3. ‘‘ Tatthāsi rukkho yasavipulo , abhirūpo brahmā suci ; Tamajjhappatvā upanisīdi , mahāsoṇassa heṭṭhato . 3. ‘‘ PadumuttarassaV0.221 bhagavato , paṭhame dhammadesane ; Koṭisatasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahū ’’ ti .

Tena vuttaṃ –

4. ‘‘ Tassābhisamayā tīṇi , ahesuṃ dhammadesane ; Koṭisatasahassānaṃ , paṭhamābhisamayo ahū ’’ ti .

Tattha uggatejoti uggatatejo . Pasannanettoti suṭṭhu pasannanayano , dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya pasannāni nettāni honti . Tasmā so ‘‘ pasannanetto ’’ ti vutto . Mudusiniddhanīlavimalasukhumapakhumācitasuppasannanayanoti attho . ‘‘ Suppasannapañcanayano ’’ tipi vattuṃ vaṭṭati . Sumukhoti paripuṇṇasaradasamayacandasadisavadano . Brahāti aṭṭhāsītihatthappamāṇasarīrattā brahā mahanto , aññehi asādhāraṇasarīrappamāṇoti attho . Ujūti brahmujugatto ujumeva uggatasarīro devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇasadisavarasarīroti attho . Patāpavāti vijjotamānasarīro . Hitesīti hitagavesī . Abhisamayā tīṇīti abhisamayā tayo , liṅgavipallāso katoti . Yadā pana bhagavā kumbhakaṇṇasadisānubhāvaṃ kumbhakaṇṇaṃ nāma manussabhakkhaṃ yakkhaṃ mahāaṭavimukhe sandissamānaghorasarīraṃ vattaniaṭavisañcāraṃ pacchinditvā pavattamānaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya lokaṃ olokento disvā ekakova asahāyo tassa yakkhassa bhavanaṃ gantvā anto pavisitvā paññatte sirisayane nisīdi . Atha kho so yakkho makkhaṃ asahamāno daṇḍāhato ghoraviso āsiviso viya saṃkuddho dasabalaṃ bhiṃsāpetukāmo attano attabhāvaṃ ghorataraṃ katvā pabbatasadisaṃP0.199 sīsaṃ katvā sūriyamaṇḍalasadisāniM0.236 akkhīni nimminitvā naṅgalasīsasadisātidīghavipulatikhiṇadāṭhāyo katvā olambanīlavipulavisamodaro tālakkhandhasadisabāhucipiṭakavirūpavaṅkanāso pabbatabilasadisavipularattamukho thūlapiṅgalakharapharusakeso atibhayānakadassano hutvā āgantvā sumedhassa bhagavatoV0.228 purato ṭhatvā padhūpāyanto pajjalanto pāsāṇapabbataggijāla-salila-kaddama-chārikāyudhaṅgāra-vālukappakārā navavidhā vassavuṭṭhiyo vassetvāpi bhagavato lomaggamattampi cāletuṃ asakkonto ‘‘ bhagavantaṃ pañhaṃ pucchitvā māressāmī ’’ ti āḷavako viya pañhaṃ pucchi . Ayaṃ bhagavā pañhābyākaraṇena taṃ yakkhaṃ vinayamupanesi . Tato dutiyadivase kirassa raṭṭhavāsino manussā sakaṭabharitena bhattena saha rājakumāraṃ āharitvā yakkhassa adaṃsu . Atha yakkho rājakumāraṃ buddhassa adāsi . Aṭavidvāre ṭhitamanussā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu . Tadā tasmiṃ samāgame dasabalo yakkhassa manonukūlaṃ dhammaṃ desento . Navutikoṭisahassānaṃ pāṇīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi , so dutiyo dhammābhisamayo ahosi .

