Athāparena samayena saradatāpasasamāgame mahājanaṃ nirayasantāpena santāpetvā dhammaṃ desento sattatiṃsasatasahassasaṅkhe sattakāye dhammāmataṃ pāyesi , so dutiyo dhammābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

Tena vuttaṃ –

4. ‘‘ Desente pavaraṃ dhammaṃ , sujāte lokanāyake ; Asītikoṭī abhisamiṃsu , paṭhame dhammadesane .

4.

6.

‘‘ Punāparaṃ amitayaso , catusaccaṃ pakāsayi ; Asītikoṭisahassānaṃ , tatiyābhisamayo ahū ’’ ti .

8.

‘‘ Aṭṭhasattatisahassānaṃ , tatiyo āsi samāgamo ; Anupādā vimuttānaṃ , vimalānaṃ mahesinan ’’ ti . Tadā kira amhākaṃ bodhisatto campakanagare susīmo nāma brāhmaṇamahāsālo lokasammato ahosi . So sabbavibhavajātaṃ dīnānāthakapaṇaddhikādīnaṃ vissajjetvā himavantasamīpaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvāM0.257 mahiddhiko mahānubhāvo hutvā mahājanassa kusalākusalānaṃ dhammānaṃ anavajjasāvajjabhāvañca dassetvā buddhuppādaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi . Athāparena samayena atthadassimhi lokanāyake loke uppajjitvā sudassanamahānagare aṭṭhannaṃV0.249 parisānaṃ majjhe dhammāmatavassaṃ vassente tassa dhammaṃ sutvā saggalokaṃ gantvā dibbāni mandāravapadumapāricchattakādīni pupphāni devalokato āharitvā attano ānubhāvaṃ dassento dissamānasarīro catūsu disāsu catuddīpikamahāmegho viya pupphavassaṃ vassetvā samantato pupphamaṇḍapaṃ pupphamayagghitoraṇahemajālādīni pupphamayāni katvā mandāravapupphacchattena dasabalaṃ pūjesi . Sopi naṃ bhagavā – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

9.

‘‘ Punāparaṃ devakūṭe , bhikkhūnaṃ kathinatthate ; Tadā navutikoṭīnaṃ , dutiyo āsi samāgamo . 9.

10.

‘‘ Upasaṅkamanto narāsabhaṃ , sudassano aggasāvako ; Catūhi satasahassehi , sambuddhaṃ upasaṅkamī ’’ ti . Tattha appattānan ti bhavābhave asampattānanti attho . ‘‘ Appavattā bhavābhave ’’ tipi pāṭho , soyevattho . Tidivorohaṇeti saggalokato otarante kattukārake daṭṭhabbo . Kārakavipallāsena vuttaṃ . Atha vā tidivorohaṇeti tidivato otaraṇe . Jineti jinassa , sāmiatthe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ . Tadā kira amhākaṃ bodhisatto cakkavattirājā hutvā ‘‘ buddho loke uppanno ’’ ti sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattahi ratanehi saddhiṃ catumahādīparajjaṃ datvā satthu santike pabbaji . SakaladīpavāsinoP0.205 janā raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmikakiccaṃ sādhetvā buddhappamukhassa saṅghassa niccaṃ mahādānamadaṃsu . Sopi naṃ satthā – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

10.

Saraṇe pañcasīle ca , daḷahaṃ katvā samādiyiṃ . 11.

‘‘ SopiP0.218 maṃ buddho byākāsi , atthadassī mahāmuni ;

Aṭṭhārase kappasate , ayaṃ buddho bhavissati . 11.

12.

‘‘ Kevalaṃ sabbaṃ datvāna , sasaṅghe lokanāyake ; Saraṇaṃ tassūpagañchiṃ , pabbajjañcābhirocayiṃ .

