Athāparena samayena padumo bhagavā attano kaniṭṭhabhātaraṃ sālakumārañca upasālakumārañca ñātisamāgame saparivāre pabbājetvā tesaṃ dhammaṃ desento navuti koṭiyo dhammāmataṃ pāyesi . Yadā pana rammattherassa dhammaṃ desesi , tadā asītikoṭīnaṃ tatiyo abhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

4.

‘‘ Tato parampi vassante , tappayante ca pāṇino ; Sattattiṃsasatasahassānaṃ , dutiyābhisamayo ahū ’’ ti .

Yadā pana ānandamahārājā vīsatiyā purisasahassehi vīsatiyā amaccehi ca saddhiṃ padumuttarassa sammāsambuddhassa santike mithilanagare pāturahosi . Padumuttaro ca bhagavā te sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā tehi parivuto gantvā pitusaṅgahaṃ kurumānoP0.193 haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati . Tattha so amhākaṃ bhagavā viya kapilapure gaganatale ratanacaṅkame caṅkamanto buddhavaṃsaṃ kathesi , tadā paññāsasatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi .

‘‘ Tato vikubbanaṃ katvā , jino devapuraṃ gato ; Vasate tattha sambuddho , silāya paṇḍukambale . 5. ‘‘ Yamakaṃ vikubbanaṃ katvā , ñāṇadhātuṃ pakittayi ; Pañcakoṭisahassānaṃ , tatiyābhisamayo ahu . 5. ‘‘ Ekosi sannipāto me , sāvakānaṃ mahesinaṃ ; Aḍḍhateḷasasatānaṃ , bhikkhūnāsi samāgamo ’’ ti . Tattha ekosīti ekova āsi . Aḍḍhateḷasasatānan ti mama sāvakānaṃ paññāsādhikānaṃ dvādasasatānaṃ . Bhikkhūnāsīti bhikkhūnaṃ āsiM0.345 . Tesaṃ pana majjhagato bhagavā caturaṅgasannipāte pātimokkhaṃ uddisi . Atha bhagavā attano pavattiṃ dassento –

6.

‘‘ Pāpuṇitvāna sambodhiṃ , dhammacakkaṃ pavattayi ; Koṭisatasahassānaṃ , paṭhamābhisamayo ahū ’’ ti . Tattha cakkavattissāti cakkavattirañño . Jeṭṭhoti pubbajo . Dayitaorasoti dayito piyoV0.211 oraso putto , dayito orasi gahetvā lālito putto dayitaoraso nāma . Āmukkamālābharaṇoti āmukkamuttāhārakeyūrakaṭakamakuṭakuṇḍalamālo . Uyyānan ti bahinagare dhanañjayuyyānaṃ nāmārāmaṃ agamāsi . Tatthāsi rukkhoti tasmiṃ uyyāne eko kira rukkho rattasoṇo nāma ahosi . So kira navutihatthubbedho samavaṭṭakkhandho sampannavividhaviṭapasākho nīlabahalavipulapalāso sandacchāyo devatādhivuṭṭhattā vigatavividhavihagagaṇasañcāro dharaṇītalatilakabhūto tarurajjaṃ viya kurumāno paramaramaṇīyadassano rattakusumasamalaṅkatasabbasākho devamanussanayanarasāyanabhūto ahosi . Yasavipuloti vipulayaso , sabbalokavikhyāto attano sampattiyā sabbattha pākaṭo vissutoti attho . Keci ‘‘ tatthāsi rukkho vipulo ’’ ti paṭhanti . Brahāti mahanto , devānaṃ pāricchattakasadisoti attho . Tamajjhappatvāti taṃ soṇarukkhaṃ patvā adhipatvā upagammāti attho . Heṭṭhatoti tassa rukkhassa heṭṭhā . Ñāṇavaruppajjīti ñāṇavaraṃ udapādi . Anantan ti appameyyaṃ appamāṇaṃ . Vajirūpaman ti vajirasadisaṃ tikhiṇaṃ , aniccānupassanādikassa vipassanāñāṇassetaṃ adhivacanaṃ . Tena vicini saṅkhāreti tena vipassanāñāṇena rūpādike saṅkhāre vicini . Ukkujjamavakujjakan ti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca vicinīti attho . Tasmā paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggānukkamena sakale buddhaguṇe paṭilabhīti attho . TatthātiM0.220P0.185 soṇarukkhe . Sabbakilesānīti sabbepi kilese , liṅgavipariyāsaṃ katvā vuttaṃ . Keci ‘‘ tattha sabbakilesehī ’’ ti paṭhanti . Asesan ti niravasesaṃ . Abhivāhayīti maggodhinā ca kilesodhinā ca sabbe kilese abhivāhayi , vināsamupanesīti attho . Bodhīti arahattamaggañāṇaṃ . Buddhañāṇe ca cuddasāti buddhañāṇāni cuddasa . Tāni katamānīti ? Maggaphalañāṇāni aṭṭha , cha asādhāraṇañāṇānīti evamimāni cuddasa buddhañāṇāni nāma , ca -saddo sampiṇḍanattho , tena aparānipi catasso paṭisambhidāñāṇāni catuvesārajjañāṇāni catuyoniparicchedakañāṇāni pañcagatiparicchedakañāṇāni dasabalañāṇāni sakale ca buddhaguṇe pāpuṇīti attho . Evaṃ buddhattaṃ patvā brahmāyācanaṃ adhivāsetvā dhanañjayuyyāne attanā saha pabbajite satasahassabhikkhū sammukhe katvā dhammacakkaṃ pavattesi . Tadā koṭisatasahassassa paṭhamābhisamayoV0.212 ahosi .

