Athāparena samayena nagaruttare uttare nagare sabbārindamo arindamo nāma rājā ahosi . So kira bhagavantaṃ attano nagaramanuppattaṃ sutvā tīhi janakoṭīhi parivuto bhagavato paccuggamanaṃ katvā svātanāya nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā tigāvutavitthataṃ dīpapūjaṃ katvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdi . Atha bhagavā tassa manonukūlaṃ vicittanayaṃ dhammaṃ desesi . Tattha devamanussānaṃ koṭisahassassa dutiyābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

4. ‘‘ TāyaM0.201 parisāya sambuddho , dhammacakkaṃ pavattayi ; Gaṇanāya na vattabbo , paṭhamābhisamayo ahū ’’ ti .

TatthaV0.192 sakagehamhīti attano bhavaneyeva , antopāsādataleyevāti attho . Mānasaṃ vinivattayīti cittaṃ parivattesi , sakagehe ṭhatvā sattadivasabbhantareyeva puthujjanabhāvato cittaṃ vinivattetvā buddhattaṃ pāpuṇīti attho . Heṭṭhāti heṭṭhato . Bhavaggāti akaniṭṭhabhavanato . Tāya parisāyāti tassā parisāya majjhe . Gaṇanāya na vattabboti gaṇanapathamatītāti attho . Paṭhamābhisamayoti paṭhamo dhammābhisamayo . Ahūti gaṇanāya na vattabbā parisā ahosīti attho . ‘‘ Paṭhame abhisamiṃsuyevā ’’ tipi pāṭho , tassa paṭhamadhammadesane abhisamiṃsu ye janā , te gaṇanāya na vattabbāti attho . Athāparena samayena sudassananagaradvāre cittapāṭaliyā mūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā navakanakamaṇimayabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilātale nisīditvā abhidhammaṃ desesi . Desanāpariyosāne navutikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi . Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi .

Tena vuttaṃ –

5.

‘‘ Tassāpi devadevassa , sannipātā tayo ahuṃ ; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ , santacittāna tādinaṃ . 5. ‘‘ Yadā buddho dhammaṃ desesi , vebhāre so puruttame ; Tadā navutikoṭīnaṃ , tatiyābhisamayo ahū ’’ ti . Amararuciradassane amaranagare nāma sambalo ca sumitto ca dve bhātaro rajjaṃ kāresuṃ . Atha siddhattho satthā tesaṃ rājūnaṃ upanissayasampattiṃM0.265 disvā gaganatalena gantvā amaranagaramajjhe otaritvā cakkālaṅkatatalehi caraṇehi pathavitalaṃ maddanto viya padacetiyāniP0.225 dassetvā amaruyyānaṃ gantvā paramaramaṇīye attano karuṇāsītale silātale nisīdi . Tato dvepi bhātikarājāno dasabalassa padacetiyāni disvā padāni anugantvā siddhatthaṃ adhigataparamatthaṃ satthāraṃV0.258 sabbalokanetāraṃ saparivāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu . Tesaṃ bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi . Tassa te dhammakathaṃ sutvā sañjātasaddhā hutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu . Tesaṃ koṭisatānaṃ khīṇāsavānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi , so paṭhamo sannipāto ahosi . Vebhāranagare ñātisamāgame pabbajitānaṃ navutikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi , so dutiyo sannipāto ahosi . Sudassanavihāre sannipatitānaṃ asītikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi , so tatiyo sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

5.

6.

‘‘ Punāparaṃ rājaputto , jayaseno nāma khattiyo ; Ārāmaṃ ropayitvāna , buddhe niyyātayī tadā .

7. ‘‘ Cattālīsasatasahassānaṃ , tatiyo āsi samāgamo ; Anupādā vimuttānaṃ , vocchinnapaṭisandhinan ’’ ti . Tadā amhākaṃ bodhisatto arindamanagare vijitāvī nāma khattiyo hutvā tassa dhammaṃ sutvā bhagavati pasīditvā tassa mahādānaṃ datvā mahārajjaṃ pahāya bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā tepiṭakadharo mahājanassa dhammakathaṃ kathesi , sīlapāramiñca pūresi . Sopi naṃ ‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

7. ‘‘ Sannipātā tayo āsuṃ , vipassissa mahesino ; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ , santacittāna tādinaṃ .

