9. Upanissayapaccayo
Tividho upanissayapaccayo , ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo .
Tattha ārammaṇūpa nissayo ārammaṇādhipatipaccayasadiso , anantarūpanissayo anantarapaccayasadiso .
Katamo pakatūpanissayo .
Sabbepi atītānāgata paccuppannā ajjhattabahiddhābhūtā cittacetasikarūpadhammā ca nibbānañca paññatti ca sabbesaṃ paccuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ pakatūpanissayo .
Tattha atīto parinibbuto amhākaṃ buddho ca dhammo ca ariyasāvakasaṅgho ca sammutisaṅghaparamparā ca amhākaṃ pacchima janānaṃ kusaluppattiyā pakatūpanissayapaccayo .
Tathā loke atītā kālaṅkatā mātāpitaro ca ācariyā ca paṇḍitasamaṇabrāhmaṇā ca pākaṭā nānātitthācariyā ca mahiddhikā mahānubhāvā porāṇakarājāno ca pacchimakānaṃ janānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhadukkhuppattiyā vā pakatūpanissayo .
Tathā hi te pacchimakānaṃ janānaṃ atthāya nānāsaddhammapaññattiyo vā nānāasaddhammapaññattiyo vā nānālokūpakaraṇāni vā pure paṭṭhapesuṃ .
Pacchimajanā ca tehi paṭṭhapitesu dānasīlādidhammesu vā lokacāritta kulagottacāritta dhammesu vā nānādiṭṭhivādesu vā nānākammāyatanasippāyatana vijjāṭhānesu vā yathāpaṭṭhapitesu gāmanigamanagarakhettavatthu taḷākapokkharaṇiāvāṭādīsu vā geharathasakaṭanāvā sampotasambandhādīsu vā jātarūparajatamaṇimuttādīsu vā dāyajjaṃ paṭipajjantā loke vaḍḍhanti .
Anāgatopi metteyyo nāma buddho ca tassa dhammo ca tassa saṅgho ca etarahi bahujjanānaṃ pāramipuññappavattiyā pakatūpanissayapaccayo .
Tathā imasmiṃ bhave ca pacchime kāle paṭilabhissamānā issariyaṭṭhānadhanadhaññasampattiyo purime kāle ṭhitānaṃ mahājanānaṃ nānābhisaṅkhāruppattiyā pakatūpanissaya paccayo .
Anāgatabhave ca anubhavissamānā bhavasampatti bhoga sampattiyo
M0.479 maggaphalanibbānasampattiyo ca etarahi paccuppannabhave ṭhitānaṃ dānasīlādipuññakiriyuppattiyā pakatūpanissayapaccayo .Yathā hi loke hemante kāle dhaññapphalāni labhissāmāti vassike kāle kassanavappanakammāni ārabhanti , kamme siddhe taṃ taṃ dhanaṃ labhissāmāti pubbabhāge taṃ taṃ vīriyakammaṃ vā taṃ taṃ paññākammaṃ vā ārabhanti .
Tattha dhaññapphalappaṭilābho ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhoca taṃ taṃ kammārambhassa anāgatapakatūpanissayapaccayo taṃ taṃ kammārambho ca dhaññapphalappaṭilābhassa ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhassa ca atītapakatūpanissayapaccayo .
Evameva pacchime anāgate kāle nānākammapphalāni sampassantā patthayantā mahājanā purime paccuppanne kāle nānāpuññakammāni ārabhanti .
Tattha puññapphalāni puññakammānaṃ anāgatapakatūpanissayapaccayo .
Puññakammāni puññapphalānaṃ atītapakatūpanissayapaccayo .
Tasmā anāgatapakatūpanissayopi atītapakatūpanissayo viya atimahanto paccayo hoti .
Paccuppannā buddhāyo paccayā paccuppannānaṃ manussadevabrahmānaṃ paccuppannā mātāpitaro paccuppannānaṃ puttadhītādīnaṃ paccuppannapakatūpa nissayo nāma .
So supākaṭoyeva .
Ajjhattabhūtā pakatūpanissayadhammā nāma buddhādīsu saviññāṇakasantānesu uppannā paccayadhammā .
Bahiddhābhūtā pakatūpanissayadhammā nāma sattānaṃ patiṭṭhānabhūtā pathavipabbatanadī samuddādayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ bahūpakārā araññavanarukkha tiṇapubbaṇṇāparaṇṇādayo candasūriyagahanakkhattādayo vassodakaaggivātasītauṇhādayo ca sabbepi te sattānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā balavapaccayā honti .
Ime janā diṭṭheva dhamme parinibbāyissāmāti bodhipakkhiya dhamme vā bhāventi , anāgate buddhakāle parinibbāyissāmāti pāramīdhamme vā paripūrenti .
Tattha nibbānaṃ tesaṃ dhammānaṃ uppattiyā balavapaccayo hoti .
Loke nānāvohārabhūtā nāmapaññattiyo ca buddha sāsane tipiṭakapariyattidhammabhūtā nāmapaññattiyo ca tesaṃ tesaṃ atthānaṃ jānanatthāya balavapaccayo .
Tattha saṅkhatadhammā nāma paccaye sati uppajjanti , asati nuppajjanti .
Uppajjitvāpi paccaye sati tiṭṭhanti , asati na tiṭṭhanti .
Tasmā tesaṃ uppattiyā vā ṭhitiyā vā paccayo nāma icchitabbo .
Nibbānaṃ pana paññatti ca asaṅkhatadhammā honti
M0.480 ajātidhammā anuppādadhammā nicca dhammā dhuvadhammā .Tasmā tesaṃ uppādāya vā ṭhitiyā vā paccayo nāma natthīti .