8.

‘‘ SudassanaṃM0.237 nāma nagaraṃ , upagañchi jino yadā ; Tadā khīṇāsavā bhikkhū , samiṃsu satakoṭiyo . 8.

9.

‘‘ Yamhi kāle mahāvīro , ovadī sakamatrajaṃ ; Asītikoṭisahassānaṃ , tatiyābhisamayo ahū ’’ ti . Yadā pana thullakoṭṭhitanagare bhaddasālo ca vijitamitto ca dve brāhmaṇasahāyakā amatarahadaṃ gavesamānā parisati nisinnaṃ ativisāradaṃ nāradasammāsambuddhaṃ addasaṃsu . Te bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāniM0.222 disvā – ‘‘ ayaṃ loke vivaṭacchado sammāsambuddho ’’ ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavati sañjātasaddhā saparivārā bhagavato santike pabbajiṃsu . Tesu pabbajitvā arahattaṃ pattesu bhagavā bhikkhūnaṃ koṭisatasahassamajjhe pātimokkhaṃ uddisi , so paṭhamo sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

10.

‘‘ Sannipātā tayo āsuṃ , nāradassa mahesino ; Koṭisatasahassānaṃ , paṭhamo āsi samāgamo ’’ ti . Yasmiṃ samaye nārado sammāsambuddho ñātisamāgame attano paṇidhānato paṭṭhāya buddhavaṃsaṃ kathesi , tadā navutikoṭibhikkhusahassānaṃ dutiyo sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

10.

Asītikoṭiyo mayhaṃ , ghare sannicitaṃ dhanaṃ .

11.

‘‘ Ahaṃ tena samayena , catudīpamhi issaro ;

12.

‘‘ Yadā verocano nāgo , dānaṃ dadāti satthuno ; Tadā samiṃsu jinaputtā , asītisatasahassiyo ’’ ti . Tattha asītisatasahassiyoti satasahassānaṃ asītiyo . TadāM0.223 amhākaṃ bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse assamaṃ māpetvā pañcasu abhiññāsu aṭṭhasu samāpattīsu ca ciṇṇavasī hutvā paṭivasati . Atha tasmiṃ anukampāya nārado bhagavā asītiyā arahantakoṭīhi dasahi ca anāgāmiphalaṭṭhehi upāsakasahassehi parivuto taṃ assamapadaṃ agamāsi . Tāpaso bhagavantaṃ disvāva pamuditahadayo saparivārassa bhagavato nivāsatthāya assamaṃ māpetvā sakalarattiṃ satthuguṇaṃ kittetvā bhagavato dhammakathaṃ sutvā punadivase uttarakuruṃ gantvā tato āhāraṃ āharitvā saparivārassa buddhassa mahādānaṃ adāsi . Evaṃ sattāhaṃ mahādānaṃ datvā himavantato anagghaṃ lohitacandanaṃ āharitvā tena lohitacandanena bhagavantaṃ pūjesi . Tadā naṃ dasabalo amaranaraparivuto dhammakathaṃ kathetvā – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13.

