuññalakkhaṇo ;

Buddhāsane majjhagato virocati ,

Suvaṇṇanikkhaṃ viya paṇḍukambale .

‘‘ Nekkhaṃ jambonadasseva , nikkhittaṃ paṇḍukambale ;

Virocati vītamalo , maṇiverocano yathā .

‘‘ Mahāsālova samphullo , merurājāvalaṅkato ;

Suvaṇṇayūpasaṅkāso , padumo kokanado yathā .

‘‘ Jalanto dīparukkhova , pabbatagge yathā sikhī ;

Devānaṃ pārichattova , sabbaphullo virocatī ’’ ti .

PāṭaligāmiyeM0.375 upāsake āmantesīti yasmā tesu upāsakesu bahū janā sīlesu patiṭṭhitā , tasmā paṭhamaṃ tāva sīlavipattiyā ādīnavaṃ pakāsetvā pacchā sīlasampadāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ,‘‘ pañcime gahapatayo ’’ tiādinā dhammadesanatthaṃ āmantesi .

TatthaV0.337 dussīloti nissīlo .

Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro .

Ettha ca ‘‘ dussīlo ’’ ti padena puggalassa sīlābhāvo vutto .

So panassa sīlābhāvo duvidho asamādānena vā samādinnassa bhedena vāti .

Tesu purimo na tathā sāvajjo , yathā dutiyo sāvajjataro .

Yathādhippetādīnavanimittaṃ sīlābhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassetuṃ ,‘‘ sīlavipanno ’’ ti vuttaṃ .

Tena ‘‘ dussīlo ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .

Pamādādhikaraṇan ti pamādakāraṇā .

Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ , pabbajitānampi pana labbhateva .

Gahaṭṭho hi yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi kasiyā yadi vāṇijjāya yadi gorakkhena , pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti , athassa kammaṃ vinassati .

MāghātakāleP0.417 pana pāṇātipātādīni karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati .

Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati .

Pāpako kittisaddoti gahaṭṭhassa ‘‘ asuko amukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī ’’ ti parisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati .

Pabbajitassa ‘‘ asuko nāma thero satthu sāsane pabbajitvā nāsakkhi sīlāni rakkhituṃ , na buddhavacanaṃ gahetuṃ , vejjakammādīhi jīvati , chahi agāravehi samannāgato ’’ ti evaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati .

Avisāradoti gahaṭṭho tāva avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne ‘‘ koci mama kammaṃ jānissati , atha maṃ nindissati , rājakulassa vā dassessatī ’’ ti sabhayo upasaṅkamati , maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho nisīdati , visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti .

Pabbajitopi bahubhikkhusaṅghe sannipatite ‘‘ avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati , atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissatī ’’ ti sabhayo upasaṅkamati , visārado hutvā kathetuṃM0.376 na sakkoti .

Ekacco pana dussīlopi samāno susīlo viya carati , sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva .

Sammūḷho kālaṃ karotīti dussīlassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammāni samādāya pavattitaṭṭhānāni āpāthaṃ āgacchanti .

So ummīletvā idhalokaṃ , nimīletvā paralokaṃ passati .

Tassa cattāro apāyā kammānurūpaṃ upaṭṭhahanti , sattisatena pahariyamāno viya aggijālābhighātenaV0.338 jhāyamāno viya ca hoti .

So ‘‘ vāretha , vārethā ’’ ti viravantova marati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ sammūḷho kālaṃ karotī ’’ ti .

KāyassaP0.418 bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .

Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā .

Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā .

Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ .

Apāyan tiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ .

Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasaṅkhātā ayā apetattā , sukhānaṃ vā ayassa , āgamanassa vā abhāvā apāyo .

Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati .

Vivasā nipatanti ettha dukkatakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha nipatanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto .

Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .

Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .

Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti .

So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā , dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā petamahiddhikānampi vijjamānattā .

Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti .

So hi yathāvuttenaṭṭhena ‘‘ apāyo ’’ ceva ‘‘ duggati ’’ ca sabbasampattisamussayehi vinipatitattā ‘‘ vinipāto ’’ ti ca vuccati .