7. ‘‘ Bhikkhusatasahassānaṃ , paṭhamo āsi samāgamo ; Asītibhikkhusahassānaṃ , dutiyo āsi samāgamo .

‘‘ Sannipātā tayo āsuṃ , tassāpi ca mahesino ; Abhiññābalappattānaṃ , pupphitānaṃ vimuttiyā . 8.

‘‘ Tadā te vimalā bhikkhū , chaḷabhiññā mahiddhikā ; Tīṇi satasahassāni , samiṃsu aparājitā . 8.

9.

‘‘ Uggato nāma so rājā , dānaṃ deti naruttame ; Tamhi dāne samāgañchuṃ , arahantā satakoṭiyo . 9.

10.

‘‘ Punāparaṃ puragaṇo , deti dānaṃ naruttame ; Tadā navutikoṭīnaṃ , dutiyo āsi samāgamo .

11.

‘‘ Vanditvā sirasā pāde , katvāna taṃ padakkhiṇaṃ ;

Tikkhattuṃ abhināditvā , sattāhaṃ jinamupaṭṭhahaṃ . 11.

12.

‘‘ AhaṃM0.203 tena samayena , sujāto nāma brāhmaṇo ; Tadā sasāvakaṃ buddhaṃ , annapānena tappayiṃ .

13. ‘‘ Tadāpi taṃ buddhavaraṃ , upagantvā mahesinaṃ ; Annapānena tappesiṃ , sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ .

13. ‘‘ Tadāpi taṃ buddhavaraṃ , upagantvā mahesinaṃ ; Annapānena tappesiṃ , sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ .

13. ‘‘ Tadāpi taṃ buddhavaraṃ , upagantvā mahesinaṃ ; Annapānena tappesiṃ , sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ .

‘‘ PadhānaṃV0.194P0.170 padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

16.

‘‘ Sudhammaṃ nāma nagaraṃ , sudhammo nāma khattiyo ; Sudhammā nāma janikā , sobhitassa mahesino .

17.

‘‘ KoṭisatasahassānaṃM0.190 , annapānena tappayiṃ ; Paccekadussayugaṃ datvā , saraṇaṃ tamupāgamiṃ .

17.

18.

‘‘ EvaṃM0.232 nirākulaṃ āsi , suññakaṃ titthiyehi taṃ ; Vicittaṃ arahantehi , vasībhūtehi tādihī ’’ ti . TatthaV0.224 byāhatāti vihatamānadappā . Titthiyāti ettha titthaṃ veditabbaṃ , titthakaro veditabbo , titthiyā veditabbā . Tattha sassatādidiṭṭhivasena taranti etthāti titthaṃ , laddhi . Tassā laddhiyā uppādako titthakaro , titthe bhavā titthiyāti . Padumuttarassa kira bhagavato kāle titthiyā nāhesuṃ . Ye pana santi , tepi īdisā ahesunti dassanatthaṃ ‘‘ byāhatā titthiyā ’’ tiādi vuttanti veditabbaṃ . Vimanāti virūpamānasā . Dummanāti tasseva vevacanaṃ . Na tesaṃ keci paricarantīti tesaṃ aññatitthiyānaṃ kecipi purisā parikammaṃ na karonti , na bhikkhaṃ denti , na sakkaronti , na garuṃ karonti , na mānenti , na pūjenti , na āsanā vuṭṭhahanti , na añjalikammaṃ karontīti attho . Raṭṭhatoti sakalaraṭṭhatopi . Nicchubhantīti nīharanti , ussādenti tesaṃ nivāsaṃ na dentīti attho . Teti titthiyā . Upagañchuṃ buddhasantiketi evaṃ tehi raṭṭhavāsīhi manussehi ussādiyamānā sabbepi aññatitthiyā samāgantvā padumuttaradasabalameva saraṇamagamaṃsu . ‘‘ Tvaṃ amhākaṃ satthā nātho gati parāyanaṃ saraṇan ’’ ti evaṃ vatvā saraṇamagamaṃsūti attho . Anukampatīti anukampako . Karuṇāya caratīti kāruṇiko . Sampatteti samāgate saraṇamupagate titthiye . Pañcasīle patiṭṭhahīti pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesīti attho . Nirākulan ti anākulaṃ , aññehi laddhikehi asammissanti attho . Suññakan ti suññaṃ rittaṃ tehi titthiyehi . Tan ti taṃ bhagavato sāsananti vacanaseso daṭṭhabbo . Vicittan ti vicittavicittaṃ . Vasībhūtehīti vasībhāvappattehi . TassaP0.196 pana padumuttarassa bhagavato haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi . Pitā panassa ānando nāma khattiyo , mātā sujātā nāma devī , devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā , sumano nāmupaṭṭhāko , amitā ca asamā ca dve aggasāvikā , salalarukkho bodhi , sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi , sarīrappabhā cassa samantā dvādasa yojanāniM0.233 gaṇhi , vassasatasahassaṃ āyu ahosi , vasudattā nāma aggamahesī , uttaro nāma putto ahosi . Padumuttaro pana bhagavā paramābhirāme nandārāme kira parinibbuto . Dhātuyo panassa na vikiriṃsu . Sakalajambudīpavāsino manussā samāgamma dvādasayojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ cetiyamakaṃsu . Tena vuttaṃ –