13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13.

13. ‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ . 13.

‘‘ Tadāpāhaṃ asamasamaṃ , sasaṅghaṃ saparijjanaṃ ; Annapānena tappetvā , candanenābhipūjayiṃ .

16.

‘‘ Padhānaṃ padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

17.

‘‘ Anukampako kāruṇiko , hitesī sabbapāṇinaṃ ; Sampatte titthiye sabbe , pañcasīle patiṭṭhahi .

17.

18.

‘‘ Padumo phussadevo ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Sunetto nāmupaṭṭhāko , dhammadassissa satthuno .

19.

‘‘ AnāsavāV0.276P0.241 vītarāgā , santacittā samāhitā ; Kolito upatisso ca , aggā hessanti sāvakā ; Ānando nāmupaṭṭhāko , upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ .

20.

‘‘ Vidhuro ca sañjīvo ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Buddhijo nāmupaṭṭhāko , kakusandhassa satthuno .

21.

‘‘ BrahmadevoM0.272P0.231 ca udayo ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Samaṅgo nāmupaṭṭhāko , tissassa ca mahesino .

‘‘ Ṭhapayitvāna dhammukkaṃ , pacchimaṃ janabodhanaṃ ; Ahampi na cirasseva , saddhiṃ sāvakasaṅghato ; Idheva parinibbissaṃ , aggīvāhārasaṅkhayā ’’ ti . – ādimāha ; Mama pana rammasurammasubhanāmakā tayo pāsādā navabhūmikasattabhūmikapañcabhūmikā , cattālīsasahassā nāṭakitthiyo , yasodharā nāma mama aggamahesīM0.347 , sohaṃ cattāro nimitte disvā assayānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamiṃ . Tato chabbassāni padhānaṃ padahitvā visākhapuṇṇamāya uruvelāyaṃ senānigame senākuṭumbikassa dhītāya sampasādajātāya sujātāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sotthiyena nāma tiṇahārakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā assatthabodhirukkhamūlaṃ upagantvā tattha mārabalaṃ viddhaṃsetvā sambodhiṃ pattosmīti sabbaṃ byākāsi . Tattha saddhiṃ sāvakasaṅghatoti saddhiṃ sāvakasaṅghena . Parinibbissan ti parinibbāyissāmi . Aggīvāhārasaṅkhayāti aggi viya indhanakkhayena yathā aggi nirupādānoP0.295 nibbāyati , evaṃ ahampi nirupādāno parinibbāyissāmīti attho .

23.

‘‘ Tassa pākatikā raṃsī , anekasatakoṭiyo ; Uddhaṃ adho dasa disā , pharanti yojanaṃ sadā .

25.

‘‘ Sudassano sudevo ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Nārado nāmupaṭṭhāko , sujātassa mahesino .

26.

‘‘ Dhammameghaṃ pavassetvā , temayitvā sadevake ; Khemantaṃ pāpayitvāna , nibbuto so sasāvako .

26.

‘‘ Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ , accuggato mahāmuni ;

Kañcanagghiyasaṅkāso , dvattiṃsavaralakkhaṇo .

27.

