5. Cundasuttavaṇṇanā

75. PañcameV0.324M0.361 mallesūti evaṃnāmake janapade .

Mahatā bhikkhusaṅghenāti guṇamahattasaṅkhyāmahattehi mahatā .

So hi bhikkhusaṅgho sīlādiguṇavisesayogenapi mahā tattha sabbapacchimakassa sotāpannabhāvato , saṅkhyāmahattenapi mahā aparicchinnagaṇanattā .

Āyusaṅkhārossajjanato paṭṭhāya hi āgatāgatā bhikkhū na pakkamiṃsu .

Cundassāti evaṃnāmakassa .

Kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa .

So kira aḍḍho mahākuṭumbiko bhagavato paṭhamadassaneneva sotāpanno hutvā attano ambavane satthuvasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ , bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānaupaṭṭhānasālākuṭimaṇḍapacaṅkamanādike ca sampādetvā pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ vihāraṃ katvā buddhappamukhassa saṅghassa niyyādesi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ tatra sudaṃ bhagavā pāvāyaṃ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane ’’ ti .

Paṭiyādāpetvāti sampādetvā .

‘‘ Sūkaramaddavan ti sūkarassa mudusiniddhaṃ pavattamaṃsan ’’ ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Keci pana ‘‘ sūkaramaddavanti na sūkaramaṃsaṃ , sūkarehi madditavaṃsakaḷīro ’’ ti vadanti .

Aññe ‘‘ sūkarehi madditappadese jātaṃ ahichattakan ’’ ti .

Apare pana ‘‘ sūkaramaddavaṃ nāma ekaṃ rasāyanan ’’ ti bhaṇiṃsuP0.400 .

Tañhi cundo kammāraputto ‘‘ ajja bhagavā parinibbāyissatī ’’ ti sutvā ‘‘ appeva nāma naṃ paribhuñjitvā cirataraṃ tiṭṭheyyā ’’ ti satthu cirajīvitukamyatāya adāsīti vadanti .

Tena maṃ parivisāti tena mamaṃ bhojehi .

Kasmā bhagavā evamāha ?

Parānuddayatāya .

Tañca kāraṇaṃ pāḷiyaṃ vuttameva .

Tena abhihaṭabhikkhāya paresaṃ aparibhogārahato ca tathā vattuṃ vaṭṭatīti dassitaṃ hoti .

Tasmiṃ kira sūkaramaddave dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu .

Tasmā taṃ añño koci sammā jīrāpetuṃ na sakkoti , tamatthaṃ pakāsento satthā parūpavādamocanatthaṃ ‘‘ nāhaṃ taṃ , cunda , passāmī ’’ tiādinā sīhanādaṃ nadi .

Ye hi pare upavadeyyuṃ ‘‘ attanā paribhuttāvasesaṃ neva bhikkhūnaṃ , na aññesaṃ manussānaṃ adāsi , āvāṭe nikhaṇāpetvā vināsesī ’’ ti ,‘‘ tesaṃ vacanokāso mā hotū ’’ ti parūpavādamocanatthaṃ sīhanādaṃ nadi .

TatthaM0.362 sadevaketiādīsu saha devehīti sadevako , saha mārenāti samārako , saha brahmunāti sabrahmako , saha samaṇabrāhmaṇehīti sassamaṇabrāhmaṇī , pajātattā pajā , saha devamanussehītiV0.325 sadevamanussā .

Tasmiṃ sadevake loke … pe … sadevamanussāya .

Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ , sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca , pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ , sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ .

Evamettha tīhi padehi okāsalokavasena , dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo .

AparoP0.401 nayo – sadevakavacanena arūpāvacaraloko gahito , samārakavacanena chakāmāvacaradevaloko , sabrahmakavacanena rūpī brahmaloko , sassamaṇabrāhmaṇavacanena catuparisavasena sammutidevehi saha manussaloko , avasesasattaloko vā gahitoti veditabbo .

Bhuttāvissāti bhuttavato .

Kharoti pharuso .

Ābādhoti visabhāgarogo .

Pabāḷhāti balavatiyo .

Māraṇantikāti maraṇantā maraṇasamīpapāpanasamatthā .

Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ upaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi .

Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena asallakkhitadhammo viya aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamāno viya adhivāsesi .

Bhagavato hi veḷuvagāmakeyeva tā vedanā uppannā , samāpattibalena pana vikkhambhitā yāva parinibbānadivasā na uppajjiṃsu divase divase samāpattīhi paṭipaṇāmanato .