19.

‘‘ SantoV0.250 ca upasanto ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Abhayo nāmupaṭṭhāko , atthadassissa satthuno .

20.

‘‘ Dhammā ceva sudhammā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , campakoti pavuccati .

21.

‘‘ SujātāV0.245 dhammadinnā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , kakudhoti pavuccati .

22.

‘‘ PhussāV0.265 ceva sudattā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , asanoti pavuccati .

22.

23.

‘‘ Bhaddasālo jitamitto , ahesuṃ aggasāvakā ; Vāseṭṭho nāmupaṭṭhāko , nāradassa mahesino .

18. Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā DhammadassimhiV0.256 bhagavati parinibbute antarahite cassa sāsane tasmiṃ kappe atīte kappasahasse ca sattasu kappasatesu ca chasu kappesu ca atikkantesu ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova lokatthacaro adhigataparamattho siddhattho nāma satthā loke pāturahosi . Tena vuttaṃ –

24. ‘‘ So buddho saṭṭhiratano , ahu uccattane jino ; Anūpamo asadiso , himavā viya dissati .

24. ‘‘ Ovaditvā bahū satte , santāretvā bahū jane ; Sopi satthā atulayaso , nibbuto so sasāvako ’’ ti .

25.

‘‘ Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ , accuggato mahāmuni ; Pabhā niddhāvatī tassa , sataraṃsīva uggato .

‘‘ Aṭṭhāsītiratanāni , accuggato mahāmuni ; Obhāseti disā sabbā , cando tāragaṇe yathā .

26.

‘‘ Nāgo ca nāgasamālā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , mahāveḷūti vuccati .

‘‘ SupupphitaṃV0.202 pāvacanaṃ , arahantehi tādihi ;

Vītarāgehi vimalehi , sobhittha jinasāsanaṃ .

27.

‘‘ Ovādaṃ anusiṭṭhiñca , datvāna sesake jane ; Hutāsanova tāpetvā , nibbuto so sasāvako .

28.

‘‘ So ca satthā amitayaso , yugāni tāni atuliyāni ; Sabbaṃ tamantarahitaṃ , nanu rittā sabbasaṅkhārā ’’ ti .

Tatheva sāsanaṃ tassa , arahantehi sobhati . 30.

‘‘ Santāretvā bahujanaṃ , chinditvā sabbasaṃsayaṃ ;

Jalitvā aggikkhandhova , nibbuto so sasāvako ’’ ti .

Tattha nagasiluccayāti nagasaṅkhātā siluccayā . Āvaraṇan ti paṭicchādanaṃ tirokaraṇaṃ . Dvādasayojaneti samantato dvādasayojane ṭhāne bhagavato sarīrappabhā pharitvā rattindivaṃ tiṭṭhatīti attho . Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti . Ito paṭṭhāya pāramipūraṇādipunappunāgatamatthaṃ saṅkhipitvā visesatthameva vatvā gamissāma . YadiP0.197 pana vuttameva punappunaṃ vakkhāma , kadā antaṃ gamissati ayaṃ saṃvaṇṇanāti . Padumuttarabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito dasamo buddhavaṃso .