‘‘ Catudīpe mahārajjaṃ ratane satta uttame ; Buddhe niyyātayitvāna , pabbajiṃ tassa santike . 13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13. ‘‘ Tassāpi vacanaṃ sutvā , haṭṭho saṃviggamānaso ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti . Tattha jaṭiloti jaṭā assa atthīti jaṭilo . Mahiyā seṭṭhasammatoti sakalenapi lokena seṭṭho uttamo pavaroti evaṃ sammato sambhāvitoti attho . Tassa pana bhagavato sobhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi . Sāgaro nāma rājā pitā , sudassanā nāma mātā , santo upasanto ca dve aggasāvakā , abhayo nāmupaṭṭhāko , dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā , campakarukkho bodhi , sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi . SarīrappabhāM0.258 samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi , āyu vassasatasahassaṃ , visākhā nāmassa aggamahesī , selo nāma putto , assayānena nikkhami . Tena vuttaṃ –

‘‘ Catudīpe mahārajjaṃ ratane satta uttame ; Buddhe niyyātayitvāna , pabbajiṃ tassa santike . 13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13. ‘‘ Tassāpi vacanaṃ sutvā , haṭṭho saṃviggamānaso ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti . Tattha jaṭiloti jaṭā assa atthīti jaṭilo . Mahiyā seṭṭhasammatoti sakalenapi lokena seṭṭho uttamo pavaroti evaṃ sammato sambhāvitoti attho . Tassa pana bhagavato sobhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi . Sāgaro nāma rājā pitā , sudassanā nāma mātā , santo upasanto ca dve aggasāvakā , abhayo nāmupaṭṭhāko , dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā , campakarukkho bodhi , sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi . SarīrappabhāM0.258 samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi , āyu vassasatasahassaṃ , visākhā nāmassa aggamahesī , selo nāma putto , assayānena nikkhami . Tena vuttaṃ –

‘‘ Catudīpe mahārajjaṃ ratane satta uttame ; Buddhe niyyātayitvāna , pabbajiṃ tassa santike . 13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13. ‘‘ Tassāpi vacanaṃ sutvā , haṭṭho saṃviggamānaso ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti . Tattha jaṭiloti jaṭā assa atthīti jaṭilo . Mahiyā seṭṭhasammatoti sakalenapi lokena seṭṭho uttamo pavaroti evaṃ sammato sambhāvitoti attho . Tassa pana bhagavato sobhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi . Sāgaro nāma rājā pitā , sudassanā nāma mātā , santo upasanto ca dve aggasāvakā , abhayo nāmupaṭṭhāko , dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā , campakarukkho bodhi , sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi . SarīrappabhāM0.258 samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi , āyu vassasatasahassaṃ , visākhā nāmassa aggamahesī , selo nāma putto , assayānena nikkhami . Tena vuttaṃ –

‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ ’’. Byākaraṇagāthā vitthāretabbā .

16.

‘‘ Suttantaṃ vinayaṃ cāpi , navaṅgaṃ satthusāsanaṃ ; Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna , sobhayiṃ jinasāsanaṃ .

17.

‘‘ Tassāpi cavanaṃ sutvā , bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ ; Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggaṃ , dasapāramipūriyā .

17.

18.

‘‘ Imassa janikā mātā , māyā nāma bhavissati ; Pitā suddhodano nāma , ayaṃ hessati gotamo .

21.

‘‘ Sāmā ca campānāmā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , sirīsoti pavuccati .

23.

‘‘ VipulaṃV0.260 pabhaṃ dassayitvā , pupphāpetvāna sāvake ; Vilāsetvā samāpatyā , nibbuto so sasāvako ’’ ti .

25.

‘‘ Atulaṃ dassetvā obhāsaṃ , virocetvā sadevake ; Sopi aniccataṃ patto , yathaggupādānasaṅkhayā ’’ ti .