11. Nāradabuddhavaṃsavaṇṇanā

PadumabuddheV0.209 pana parinibbute tassa sāsane ca antarahite vassasatasahassāyukā manussā anukkamena parihāyamānā dasavassāyukā ahesuṃ . Puna vaḍḍhitvā asaṅkhyeyyāyukā hutvā parihāyamānā navutivassasahassāyukā ahesuṃ . Tadā dasabaladharo tevijjo catuvesārajjavisārado vimuttisārado nārado nāma narasattuttamo satthā loke udapādi . So cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā dhaññavatī nāma nagare sakavīriyavijitavāsudevassa sudevassa nāma rañño kule aggamahesiyā nirūpamāya anomāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi . So dasannaṃ māsānaṃ accayena dhanañjayuyyāne mātukucchito nikkhami . Nāmaggahaṇadivase pana nāmakaraṇe kayiramāne sakalajambudīpe manussānaṃ upabhogakkhamāni anurūpāni ābharaṇāni ākāsato kapparukkhādīhi patiṃsu . Tenassa narānaṃ arahāni ābharaṇāni adāsīti ‘‘ nārado ’’ ti nāmaṃ akaṃsu . So navavassasahassāni agāramajjhe vasi . Vijito vijitāvī vijitābhirāmoti tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ . Tassa nāradakumārassa kulasīlācārarūpasampannaṃ manonukūlaṃ vijitasenaṃP0.183 nāma ativiya dhaññaṃ khattiyakaññaṃ aggamahesiṃ akaṃsu . Taṃ ādiṃ katvā vīsatisahassādhikaṃ itthīnaṃ satasahassaṃ ahosi . Tassā vijitasenāya deviyā sabbalokānandakare nanduttarakumāre nāma jāte so cattāri nimittāni disvā caturaṅginiyā mahatiyā senāya parivuto nānāvirāgatanuvaravasananivasanoM0.218 āmukkamuttāhāramaṇikuṇḍalo varakeyūramakuṭakaṭakadharo paramasurabhigandhakusumasamalaṅkato padasāva uyyānaṃ gantvā sabbābharaṇāni omuñcitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā sayameva vimalanīlakuvalayadalasadisenātinisitenāsinā paramaruciraratanavicittaṃ sakesamakuṭaṃ chinditvā gaganatale khipi . Taṃ sakko devarājā suvaṇṇacaṅkoṭakena paṭiggahetvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā tiyojanubbedhaṃ sinerumuddhani sattaratanamayaṃ cetiyaṃ akāsi . MahāpurisoV0.210 pana devadattāni kāsāyāni vatthāni paridahitvā tattheva uyyāne pabbaji . Purisasatasahassā ca taṃ anupabbajiṃsu . So sattāhaṃ tattheva padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya vijitasenāya aggamahesiyā dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā tattheva uyyāne divāvihāraṃ katvā sudassanuyyānapālena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā mahāsoṇabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā nisīditvā mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā uppādetvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvā sattasattāhāni vītināmetvā brahmuno yācito paṭiññaṃ datvā dhanañjayuyyāne attanā saha pabbajitehi satasahassabhikkhūhi parivuto tattha dhammacakkaṃ pavattesi . Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

28.

PadumuttareM0.234V0.226 pana sammāsambuddhe parinibbute sāsanepissa antarahite sattatikappasahassāni buddhā nuppajjiṃsu , buddhasuññāni ahesuṃ .

Ito paṭṭhāya tiṃsakappasahassānaṃ matthake ekasmiṃ kappe sumedho sujāto cāti dve sammāsambuddhā nibbattiṃsu . Tattha adhigatamedho sumedho nāma bodhisatto pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sudassananagare sudattassa nāma rañño aggamahesiyā sudattāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena sudassanuyyāne taruṇadivasakaro viya saliladharavivaragato mātukucchito nikkhami . So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Tassa kira sucandana-kañcana-sirivaḍḍhananāmakā tayo pāsādā ahesuṃ . Sumanamahādevippamukhāni aṭṭhacattālīsaitthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ . So cattāri nimittāni disvā sumanadeviyā punabbasumitte nāma putte jāte hatthiyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji . Manussānañca koṭisatamanupabbaji . So tehi parivuto aḍḍhamāsaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya nakulanigame nakulaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sirivaḍḍhājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nīpabodhimūle vīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā abhisambodhiṃ pāpuṇitvā ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno dhammadesanāyācanaṃ sampaṭicchitvā bhabbapuggale olokento attano kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca sabbakāmikumārañca attanā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnañca koṭisataṃ catusaccadhammapaṭivedhasamattheP0.198 disvā ākāsena gantvā sudassananagarasamīpe sudassanuyyāne otaritvā uyyānapālena attano bhātike pakkosāpetvā tesaṃ parivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi . Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi , ayaṃ paṭhamo abhisamayo . Tena vuttaṃ –

30.

33.

‘‘ Brāhmaṇo brahmadattova , āsi buddhassa so pitā ; Dhanavatī nāma janikā , kassapassa mahesino .