Tadā kira mahādoṇanagare doṇo nāma nāgarājā gaṅgātīre paṭivasati mahiddhiko mahānubhāvo mahājanena sakkato garukato mānito pūjito . So yasmiṃ visaye janapadavāsino manussā tassa balikammaṃ na karonti , tesaṃ visayaṃ avassena vā ativassena vā sakkharavassena vā vināseti . Atha tīradassano nārado satthā doṇassa nāgarājassa vinayane bahūnaṃ pāṇīnaṃ upanissayaṃ disvā mahatā bhikkhusaṅghena parivārito tassa nāgarājassa nivāsaṭṭhānamagamāsi . Tato taṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘‘ bhagavā , ettha ghoraviso uggatejo mahiddhiko mahānubhāvo nāgarājā paṭivasati , so taṃ mā viheṭhessati na gantabban ’’ ti . Bhagavā pana tesaṃ vacanaṃ asuṇanto viya agamāsi . Gantvā ca tatthassa nāgarājassa sakkāratthāya kate paramasurabhigandhe pupphasanthare nisīdi . Mahājano kira ‘‘ nāradassa ca munirājassa doṇassa ca nāgarājassa dvinnampi yuddhaṃ passissāmā ’’ ti sannipati . Atha ahināgo munināgaṃ tathā nisinnaṃ disvā makkhaṃ asahamāno sandissamānakāyo hutvā padhūpāyi . Dasabalopi padhūpāyi . Puna nāgarājā pajjaliM0.221 . Munirājāpi pajjali . Atha so nāgarājā dasabalassa sarīrato nikkhantāhi dhūmajālāhi ativiya kilantasarīro dukkhaṃ asahamāno ‘‘ visavegena naṃ māressāmī ’’ ti visaṃ vissajjesi . Visassa vegena sakalopi jambudīpo vinasseyya . Taṃ pana visaṃ dasabalassa sarīre ekalomampi kampetuṃ nāsakkhi . Atha so nāgarājā – ‘‘ kā nu kho samaṇassa pavattī ’’ ti olokento saradasamaye sūriyaṃ viya candaṃ viya ca paripuṇṇaṃ chabbaṇṇāhi buddharasmīhi virocamānaṃ vippasannavadanasobhaṃ bhagavantaṃ disvā – ‘‘ aho ! Mahiddhiko vatāyaṃ samaṇo , mayā pana attano balaṃ ajānantena aparaddhan ’’ ti cintetvā tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyevaP0.186 saraṇamupagañchi . Atha nārado munirājā taṃ nāgarājaṃ vinetvā tattha sannipatitassa mahājanassa cittappasādanatthaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi . Tadā pāṇīnaṃ navutikoṭisahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsu . So dutiyo abhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

6.

‘‘ ĀhateM0.230 amatabherimhi , vassante dhammavuṭṭhiyā ; Paññāsasatasahassānaṃ , tatiyābhisamayo ahū ’’ ti . Tattha ānandaṃ upasaṅkamīti pitaraṃ ānandarājānaṃ sandhāya vuttaṃ . Āhanīti abhihani . Āhateti āhatāya . Amatabherimhīti amatabheriyā , liṅgavipallāso daṭṭhabbo . ‘‘ Āsevite ’’ tipi pāṭho , tassa āsevitāyāti attho . Vassante dhammavuṭṭhiyāti dhammavassaṃ vassanteti attho . Idāni abhisamayakaraṇūpāyaṃ dassento –

‘‘ Abhiññābalappattānaṃ , appattānaṃ bhavābhave ; Saṭṭhisatasahassāni , paṭhamaṃ sannipatiṃsu te . 8.

‘‘ Tato paraṃ navutikoṭī , samiṃsu ekato munī ; Tatiye sannipātamhi , asītikoṭiyo ahū ’’ ti . Tadā amhākaṃ bodhisatto kassapo nāma brāhmaṇamāṇavo itihāsapañcamānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassapariccāgena paramārāmaṃ saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca pañcasīlesu ca patiṭṭhāsi . Atha naṃ satthā – ‘‘ ito aṭṭhārasakappasataccayena gotamo nāma buddho loke bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

9.