Tattha vasate tattha kheme pureti ayaṃ gāthā kakusandhassa jātanagarasandassanatthaṃ vuttāti veditabbā . Mahākulan ti uditoditaṃ bhagavato pitukulaṃ . Narānaṃ pavaraṃ seṭṭhan ti jātivasena sabbamanussānaṃ pavaraṃ seṭṭhanti attho . Jātimantan ti abhijātivantaṃ , uttamābhijātaṃ . Mahāyasan ti mahāparivāraṃ , kiṃ taṃ buddhassa mahākulaṃ ? Tattha mahākulaṃ kheme pure vasatetipadena sambandho daṭṭhabbo . Samantā dasayojanan ti samantato dasa yojanāni pharitvā niccakālaṃ sarīrato nikkhamitvā suvaṇṇavaṇṇā pabhā niccharatīti attho . Dhammāpaṇan tiM0.301 dhammasaṅkhātaṃ āpaṇaṃ . Pasāretvāti bhaṇḍavikkiṇanatthaṃ nānābhaṇḍasamiddhamāpaṇaṃ viya dhammāpaṇaṃ pasāretvāti attho . Naranārīnan tiV0.295 veneyyanaranārīnaṃ jhānasamāpattimaggaphalaratanavisesādhigamatthāya . Sīhanādaṃ vāti sīhanādaṃ viya , abhayanādaṃ naditvā . Aṭṭhaṅgavacanasampannoti aṭṭhaṅgasamannāgatasaro satthā . Acchiddānīti chiddādibhāvarahitāni sīlāni acchiddāni asabalāni akammāsāni . Atha vā acchiddāni avivarāni sāvakayugaḷādīni . Nirantaran ti satataṃ sabbakālaṃ . Sabbaṃ tamantarahitan ti satthā ca sāvakayugaḷādīni ca taṃ sabbaṃ munibhāvamupagantvā adassanabhāvamupagatanti attho . ‘‘ Apetabandho kakusandhabuddho , adandhapañño gatasabbarandho ; Tilokasandho kira saccasandho , kheme pane vāsamakappayittha ’’. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti . Kakusandhabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito bāvīsatimo buddhavaṃso . 25. Koṇāgamanabuddhavaṃsavaṇṇanā

KakusandhassaV0.296P0.258 pana bhagavato aparabhāge tassa sāsane ca antarahite sattesu tiṃsavassasahassāyukesu jātesu parahitakoṇāgamano koṇāgamano nāma satthā loke udapādi . Atha vā kanakāgamanato koṇāgamano nāma satthā loke udapādi . Tattha ka-kārassa koādesaṃ katvā na-kārassa ṇādesaṃ katvā ekassa ka-kārassa lopaṃ katvā niruttinayena kanakassa kanakādiābharaṇassa āgamanaṃ pavassanaṃ yassa bhagavato uppannakāle so koṇāgamano nāma . Ettha pana āyu anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ , na evaṃ parihīnaṃ , puna vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ . Kathaṃ ? Imasmiṃyeva kappe kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto , taṃM0.302 pana āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna asaṅkhyeyyaṃ patvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ , tadā koṇāgamano bhagavā loke uppannoti veditabbo . Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sobhavatīnagare yaññadattassa brāhmaṇassa bhariyāya rūpādīhi guṇehi anuttarāya uttarāya nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena subhavatīuyyāne mātukucchito nikkhami . Jāyamāne pana tasmiṃ sakalajambudīpe devo kanakavassaṃ vassi . Tenassa kanakāgamanakāraṇattā ‘‘ kanakāgamano ’’ ti nāmamakaṃsu . Taṃ panassa nāmaṃ anukkamena pariṇamamānaṃ koṇāgamano ’’ ti jātaṃ . So pana tīṇi vassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Tusita-santusita-santuṭṭhanāmakā panassa tayo pāsādā ahesuṃ . Rucigattābrāhmaṇīpamukhāni soḷasa itthisahassāni ahesuṃ . So cattāri nimittāni disvā rucigattāya brāhmaṇiyā satthavāhe nāma putte uppanne hatthikkhandhavaragato hatthiyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji . Taṃ tiṃsapurisasahassāni anupabbajiṃsu . So tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāyaṃ aggisonabrāhmaṇassa dhītāya aggisonabrāhmaṇakumāriyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā khadiravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye jaṭātindukena nāma yavapālena dinnāV0.297 aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā udumbarabodhiṃ puṇḍarīke vuttappamāṇaṃ phalavibhūtisampannaṃ dakkhiṇato upagantvā vīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā mārabalaṃ viddhaṃsetvā dasabalañāṇāni paṭilabhitvā – ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ tiṃsabhikkhusahassānaṃ upanissayasampattiṃ disvā gaganapathena gantvā sudassananagarasamīpe isipatane migadāye otaritvā tesaṃ majjhagato dhammacakkaṃ pavattesi , tadā tiṃsakoṭisahassānaṃ paṭhamābhisamayo ahosi . Puna sundaranagaradvāre mahāsālarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā vīsatikoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi , so dutiyo abhisamayo ahosi . Attano mātaraṃP0.259 uttaraṃ pamukhaṃ katvā dasasu cakkavāḷasahassesuM0.303 devatānaṃ samāgatānaṃ abhidhammapiṭakaṃ desente bhagavati dasannaṃ koṭisahassānaṃ tatiyo abhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