Taṃ divasaṃ pana parinibbāyitukāmo ‘‘ koṭisahassahatthīnaṃ balaṃ dhārentānaṃ vajirasaṅghātasamānakāyānaṃ aparimitakālaṃ upacitapuññasambhārānampi bhave sati evarūpā vedanā pavattanti , kimaṅgaṃ pana aññesan ’’ ti sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ samāpattiṃ na samāpajji , tena vedanā kharā vattiṃsu .

Āyāmāti ehi yāma .

Cundassa bhattaṃ bhuñjitvātiādikā aparabhāge dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā gāthā .

Tattha bhuttassa ca sūkaramaddavenāti bhuttassa udapādi , na pana bhuttapaccayā .

Yadi hi abhuttassa uppajjissā , atikharo abhavissā , siniddhabhojanaṃM0.363 pana bhuttattā tanukā vedanā ahosi , teneva padasā gantuṃ asakkhi .

Etena yvāyaṃ ‘‘ yassa taṃ paribhuttaṃ sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra tathāgatassā ’’ ti sīhanādo nadito , tassa sātthakatā dassitā .

Buddhānañhi aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi .

Yasmā taṃ paribhuttaṃ bhagavato na kiñci vikāraṃ uppādesi , kammena pana laddhokāsena uppādiyamānaṃ vikāraṃ appamattatāya upasamentoP0.402 sarīre balaṃ uppādesi , yena yathā vakkhamānaṃ tividhaṃ payojanaṃ sampādesi , tasmā sammadeva taṃ pariṇāmaṃ gataṃ , māraṇantikattāV0.326 pana vedanānaṃ aviññātaṃ apākaṭaṃ ahosīti .

Viriccamānoti abhiṇhaṃ pavattalohitavirecanova samāno .

Avocāti attanā icchitaṭṭhāne parinibbānatthāya evamāha .

Kasmā pana bhagavā evaṃ roge uppanne kusināraṃ agamāsi , kiṃ aññattha na sakkā parinibbāyitunti ?

Parinibbāyituṃ nāma na katthaci na sakkā , evaṃ pana cintesi – mayi kusināraṃ gate mahāsudassanasuttadesanāya ( dī . ni .2.241) aṭṭhuppatti bhavissati , tāya yā devaloke anubhavitabbasadisā sampatti manussaloke mayā anubhūtā , taṃ dvīhi bhāṇavārehi paṭimaṇḍetvā desessāmi , taṃ sutvā bahū janā kusalaṃ kattabbaṃ maññissanti .

Subhaddopi kattha maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanapariyosāne saraṇesu patiṭṭhāya pabbajitvā laddhūpasampado kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā mayi dharanteyeva arahattaṃ patvā pacchimasāvako nāma bhavissati .

Aññattha mayi parinibbute dhātunimittaṃ mahākalaho bhavissati , lohitaṃ nadī viya sandissati .

Kusinārāyaṃ pana parinibbute doṇabrāhmaṇo taṃ vivādaṃ vūpasametvā dhātuyo vibhajitvā dassatīti imāni tīṇi kāraṇāni passanto bhagavā mahatā ussāhena kusināraṃ agamāsi .

Iṅghāti codanatthe nipāto .

Kilantosmīti parissanto asmi .

Tena yathāvuttavedanānaṃ balavabhāvaṃ eva dasseti .

Bhagavā hi attano ānubhāvena tadā padasā agamāsi , aññesaṃ pana yathā paduddhārampi kātuṃ na sakkā , tathā vedanā tikhiṇā kharā kaṭukā vattiṃsu .

Tenevāha ‘‘ nisīdissāmī ’’ ti .

Idānīti adhunā .

Luḷitan ti madditaṃ viya ākulaṃ .

Āvilan ti ālulaṃ .

Acchodakāti tanupasannasalilā .

Sātodakāti madhuratoyā .

SītodakātiM0.364 sītalajalā .

Setodakāti nikkaddamāP0.403 .

Udakañhi sabhāvato setavaṇṇaṃ , bhūmivasena kaddamāvilatāya ca aññādisaṃ hoti , kakudhāpi nadī vimalavālikā samokiṇṇā setavaṇṇā sandati .

Tena vuttaṃ ‘‘ setodakā ’’ ti .

Supatitthāti sundaratitthā .

Ramaṇīyāti manoharabhūmibhāgatāya ramitabbā yathāvuttaudakasampattiyā ca manoramā .

Kilantosmi cundaka , nipajjissāmīti tathāgatassa hi –

‘‘ KāḷāvakañcaV0.327 gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;

Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .

–

Evaṃ vuttesu dasasu hatthikulesu kāḷāvakasaṅkhātānaṃ yaṃ dasannaṃ pakatihatthīnaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassāti evaṃ dasaguṇitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ sarīrabalaṃ .

Taṃ sabbampi tasmiṃ divase pacchābhattato paṭṭhāya caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya parikkhayaṃ gataṃ .

Pāvāya tigāvute kusinārā .

Etasmiṃ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahantaṃ ussāhaṃ katvā āgacchanto sūriyatthaṅgamanavelāya bhagavā kusināraṃ pāpuṇīti evaṃ ‘‘ rogo nāma sabbaṃ ārogyaṃ maddanto āgacchatī ’’ ti imamatthaṃ dassento sadevakassa lokassa saṃvegakaraṃ vācaṃ bhāsanto ‘‘ kilantosmi , cundaka , nipajjissāmī ’’ ti āha .

Sīhaseyyan ti ettha kāmabhogīseyyā petaseyyā tathāgataseyyā sīhaseyyāti catasso seyyā .

Tattha ‘‘ yebhuyyena , bhikkhave , kāmabhogī vāmena passena seyyaṃ kappentī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ kāmabhogīseyyā .

‘‘ YebhuyyenaP0.404 , bhikkhave , petā uttānā sentī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ petaseyyā .

Catutthajjhānaṃ tathāgataseyyā .

‘‘ Sīho , bhikkhave , migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappetī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ sīhaseyyā .

Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma .

Tena vuttaṃ –

‘‘ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesī ’’ ti .

Pāde pādan ti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ .

Accādhāyāti atiādhāya , gopphakaṃ atikkamma ṭhapetvā .

Gopphakena hi gopphake , jāṇunā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjantiM0.365 , seyyā phāsukā na hoti .

Yathā pana na saṅghaṭṭeti , evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjanti , seyyā phāsukā hoti .

Tasmā evaṃ nipajji .

Gantvāna buddhoti imā gāthā aparabhāge dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā .

Tattha nadikan ti nadiṃ .

Appaṭimodha loketi appaṭimo idha imasmiṃ sadevake loke .

Nhatvā ca pivitvā cudatārīti gattānaṃ sītikaraṇavasena nhatvā ca pānīyaṃ pivitvā ca nadito uttari .

Tadā kira bhagavati nhāyante antonadiyaṃ macchakacchapā , udakaṃ , ubhosu tīresu vanasaṇḍo , sabbo ca so bhūmibhāgoti sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva ahosi .

Purakkhatoti guṇavisiṭṭhasattuttamagarubhāvato sadevakena lokena pūjāsammānavasena purakkhato .

Bhikkhugaṇassa majjheti bhikkhusaṅghassa majjhe .

Tadā bhikkhū bhagavato vedanānaṃ adhimattabhāvaṃ viditvā āsannā hutvā samantato parivāretvāva gacchanti .

Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ anusāsanato satthā .

Pavattā bhagavā idhaV0.328 dhammeti bhāgyavantatādīhi bhagavā idha sīlādisāsanadhamme pavattā , dhamme vā caturāsītidhammakkhandhasahassāni pavattā pavattetā .

Ambavanan ti tassā eva nadiyā tīre ambavanaṃ .

Āmantayi cundakan ti tasmiṃ kira khaṇe āyasmā ānando udakasāṭikaṃ pīḷento ohīyi , cundakatthero samīpe ahosi .

TasmāP0.405 taṃ bhagavā āmantayi .

Pamukhe nisīdīti vattasīsena satthu purato nisīdi ‘‘ kiṃ nu kho satthā āṇāpetī ’’ ti .

Ettāvatā dhammabhaṇḍāgāriko anuppatto .

Evaṃ anuppattaṃ atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi .

Upadaheyyāti uppādeyya , vippaṭisārassa uppādako koci puriso siyā api bhaveyya .

Alābhāti ye aññesaṃ dānaṃ dadantānaṃ dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā honti , te alābhā .

Dulladdhan ti puññavisesena laddhampi manussattaṃ dulladdhaṃ .

Yassa teti yassa tava .

Uttaṇḍulaṃ vā atikilinnaṃ vā ko taṃ jānāti , kīdisampi pacchimaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato parinibbuto , addhā tena yaṃ vā taṃ vā dinnaṃ bhavissatīti .

Lābhāti diṭṭhadhammikasamparāyikā dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā .

Suladdhan ti tuyhaṃ manussattaṃ suladdhaṃ .

Sammukhāti sammukhato , na anussavena na paramparāyāti attho .

Metan ti me etaṃ mayā etaṃ .

Dvemeti dve ime .

Samasamaphalāti sabbākārena samānaphalā .

NanuM0.366 ca yaṃ sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato abhisambuddho , taṃ kilesānaṃ appahīnakāle dānaṃ , idaṃ pana cundassa dānaṃ khīṇāsavakāle , kasmā etāni samaphalānīti ?

Parinibbānasamatāya samāpattisamatāya anussaraṇasamatāya ca .

Bhagavā hi sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto , cundena dinnaṃ bhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti evaṃ parinibbānasamatāya pi samaphalāni .

Abhisambujjhanadivase ca aggamaggassa hetubhūtā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji , parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajji .

Evaṃ samāpattisamatāya pi samaphalāni .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ Yassa cetaṃ piṇḍapātaṃP0.406 paribhuñjitvā anuttaraṃ appamāṇaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati , appamāṇo tassa puññābhisando kusalābhisando ’’ tiādi .

–

Sujātā ca aparabhāge assosi ‘‘ na kira sā rukkhadevatā , bodhisatto kiresa , taṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , sattasattāhaṃ kirassa tena yāpanāV0.329 ahosī ’’ ti .

Tassā idaṃ sutvā ‘‘ lābhā vata me ’’ ti anussarantiyā balavapītisomanassaṃ udapādi .

Cundassapi aparabhāge ‘‘ avasānapiṇḍapāto kira mayā dinno , dhammasīsaṃ kira mayā gahitaṃ , mayhaṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā satthā attanā cirakālābhipatthitāya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto ’’ ti sutvā ‘‘ lābhā vata me ’’ ti anussarato balavapītisomanassaṃ udapādi .

Evaṃ anussaraṇasamatāya pi samaphalāni dvepi piṇḍapātadānānīti veditabbāni .

Āyusaṃvattanikan ti dīghāyukasaṃvattanikaṃ .

Upacitan ti pasutaṃ uppāditaṃ .

Yasasaṃvattanikan ti parivārasaṃvattanikaṃ .

Ādhipateyyasaṃvattanikan ti seṭṭhabhāvasaṃvattanikaṃ .

Etamatthaṃ viditvāti etaṃ dānassa mahapphalatañceva sīlādiguṇehi attano ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ anupādāparinibbānañcāti tividhampi atthaṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .

TatthaM0.367 dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti dānaṃ dentassa cittasampattiyā ca dakkhiṇeyyasampattiyā ca dānamayaṃ puññaṃ upacīyati , mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca hotīti attho .

Atha vā dadato puññaṃ pavaḍḍhatīti deyyadhammaṃ pariccajanto pariccāgacetanāya bahulīkatāya anukkamena sabbattha anāpattibahulo suvisuddhasīlaṃ rakkhitvā samathavipassanañca bhāvetuṃ sakkotīti tassa dānādivasena tividhampi puññaṃ abhivaḍḍhatīti evamettha attho veditabbo .

SaṃyamatotiP0.407 sīlasaṃyamena saṃyamantassa , saṃvare ṭhitassāti attho .

Veraṃ na cīyatīti pañcavidhaveraṃ na pavaḍḍhati , adosapadhānattā vā adhisīlassa kāyavācācittehi sayaṃmanto suvisuddhasīlo khantibahulatāya kenaci veraṃ na karoti , kuto tassa upacayo .

Tasmā tassa saṃyamato saṃyamantassa , saṃyamahetu vā veraṃ na cīyati .

Kusalo ca jahāti pāpakan ti kusalo pana ñāṇasampanno suvisuddhasīle patiṭṭhito aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu attano anurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā upacārappanābhedaṃ jhānaṃ sampādento pāpakaṃ lāmakaṃ kāmacchandādiakusalaṃ vikkhambhanavasena jahāti pariccajati .

So tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāresu khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggena anavasesaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ akusalaṃ samucchedavasena jahāti .

Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti so evaṃ pāpakaṃ pajahitvā rāgādīnaṃ khayā anavasesakilesanibbānena , tato paraṃ khandhanibbānena ca nibbutoV0.330 hotīti evaṃ bhagavā cundassa ca dakkhiṇasampattiṃ , attano ca dakkhiṇeyyasampattiṃ nissāya pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi .

Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Udāna-aṭṭhakathā

Udāna-aṭṭhakathā