Nirayaggahaṇena avīciādikaṃ anekappakāraṃ nirayameva dīpeti .

Upapajjatīti nibbattati .

Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā .

Ayaṃ pana viseso – sīlavāti samādānavasena sīlavā .

Sīlasampannoti parisuddhaṃ paripuṇṇañca katvāM0.377 sīlassa samādānena sīlasampanno .

Bhogakkhandhan ti bhogarāsiṃ .

Sugatiṃ saggaṃ lokan ti ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagati eva .

Tattha sundarā gati sugati , rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo , so sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti .

PāṭaligāmiyeP0.419 upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti aññāyapi pāḷimuttāya dhammakathāya ceva āvasathānumodanakathāya ca .

Tadā hi bhagavā yasmā ajātasattunā tattha pāṭaliputtanagaraṃ māpentena aññesu gāmanigamajanapadarājadhānīsu ye sīlācārasampannā kuṭumbikā , te ānetvā dhanadhaññagharavatthukhettavatthādīni ceva parihārañca dāpetvā nivesiyanti .

Tasmā pāṭaligāmiyā upāsakā ānisaṃsadassāvitāya visesato sīlagarukā sabbaguṇānañca sīlassaV0.339 adhiṭṭhānabhāvato tesaṃ paṭhamaṃ sīlānisaṃse pakāsetvā tato paraṃ ākāsagaṅgaṃ otārento viya , pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya , mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya , yojanikamadhukaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhurasaṃ pāyamāno viya pāṭaligāmikānaṃ upāsakānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathento ‘‘ āvāsadānaṃ nāmetaṃ gahapatayo mahantaṃ puññaṃ , tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto , bhikkhusaṅghena ca paribhutto , mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutte pana dhammaratanenapi paribhuttoyeva hoti .

Evaṃ tīhi ratanehi paribhutte aparimeyyo ca vipāko , apica āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti , bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vā saṅghaṃ uddissa katassa ānisaṃso paricchindituṃ na sakkā .

Āvāsadānānubhāvena hi bhave nibbattamānassapi sampīḷitagabbhavāso nāma na hoti , dvādasahattho ovarako viyassa mātukucchi asambādhova hotī ’’ ti evaṃ nānānayehi vicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –

‘‘ Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti , tato vāḷamigāni ca ;

Sarīsape ca makase , sisire cāpi vuṭṭhiyo .

‘‘ Tato vātātapo ghoro , sañjāto paṭihaññati ;

Leṇatthañca sukhatthañca , jhāyituñca vipassituṃ .

‘‘ VihāradānaṃM0.378 saṅghassa , aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ ;

TasmāP0.420 hi paṇḍito poso , sampassaṃ atthamattano .

‘‘ Vihāre kāraye ramme , vāsayettha bahussute ;

Tesaṃ annañca pānañca , vatthasenāsanāni ca .

‘‘ Dadeyya ujubhūtesu , vippasannena cetasā ;

Te tassa dhammaṃ desenti , sabbadukkhāpanūdanaṃ ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya , parinibbāti anāsavo ’’ ti .( cūḷava .295)–

Evaṃ ayampi āvāsadāne ānisaṃsoti bahudeva rattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsadānānisaṃsakathaṃV0.340 kathesi .

Tattha imā gāthā tāva saṅgahaṃ āruḷhā , pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ nārohati .

Sandassetvātiādīni vuttatthāneva .

Abhikkantāti atikkantā dve yāmā gatā .

Yassa dāni kālaṃ maññathāti yassa gamanassa tumhe kālaṃ maññatha , gamanakālo tumhākaṃ , gacchathāti vuttaṃ hoti .

Kasmā pana bhagavā te uyyojesīti ?

Anukampāya .

Tiyāmarattiñhi tattha nisīditvā vītināmentānaṃ tesaṃ sarīre ābādho uppajjeyyāti , bhikkhusaṅghepi ca vippabhātasayananisajjāya okāso laddhuṃ vaṭṭati , iti ubhayānukampāya uyyojesīti .

Suññāgāran ti pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma tattha natthi .