‘‘ Yadā buddho asamasamo , vasi vebhārapabbate ; Navutikoṭisahassānaṃ , dutiyo āsi samāgamo ’’ ti . PunaP0.194 bhagavati guṇavati tilokanāthe mahājanassa bandhanamokkhaṃ kurumāne janapadacārikaṃ caramāne asītikoṭisahassānaṃ bhikkhūnaṃ sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

‘‘ Puna cārikaṃ pakkante , gāmanigamaraṭṭhato ; Asītikoṭisahassānaṃ , tatiyo āsi samāgamo ’’ ti . TatthaM0.231 gāmanigamaraṭṭhatoti gāmanigamaraṭṭhehi . Ayameva vā pāṭho , tassa gāmanigamaraṭṭhehi nikkhamitvā pabbajitānanti attho . Tadā amhākaṃ bodhisatto anekadhanakoṭiko jaṭilo nāma mahāraṭṭhiko hutvā buddhappamukhassa saṅghassa sacīvaraṃ varadānamadāsi . Sopi taṃ bhattānumodanāvasāne ‘‘ anāgate kappasatasahassamatthake gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

10.

‘‘ PunāparaṃV0.229P0.200 dasabalo , yadā carati cārikaṃ ; Tadā asītikoṭīnaṃ , tatiyo āsi samāgamo ’’ ti . Tadā amhākaṃ bodhisatto uttaro nāma sabbajanuttaro māṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā tadā dasabalassa dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji . Sopi naṃ satthā bhojanānumodanaṃ karonto – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

Antalikkhacaro āsiṃ , cakkavattī mahabbalo .

11.

‘‘ Tassa datvāna ārāmaṃ , haṭṭho saṃviggamānaso ;

12.

‘‘ Sopi maṃ buddho byākāsi , saṅghamajjhe nisīdiya ; Satasahasse ito kappe , ayaṃ buddho bhavissati .

‘‘ Sopi maṃ buddho byākāsi , karonto anumodanaṃ ; Tiṃsakappasahassamhi , ayaṃ buddho bhavissati . 13.

‘‘ Sopi maṃ buddho byākāsi , karonto anumodanaṃ ; Tiṃsakappasahassamhi , ayaṃ buddho bhavissati . 13.

‘‘ Tassāpi vacanaṃ sutvā , uttariṃ vatamadhiṭṭhahiṃ ; Akāsiṃ uggadaḷhaṃ dhitiṃ , dasapāramipūriyā ’’ ti . Tattha sambuddhappamukhaṃ saṅghan ti buddhappamukhassa saṅghassa , sāmiatthe upayogavacanaṃ . Sabhattaṃ dussamadāsahan ti sacīvaraṃ bhattaṃ adāsiṃ ahanti attho . Uggadaḷahan ti atidaḷhaṃ . Dhitin ti vīriyaṃ akāsinti attho . Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṃ . Sabbe devamanussā buddhameva saraṇamagamaṃsu . Tena vuttaṃ –

16.

‘‘ SabbeP0.195 tattha samāgantvā , upagañchuṃ buddhasantike ; Tuvaṃ nātho mahāvīra , saraṇaṃ hohi cakkhuma .

‘‘ Tatthappamatto viharanto , nisajjaṭṭhānacaṅkame ; Abhiññāpāramiṃ gantvā , brahmalokamagañchahan ’’ ti .

TatthaM0.238V0.230 sannicitan ti nidahitaṃ nidhānavasena . Kevalan ti sakalanti attho . Sabban ti asesato datvā . Sasaṅgheti sasaṅghassa . Tassūpagañchin ti taṃ upagañchiṃ , upayogatthe sāmivacanaṃ . Abhirocayin ti pabbajiṃ .