26.

‘‘ So ca rukkho ghanakkhandho , acchiddo hoti pattiko ;

Uju vaṃso brahā hoti , dassanīyo manoramo .

27.

28.

‘‘ Navutivassasahassāni , āyu vijjati tāvade ; Tāvatā tiṭṭhamāno so , tāresi janataṃ bahuṃ .

28.

TatoV0.232 tassāparabhāge tasmiṃyeva maṇḍakappe anupubbena aparimitāyukesu sattesu anukkamena parihāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu sujātarūpakāyo parisuddhajāto sujāto nāma satthā loke udapādi . Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sumaṅgalanagare uggatassa nāma rañño kule pabhāvatiyā nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena mātukucchito nikkhami . Nāmaggahaṇadivase cassa nāmaṃ karontoM0.240 sakalajambudīpe sabbasattānaṃ sukhaṃ janayanto jātoti ‘‘ sujāto ’’ tvevassa nāmamakaṃsu . So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Sirī upasirī sirinando cāti tassa tayo pāsādā ahesuṃ . Sirīnandādevippamukhāni tevīsati itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ . So cattāri nimittāni disvā sirīnandādeviyā upasene nāma putte uppanne haṃsavahaṃ nāma varaturaṅgamāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji . Taṃ pana pabbajantaṃ manussānaṃ koṭi anupabbaji . Atha so tehi parivuto nava māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sirīnandananagare sirīnandanaseṭṭhissa dhītāya dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye sunandājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā veḷubodhiṃP0.203 upasaṅkamitvā tettiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā sūriye dharamāneyeva samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā sammāsambodhiṃ paṭivijjhitvā sabbabuddhānuciṇṇaṃ udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmunā āyācito attano kaniṭṭhabhātikaṃ sudassanakumāraṃ purohitaputtaṃ devakumārañca catusaccadhammapaṭivedhasamatthe disvā ākāsena gantvā sumaṅgalanagarasamīpe sumaṅgaluyyāne otaritvā uyyānapālena attano bhātikaṃ sudassanakumāraṃ purohitaputtaṃ devakumārañca pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ majjhe nisinno dhammacakkaṃ pavattesi . Tattha asītiyā koṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi . Ayaṃ paṭhamābhisamayo ahosi . Yadā pana bhagavā sudassanuyyānadvāre mahāsālamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā devesu tāvatiṃsesu vassāvāsaṃ upāgami , tadā sattattiṃsasatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi . Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi . Yadā pana sujāto dasabalo pitusantikaṃ agamāsi , tadā saṭṭhisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi . Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

30.

‘‘ CandāV0.277 ca candamittā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , pāṭalīti pavuccati .