Tena kira gahapatayo tasseva āvasathāgārassa ekapasse paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā kappiyamañcaṃ paññāpetvā tattha kappiyapaccattharaṇaṃ attharitvā upari suvaṇṇarajatatārakāgandhamālādipaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā telappadīpaṃ āropesuṃ ‘‘ appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamitukāmo idha nipajjeyya , evaṃ no idaṃ āvasathāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī ’’ ti .

Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā sīhaseyyaṃ kappesi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ suññāgāraṃ pāvisī ’’ ti .

Tattha pādadhovanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva dhammāsanā agamāsi , ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ .

Dhammāsanaṃ patvāP0.421 thokaṃ aṭṭhāsi , idaṃ tattha ṭhānaṃ .

Bhagavā dve yāme dhammāsane nisīdi , ettake ṭhāne nisajjā nipphannā .

Upāsake uyyojetvā dhammāsanatoM0.379 oruyha yathāvutte ṭhāne sīhaseyyaṃ kappesi .

Evaṃ taṃ ṭhānaṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ ahosīti .

Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā .

Magadhamahāmattāti magadharañño mahāamaccā , magadharaṭṭhe vā mahāmattā mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti mahāmattā .

Pāṭaligāme nagaraṃ māpentīti pāṭaligāmasaṅkhāte bhūmipadese nagaraṃ māpenti .

Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti licchavirājūnaṃ āyamukhappacchindanatthaṃ .

Sahassasahassevāti ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā .

Vatthūnīti gharavatthūni .

Cittāni namanti nivesanāni māpetun ti rañño rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti .

Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhāpathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne ‘‘ idha nāgaggāho , idha yakkhaggāho , idha bhūtaggāho , idha pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī ’’ ti jānanti .

Te tadā sippaṃ jappetvā devatāhi saddhiṃ sammantayamānā viya māpenti .

AthaV0.341 vā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti .

Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti .

Saddhakulānaṃ saddhā devatā tathā karonti , assaddhakulānaṃ assaddhā devatā .

Kiṃkāraṇā ?

Saddhānañhi evaṃ hoti ‘‘ idha manussā nivesanaṃ māpentā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vadāpessanti , atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ dhammakathaṃ pañhavissajjanaṃ anumodanaṃ sotuṃ labhissāma , manussā ca dānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī ’’ ti .

Assaddhā devatāpi ‘‘ attano icchānurūpaṃ tesaṃ paṭipattiṃ passituṃ , kathañca sotuṃ labhissāmā ’’ ti tathā karonti .

TāvatiṃsehītiP0.422 yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitamanussaṃ , ekasmiñca vihāre ekaṃ bahussutaṃ bhikkhuṃ upādāya ‘‘ asukakule manussā paṇḍitā , asukavihāre bhikkhū bahussutā ’’ ti saddo abbhuggacchati , evameva sakkaṃ devarājānaṃ , vissakammañca devaputtaṃ upādāya ‘‘ tāvatiṃsā paṇḍitā ’’ ti saddo abbhuggato .

Tenāha ‘‘ tāvatiṃsehī ’’ ti .

SeyyathāpītiādināM0.380 devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya sunidhavassakārā nagaraṃ māpentīti dasseti .

Yāvatā , ānanda , ariyaṃ āyatanan ti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi .

Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ āhaṭabhaṇḍassa rāsivasena kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma , vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi .

Idaṃ agganagaran ti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ nagaraṃ aggaṃ bhavissati jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ .

Puṭabhedanan ti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ , bhaṇḍabhaṇḍikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti .

Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissanti , aññattha vikkayaṃ agacchantāpi idheva vikkayaṃ gacchissanti , tasmā idheva puṭaṃ bhindissantīti attho .

Āyānampi hi catūsu dvāresu cattāri , sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni tattha uṭṭhahissanti .

Tāni sabhāvāni āyānīti dasseti .

Aggito vātiādīsu samuccayattho vā saddo , agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho .

Tassa hi eko koṭṭhāso agginā nassissati , nibbāpetuṃ na sakkhissanti , ekaṃ koṭṭhāsaṃ gaṅgā gahetvā gamissati , eko iminā akathitaṃ amussa , amunā akathitaṃ imassa vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedena vinassissati .

