3. ‘‘ Yadā buddho pāpuṇitvā , kevalaṃ bodhimuttamaṃ ; Sudassanamhi nagare , dhammacakkaṃ pavattayi .

‘‘ Sudassano devarājā , micchādiṭṭhimarocayi ; Tassa diṭṭhiṃ vinodento , satthā dhammamadesayi .

4.

‘‘ Yadā buddho atthadassī , carati devacārikaṃ ; Koṭisatasahassānaṃ , dutiyābhisamayo ahu .

Sumedhassāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ . Paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṃ . Puna devakūṭe pabbate kathinatthate dutiye navutikoṭiyo . Puna tatiye bhagavati cārikaṃ caramāne asītikoṭiyo ahesuṃ . Tena vuttaṃ –

6.

‘‘ Yadā sujāto asamasamo , upagacchi pitusantikaṃ ; Saṭṭhisatasahassānaṃ , tatiyābhisamayo ahū ’’ ti . Tattha tattheva maṇḍakappamhīti yasmiṃ maṇḍakappe sumedho bhagavā uppanno , tattheva kappe sujātopi bhagavā uppannoti attho . SīhahanūtiP0.204 sīhassa viya hanu assāti sīhahanu . Sīhassa pana heṭṭhimahanumeva puṇṇaṃ hoti , na uparimaṃ . Assa pana mahāpurisassa sīhassa heṭṭhimahanu viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti . Tena vuttaṃ ‘‘ sīhahanū ’’ ti . Usabhakkhandhoti usabhasseva samappavaṭṭakkhandho , suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisakkhandhoti attho . Sataraṃsīvāti divasakaro viya . Siriyāti buddhasiriyā . Bodhimuttaman ti uttamaṃ sambodhiṃ . Sudhammavatīnagare sudhammuyyāne āgatānaṃ manussānaṃ dhammaṃ desetvā saṭṭhisatasahassāni ehibhikkhubhāvena pabbājetvā tesaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi , so paṭhamo sannipāto ahosi . Tato paraṃ tidivorohaṇe bhagavato paññāsasatasahassānaṃ dutiyo sannipāto ahosi . Puna ‘‘ sudassanakumāro bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ patto ’’ ti sutvā ‘‘ mayampi pabbajissāmā ’’ ti āgatāni cattāri purisasatasahassāni gahetvā sudassanatthero sujātaṃ narāsabhaṃV0.234 upasaṅkami . Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desetvā ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhaṃ uddisi , so tatiyo sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

8.

‘‘ Punāparaṃ yadā buddho , pakāsesi dhute guṇe ; Tadā asītikoṭīnaṃ , tatiyo āsi samāgamo ’’ ti . Tadā amhākaṃ bodhisatto sakko devarājā hutvā dvīsu devalokesu devehi parivuto āgantvā dibbehi gandhapupphādīhi dibbaturiyehi ca tathāgataṃ pūjesi . Sopi naṃ satthā – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

‘‘ Punāparaṃ sannipāte , tidivorohaṇe jine ;

Paññāsasatasahassānaṃ , dutiyo āsi samāgamo . 9.

‘‘ TassaV0.244 dhammaṃ suṇitvāna , pasādaṃ janayiṃ ahaṃ ; Koṭisatasahassehi , saṅghārāmaṃ amāpayiṃ .

10.

‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

11.

‘‘ PadhānaṃP0.226 padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

12.

‘‘ Sopi maṃ buddho byākāsi , saṅghamajjhe nisīdiya ; Aṭṭhārase kappasate , ayaṃ buddho bhavissati .

13. ‘‘ Saraṇaṃ nāma nagaraṃ , saraṇo nāma khattiyo ; Sunandā nāma janikā , dhammadassissa satthuno .

13. ‘‘ Saraṇaṃ nāma nagaraṃ , saraṇo nāma khattiyo ; Sunandā nāma janikā , dhammadassissa satthuno .

13. ‘‘ Saraṇaṃ nāma nagaraṃ , saraṇo nāma khattiyo ; Sunandā nāma janikā , dhammadassissa satthuno .

‘‘ ĀrāmikāV0.235 janapade , uṭṭhānaṃ paṭipiṇḍiya ; Upanenti bhikkhusaṅghassa , paccayaṃ sayanāsanaṃ .

16.

‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

‘‘ TatoM0.283 padakkhiṇaṃ katvā , bodhimaṇḍaṃ anuttaro ; Assatthamūle sambodhiṃ , bujjhissati mahāyaso .