Kusalo kusalassa upanissayo .
Saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti , sīlaṃ samādiyatītiādinā supākaṭo .
Tathā rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati , adinnaṃ ādiyatītiādinā sappāyaṃ utuṃ sappāyaṃ bhojanaṃ upanissāya kāyikaṃ sukhaṃ paccanubhotītiādinā ca akusalo akusalassa , abyākato abyākatassa upanissayopi supākaṭo .
Kusalo pana akusalassapi balavūpanissayo .
Dānaṃ datvā tena dānena attānaṃ ukkaṃseti , paraṃ vambheti .
Tathā sīla sampanno hutvā samādhisampanno hutvā paññāsampanno hutvā attānaṃ ukkaṃseti , paraṃ vambheti .
Kusalo abyākatassapi balavūpanissayo .
Sabbāni catubhūmikakusalakammāni vā kammaparivārāni kusalāni vā kālantare catubhūmikānaṃ vipākābyākatānaṃ balavūpanissayo .
Dānapāramiṃ pūrentā pūraṇakāle bahuṃ kāyikadukkhaṃ paccanubhavanti .
Tathā sīlapāramiṃ nikkhamapāramiṃ paññāpāramiṃ vīriyapāramiṃ khantipāramiṃ saccapāramiṃ adhiṭṭhānapāramiṃ mettāpāramiṃ upekkhā pāramiṃ .
Eseva nayo jhānabhāvanā maggabhāvanāsupi .
Akusalo kusalassapi balavūpanissayo .
Idhekacco pāpaṃ katvā pacchā vippaṭisārī hutvā tassa pāpassa pahānāya dānasīlajhānamaggakusalāni sampādeti .
Taṃ pāpaṃ tesaṃ kusalānaṃ balavūpanissayo .
Akusalo abyākatassapi balavūpanissayo .
Idha bahū janā duccaritāni katvā catūsu apāyesu patitvā apāyadukkhaṃ paccanubhavanti .
Diṭṭhadhammepi keci attano vā parassa vā duccaritakamma paccayā bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti .
Keci duccaritakammena dhanaṃ labhitvā sukhaṃ paccanubhavanti .
Bahujjanā rāgamūlakaṃ bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti , dosamūlakaṃ diṭṭhimūlakaṃ mānamūlakanti .
Abyākato kusalassapi balavūpanissayo .
Dhana sampattiyā dānaṃ deti , sīlaṃ pūreti , paññaṃ pūreti , bhāvanāsappāyaṃ āvāsaṃ vā leṇaṃ vā guhaṃvā rukkhaṃ vā araññaṃ vā pabbataṃ vā gocaragāmaṃ vā utusappāyaṃ vā āhārasappāyaṃ vā labhitvā taṃ taṃ bhāvanaṃ bhāveti .
Abyākato akusalassapi balavūpanissayo .
Loke cakkhusampadaṃ nissāya bahūni dassanamūlāni akusalāni uppajjanti .
Esa nayo sotasampadādīsu
M0.481 .Tathā hatthasampadaṃ pādasampadaṃ satthasampadaṃ āvudhasampadantiādināpi vattabbo .
Evaṃ upanissayo tividho hoti .
Idha suttantūpanissayopi vattabbo .
Kalyāṇamittaṃ upa nissāya pāpamittaṃ upanissāya gāmaṃ upanissāya araññaṃ upanissāyātiādinā bahūsu ṭhānesu āgato .
Api ca pañcaniyāmadhammā sattaloka saṅkhāraloka okāsaloka saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ avicchinnappavattiyā balavapaccayā honti .
Ayañca attho niyāmadīpaniyaṃ amhehi vitthārato dīpitoti .
Kenaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti .
Adhipatibhūtaṃ ārammaṇameva ārammaṇikadhammānaṃ balavanissayaṭṭhena ārammaṇūpa nissayo .
Kenaṭṭhena anantarūpanissayoti .
Purimaṃ anantaracittameva pacchimassa anantaracittassa uppajjanatthāya balavanissayaṭṭhena anantarūpanissayo .
Mātā viya purimacittaṃ , putto viya pacchimacittaṃ .
Yathā mātā attano anantare puttassa uppajjanatthāya balavūpa nissayo hoti , tathā purimacittaṃ pacchimacittassa uppajjanatthāyāti .
Kenaṭṭhena pakatūpanissayoti .
Pakatiyāva loke paṇḍitānaṃ pākaṭo upanissayo pakatūpanissayo .
Ettha ca anantarūpanissayānubhāvo anantaracitte eva pharati .
Pakatūpanissayānubhāvo pana dūrepi pharatiyeva .
Tathā hi imasmiṃ bhave purimesu divasesu vā māsesu vā saṃvaccharesu vā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphusitaviññātāni ārammaṇāni pacchātathārūpe paccaye sati vassasatepi manodvāre āpātaṃ āgacchanti .
Idaṃ nāma pubbe mayā diṭṭhaṃ sutantiādinā sattā anussaranti .
Opapātikasattā pana purimabhavaṃpi anussaranti .
Tathā manussesupi appekacce jātissarasaññālābhino .
Tathā pubbe anekasatasahassesu diṭṭhādīsu vatthūsu pacchā ekasmiṃ khaṇe ekaṃ vatthuṃ disvā vā sutvā vā tasmiṃ eva khaṇe bahūsupi tesu manoviññāṇasantānaṃ pharamānaṃ pavattatīti .
Upanissayapaccaya dīpanā niṭṭhitā .