Evaṃ vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgātīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācāravelaṃ āgamayamāno nisīdi .

SunidhavassakārāpiV0.342 ‘‘ amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhākoP0.423 , so amhe upagate pucchissati ‘ satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi , kiṃ tassa santikaṃ upasaṅkamittha , na upasaṅkamitthā ’ ti .

‘ Upasaṅkamimhā ’ ti ca vutte ‘ nimantayittha , na nimantayitthā ’ ti pucchissati .

‘ Na nimantayimhā ’ ti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati , idañcāpi mayaṃ akataṭṭhāne nagaraṃ māpema , samaṇassa kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti , taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vācāpessāmā ’’ ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho sunidhavassakārā ’’ tiādi .

Pubbaṇhasamayan tiM0.381 pubbaṇhe kāle .

Nivāsetvāti gāmapavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā .

Pattacīvaramādāyāti cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ hatthena gahetvā .

Sīlavantetthāti sīlavanto ettha attano vasanaṭṭhāne .

Saññateti kāyavācācittehi saññate .

Tāsaṃ dakkhiṇamādiseti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyya pattiṃ dadeyya .

Pūjitā pūjayantīti ‘‘ ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti , evampi no pattiṃ dentī ’’ ti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti .

Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti , tathāpi catupañcachamāsantaraṃ no balikammaṃ karontī ’’ ti mānenti uppannaparissayaṃ haranti .

Tato nan ti tato taṃ paṇḍitajātikaṃ purisaṃ .

Orasan ti ure ṭhapetvā vaḍḍhitaṃ , yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati , uppannaparissayaharaṇatthamevassa yathā vāyamati , evaṃ anukampantīti attho .

Bhadrāni passatīti sundarāni passati .

Anumoditvāti tehi tadā pasutapuññassa anumodanavasenaP0.424 tesaṃ dhammakathaṃ katvā .

Sunidhavassakārāpi ‘‘ yā tattha devatā āsuṃ , tāsaṃ dakkhiṇamādise ’’ ti bhagavato vacanaṃ sutvā devatānaṃ pattiṃ adaṃsu .

Taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosīti tassa nagarassa yena dvārena bhagavā nikkhami , taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi .

Gaṅgāya pana uttaraṇatthaṃ anotiṇṇattā gotamatitthaṃ nāma nāhosi .

Pūrāti puṇṇā .

Samatittikāti taṭasamaṃ udakassa tittā bharitā .

Kākapeyyāti tīre ṭhitakākehi pātuṃ sakkuṇeyyaudakā .

Dvīhipi padehi ubhatokūlasamaṃ paripuṇṇabhāvameva dasseti .

Uḷumpan ti pāragamanatthāya dārūni saṅghāṭetvā āṇiyo koṭṭetvā kataṃ .

Kullan ti veḷudaṇḍādike valliādīhi bandhitvā kataṃ .

EtamatthaṃV0.343 viditvāti etaṃ mahājanassa gaṅgodakamattassapi kevalaṃ tarituṃ asamatthataṃ , attano pana bhikkhusaṅghassa ca atigambhīravitthataṃ saṃsāramahaṇṇavaṃM0.382 taritvā ṭhitabhāvañca sabbākārato viditvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .

Tattha aṇṇavan ti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca vitthatassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Saran ti saritvā gamanato idha nadī adhippetā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ye gambhīravitthataṃ saṃsāraṇṇavaṃ taṇhāsaritañca taranti , te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna visajja pallalāni anāmasitvāva udakabharitāni ninnaṭṭhānāni , ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ udakaṃ taritukāmo kullañhi jano pabandhati kullaṃ bandhituṃ āyāsaṃ āpajjati .

Tiṇṇā medhāvino janāti ariyamaggañāṇasaṅkhātāya medhāya samannāgatattā medhāvino buddhā ca buddhasāvakā ca vinā eva kullena tiṇṇā paratīre patiṭṭhitāti .

Chaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Udāna-aṭṭhakathā

Udāna-aṭṭhakathā