Tiṃsakappasahassamhīti tiṃsakappasahassesu atikkantesūti attho . TassaP0.201 pana sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi , sudatto nāma rājā pitā , mātā sudattā nāma , saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā , sāgaro nāmupaṭṭhāko , rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā , mahānīparukkho bodhi , sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi , āyu navutivassasahassāni , navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi , sumanā nāmassa aggamahesī , punabbasumitto nāma putto , hatthiyānena nikkhami . Sesaṃ gāthāsu dissati . Tena vuttaṃ –

18.

‘‘ Sambalo ca sumitto ca , ahesuṃ aggasāvakā ; Revato nāmupaṭṭhāko , siddhatthassa mahesino .

19.

‘‘ Citto hatthāḷavako ca , aggupaṭṭhākupāsakā ; Nandamātā ca uttarā , aggupaṭṭhākupāsikā .

20.

‘‘ Ahaṃ assatthamūlamhi , patto sambodhimuttamaṃ ; Byāmappabhā sadā mayhaṃ , soḷasahatthamuggatā .

21.

‘‘ Sakhilā ca padumā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , puṇḍarīkoti vuccati .

23.

‘‘ TassāpiV0.255 atulatejassa , samakaṃ āsi jīvikaṃ ; Vassasatasahassāni , loke aṭṭhāsi cakkhumā .

25.

‘‘ Tassāpi devadevassa , āyu tāvatakaṃ ahu ; Navutivassasahassāni , loke aṭṭhāsi cakkhumā .

‘‘ Saṭṭhiratanamubbedho , hemayūpasamūpamo ; Kāyā niccharatī rasmi , rattiṃva pabbate sikhī .

26.

‘‘ Aṭṭhaṅgavacanasampanno , acchiddāni nirantaraṃ ; Sabbaṃ tamantarahitaṃ , nanu rittā sabbasaṅkhārā ’’ ti .

‘‘ Cakkavattimaṇī nāma , yathā tapati yojanaṃ ;

Tatheva tassa ratanaṃ , samantā pharati yojanaṃ .

27.

‘‘ NaP0.189 keci tena samayena , samantā yojane janā ; Ukkāpadīpe ujjālenti , buddharaṃsīhi otthaṭā .

28.

‘‘ Kuṭṭā kavāṭā bhittī ca , rukkhā nagasiluccayā ; Na tassāvaraṇaṃ atthi , samantā dvādasayojane .

‘‘ Tepi sabbe amitayasā , vippamuttā nirūpadhī ; Ñāṇālokaṃ dassayitvā , nibbutā te mahāyasā ’’ ti .

TatthaM0.239 cando tāragaṇe yathāti yathā nāma gagane paripuṇṇacando tārāgaṇe obhāseti pakāseti , evameva sabbāpi disā obhāsetīti attho . Keci ‘‘ cando pannaraso yathā ’’ ti paṭhanti , so uttānatthova . Cakkavattimaṇī nāmāti yathā nāma cakkavattirañño maṇiratanaṃ catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa saradasamayaparipuṇṇarajanikarassa sirisamudayasobhaṃ avhayantamiva vepullapabbatato paramaramaṇīyadassanaṃP0.202 maṇiratanamāgacchati , tassevaṃ āgacchantassa samantato yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati , evameva tassa sumedhassāpi bhagavato sarīrato ābhāratanaṃ samantato yojanaṃ pharatīti attho . Tevijjachaḷabhiññehīti tevijjehi chaḷabhiññehi cāti attho . Balappattehīti iddhibalappattehi . Tādihīti tādibhāvappattehi . Samākulan ti saṅkiṇṇaṃ ekakāsāvapajjotaṃ . Idan ti sāsanaṃ sandhāyāha , mahītalaṃ vā . Amitayasāti amitaparivārā , atulakittighoso vā . Nirūpadhīti caturūpadhivirahitā . Sesamettha gāthāsu sabbattha pākaṭamevāti . Sumedhabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito ekādasamo buddhavaṃso .

14. Sujātabuddhavaṃsavaṇṇanā