17.

‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti .

18.

‘‘ Anomaṃ nāma nagaraṃ , suppatīto nāma khattiyo ; Mātā yasavatī nāma , vessabhussa mahesino .

21.

‘‘ Appaṃ vassasataṃ āyu , idānetarahi vijjati ; Tāvatā tiṭṭhamānohaṃ , tāremi janataṃ bahuṃ .

Tattha saṭṭhiratanan ti saṭṭhiratanappamāṇaṃ nabhaṃ uggatoti attho . Kañcanagghiyasaṅkāsoti nānāratanavicittakanakamayaagghiyasadisadassanoti attho . Dasasahassī virocatīti dasasahassiyaṃ virocati . Vipulan ti uḷāraṃ obhāsaṃ . PupphāpetvānātiP0.227 jhānābhiññāmaggaphalasamāpattipupphehi pupphite paramasobhaggappatte katvāti attho . Vilāsetvāti vilāsayitvā kīḷitvā . Samāpatyāti lokiyalokuttarāhi samāpattīhi abhiññāhi ca . Nibbutoti anupādāparinibbānena nibbuto . Siddhattho kira satthā kañcanaveḷunagare anomuyyāne parinibbāyi . Tatthevassa ratanamayaṃ catuyojanubbedhaṃ cetiyamakaṃsūti . Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti . Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito soḷasamo buddhavaṃso . 19. Tissabuddhavaṃsavaṇṇanā TassaV0.261 pana siddhatthassa bhagavato aparabhāge eko kappo buddhasuñño ahosi . Ito dvānavutikappamatthake tisso , phussoti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu . Tattha tisso nāma mahāpuriso pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā khemakanagare janasandhassa nāma rañño aggamahesiyā padumadalasadisanayanāya padumānāmāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃM0.268 māsānaṃ accayena anomuyyāne mātukucchito nikkhami . Sattavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Tassa guhāsela-nārisaya-nisabhanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ . Subhaddādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni ahesuṃ . So cattāri nimittāni disvā subhaddādeviyā putte ānandakumāre uppanne sonuttaraṃ nāma anuttaraṃ turaṅgavaramāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji . Taṃ manussānaṃ koṭi anupabbaji . So tehi parivuto aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya vīranigame vīraseṭṭhissa dhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā salalavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye vijitasaṅgāmakena nāma yavapālena upanītā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā asanabodhiṃ upasaṅkamitvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā adhigatasabbaññutaññāṇo – ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā yasavatī nagare brahmadevaṃ udayañca dve rājaputte saparivāre upanissayasampanne ākāsena gantvā yasavatīmigadāyeP0.228 otaritvā uyyānapālena rājaputte pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ avisārinā byāpinā madhurena brahmassarena dasasahassilokadhātuṃ viññāpentova dhammacakkaṃ pavattesi , tadā koṭisatānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

23. ‘‘ Navutivassasahassāni , āyu vijjati tāvade ; Tāvatā tiṭṭhamāno so , tāresi janataṃ bahuṃ .

23. ‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti .

Tattha uḷurājāva pūritoti saradasamayaparipuṇṇavimalasakalamaṇḍalo tārakarājā viyāti attho . PākatikātiP0.219 pakativasena uppajjamānā , na adhiṭṭhānavasena . Yadā icchati bhagavā , tadā anekakoṭisatasahassepi cakkavāḷe ābhāya phareyya . Raṃsīti rasmiyo . Upādānasaṅkhayāti upādānakkhayā indhanakkhayā aggi viya . Sopi bhagavā catunnaṃ upādānānaṃ khayena anupādisesāya nibbānadhātuyā anupamanagare anomārāme parinibbāyi . Dhātuyo panassa adhiṭṭhānena vikiriṃsu . Sesamettha gāthāsu uttānamevāti . Atthadassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito cuddasamo buddhavaṃso . 17. Dhammadassībuddhavaṃsavaṇṇanā AtthadassimhiM0.259V0.251 sammāsambuddhe parinibbute antarakappe ca vītivatte aparimitāyukesu sattesu anupubbena parihāyitvā vassasatasahassāyukesu jātesu dhammadassī nāma satthā lokālokakaro lobhādilokamalavinayakaro lokekanāyako loke udapādi . Sopi bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā saraṇanagare sabbalokasaraṇassa saraṇassa nāma rañño aggamahesiyā sunandāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi . So dasannaṃ māsānaṃ accayena saraṇuyyāne mātukucchito pāvussakāle saliladharavivaragato puṇṇacando viya nikkhami . Mahāpurise pana mātukucchito nikkhantamatteyeva adhikaraṇavohārasatthapotthakesu adhammiyā vohārā sayameva antaradhāyiṃsu . Dhammikavohārāyeva aṭṭhaṃsu . Tenassa nāmaggahaṇadivase ‘‘ dhammadassī ’’ ti nāmamakaṃsu . So aṭṭhavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Tassa kira araja-viraja-sudassananāmakā tayo pāsādā ahesuṃ . Vicikoḷidevippamukhānaṃ itthīnaṃ vīsatisahassādhikaṃ satasahassaṃ ahosi . So cattāri nimittāni disvā vicikoḷideviyā puññavaḍḍhane nāma putte uppanne devakumāro viya ativiya sukhumālo devasampattimiva sampattimanubhavamāno majjhimayāme vuṭṭhāya sirisayane nisinno niddopagatānaṃ itthīnaṃ vippakāraṃ disvā sañjātasaṃvego mahābhinikkhamanāya cittaṃ uppādesi . Cittuppādasamanantaramevassa sudassanapāsādo gaganatalamabbhuggantvā caturaṅginiyā senāya parivuto dutiyo divasakaro viya dibbavimānaṃ viya ca gantvāP0.220 rattakuravakatarubodhisamīpeyeva otaritvā aṭṭhāsi . Mahāpuriso kira brahmunā upanītāni kāsāyāni gahetvā pabbajitvā pāsādato otaritvā avidūre aṭṭhāsi . Pāsādo puna ākāsena gantvā bodhirukkhaṃ antokatvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi . Itthiyopi saparivārā pāsādato otaritvā aḍḍhagāvutamattaṃ gantvā aṭṭhaṃsu . Tattha itthiyo ca tāsaṃ paricārikā ceṭikāyo ca ṭhapetvā sabbe manussā taṃ anupabbajiṃsu . Bhikkhūnaṃ koṭisatasahassaṃ ahosi . Atha dhammadassī bodhisatto sattāhaṃ padhānacariyaṃ caritvā vicikoḷideviyā dinnaṃ madhupāyāsaṃV0.252 paribhuñjitvā badaravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamayeM0.260 sirivaḍḍhanena nāma yavapālakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bimbijālabodhiṃ upagantvā tepaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvāva bodhisamīpe sattasattāhaṃ vītināmetvā katabrahmayācano attanā saddhiṃ pabbajitassa bhikkhūnaṃ koṭisatasahassassa saddhammappaṭivedhasamatthataṃ ñatvā aṭṭhārasayojanikamaggaṃ ekāheneva isipatanaṃ gantvā tehi parivuto tattha dhammacakkaṃ pavattesi , tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

25.

‘‘ Tassāpi atulatejassa , āyu āsi anuttaro ; Vassasatasahassāni , loke aṭṭhāsi cakkhumā .

‘‘ Tiṃsavassasahassāni , āyu buddhassa tāvade ; Tāvatā tiṭṭhamāno so , tāresi janataṃ bahuṃ .

‘‘ Valāhakova anilena , sūriyena viya ussavo ;

Andhakārova padīpena , nibbuto so sasāvako ’’ ti .

Tattha uccattaneti uccabhāvena . Himavā viya dissatīti himavāva padissati . Ayameva vā pāṭho . Yathā yojanānaṃ satānucco himavā pañcapabbato sudūre ṭhitānampi uccabhāvena ca sommabhāvena ca atiramaṇīyo hutvā dissati , evaṃ bhagavāpi dissatīti attho .

‘‘ Ekakkhandho pavaḍḍhitvā , tato sākhā pabhijjati ; Yathā subaddho morahattho , evaṃ sobhati so dumo .

28.

‘‘ Dhammaṃ vitthārikaṃ katvā , vibhajitvā mahājanaṃ ; Dhammanāvaṃ ṭhapetvāna , nibbuto so sasāvako .

30.

‘‘ Tassāpi vacanaṃ sutvā , bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ ;

Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā .

‘‘ YathāpiV0.237 sāgare ūmī , gagane tārakā yathā ; Evaṃ tadā pāvacanaṃ , arahantehi cittitaṃ .

34.

‘‘ Bahudevamanussānaṃ , bandhanā parimocayi ; Maggāmaggañca ācikkhi , avasesaputhujjane .