3. ‘‘ Sāgarova asaṅkhobho , pabbatova durāsado ; Ākāsova ananto so , sālarājāva phullito . 3. ‘‘ Tassāpi atulatejassa , dhammacakkappavattane ; Abhisamayā tayo āsuṃ , mahātamapavāhanā ’’ ti . Tattha asamaṃ sīlan ti aññesaṃ sīlena asadisaṃ , uttamaṃ seṭṭhanti attho . Samādhipi anantakoti samādhipi appameyyo , tassa anantabhāvo lokavivaraṇayamakapāṭihāriyādīsu daṭṭhabbo . Ñāṇavaran ti sabbaññutaññāṇaṃ , asādhāraṇañāṇāni vā . Vimuttipīti arahattaphalavimuttipi bhagavato . Anūpamāti upamāvirahitā . Atulatejassāti atulañāṇatejassa . ‘‘ Atulañāṇatejā ’’ tipi pāṭho . Tassa ‘‘ tayo abhisamayā ’’ ti imināM0.213 uttarapadena sambandho daṭṭhabbo . Mahātamapavāhanāti mahāmohavināsakā , mohandhakāraviddhaṃsakāti attho .

4. ‘‘ Paṭhamābhisamaye buddho , koṭisatamabodhayi ; Dutiyābhisamaye dhīro , navutikoṭimabodhayi .

4.

‘‘ Tattha ñāṇavaruppajji , anantaṃ vajirūpamaṃ ; Tena vicini saṅkhāre , ukkujjamavakujjakaṃ .

5.

‘‘ Mahādiṭṭhiṃ vinodento , pāṭiheraṃ karoti so ; Samāgatā naramarū , dasasahassī sadevake . 5. ‘‘ NaradevassaP0.255 yakkhassa , catusaccappakāsane ; Dhammābhisamayo tassa , gaṇanāto asaṅkhiyo ’’ ti . Tattha ugghāṭetvāti samūhanitvā . Sabbabhavan ti sabbaṃ navavidhaṃ bhavaṃ , bhavuppattinimittaṃ kammanti attho . Cariyāya pāramiṃ gatoti sabbapāramīnaṃ pūraṇavasena pāraṃ gato . Sīhova pañjaraṃ bhetvāti sīho viya pañjaraṃ munikuñjaro bhavapañjaraṃ vināsetvāti attho . Kakusandhassa viddhastabhavabandhanassa ekova sāvakasannipāto ahosi . Kaṇṇakujjanagare isipatane migadāye attanā saha pabbajitehi cattālīsāya arahantasahassehi parivuto māghapuṇṇamāyaṃ bhagavā pātimokkhaṃ uddisi . Tena vuttaṃ –

5.

6.

‘‘ Sannipātā tayo āsuṃ , padumassa mahesino ; Koṭisatasahassānaṃ , paṭhamo āsi samāgamo .

7. ‘‘ NaradevassaP0.265 yakkhassa , apare dhammadesane ; Etesānaṃ abhisamayā , gaṇanāto asaṅkhiyā ’’ ti . Tattha catumāsan ti cātumāse . Ayameva vā pāṭho . Caratīti acari . Yamakaṃ vikubbanaṃ katvāti yamakapāṭihāriyaṃ katvā . Ñāṇadhātun ti sabbaññutaññāṇasabhāvaṃ . ‘‘ Sabbañāṇadhātun ’’ tipi vadanti . Pakittayīti mahājanassa pakāsesi . Sudhammāti tāvatiṃsabhavane sudhammā nāma sabhā atthi , tattha nisīditvāti attho . Dhamman ti abhidhammaṃ . Tadā kira ānubhāvavijitanaradevo naradevo nāma mahesakkho heṭṭhā vuttanaradevayakkho viya mahiddhiko yakkho ahosi . So jambudīpe ekasmiṃ nagare rañño yādisaṃ rūpaṃ , tādisaṃ rūpasaṇṭhānaṃ sarakuttiṃ nimminitvā taṃ rājānaṃ māretvā khāditvā sahaantepuraṃ rajjaṃ paṭipajjitvā aparimitamaṃsabhojano ahosi . So kira itthidhutto ca ahosi . Yadā pana taṃ kusalā chekā itthiyo – ‘‘ nāyaṃ amhākaṃ rājā , amanusso eso ’’ ti jānanti , tadā so lajjito hutvā tā sabbā khāditvā aññaṃ nagaraṃ paṭipajjati . Evameva so naradevayakkho manusse bhakkhayanto yadā sundaranagarābhimukho agamāsi , tadā taṃ disvā nagaravāsino manussā maraṇabhayatajjitasantāsā sakanagarato nikkhamitvā tato tato palāyiṃsu . Atha te manusse palāyamāne disvā kassapadasabalo tassa naradevassa yakkhassa purato aṭṭhāsi . Naradevo evaṃ devadevaṃ ṭhitaṃ disvā vissaraṃ ghoraṃ nādaṃ naditvā bhagavato bhayaṃ uppādetuṃ asakkonto taṃ saraṇaṃ gantvā pañhaṃ pucchi . Pañhaṃ vissajjetvā taṃ dametvā dhamme desiyamāne sampattānaṃ naramarānaṃ gaṇanapathātītānaṃM0.310 abhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ – ‘‘ naradevassa yakkhassā ’’ tiādiV0.305 . Tattha apare dhammadesaneti aparasmiṃ dhammadesane . Etesānan ti etesaṃ . Ayameva vā pāṭho . Tassa pana kassapabhagavato ekova sāvakasannipāto ahosi . Bārāṇasīnagare purohitaputto tisso nāma ahosi . So kassapassa bodhisattassa sarīre lakkhaṇasampattiṃ disvā pituno bhāsato sutvā – ‘‘ nissaṃsayaṃ eso mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā buddho bhavissati , etassāhaṃ santike pabbajitvā saṃsāradukkhato muccissāmī ’’ ti cintetvā suddhamunigaṇavantaṃ himavantaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji . Tassa parivārabhūtāni vīsatitāpasasahassāni ahesuṃ . SoP0.266 aparabhāge ‘‘ kassapakumāro nikkhamitvā abhisambodhiṃ anuppatto ’’ ti sutvā saparivāro āgantvā kassapassa bhagavato santike saparivāro ehibhikkhupabbajjāya pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi . Tasmiṃ samāgame kassapo bhagavā māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi . Tena vuttaṃ –

7. ‘‘ Phalamākaṅkhamānānaṃ , bhavacchandajahesinaṃ ; Catusaccaṃ pakāsemi , anukampāya pāṇinan ’’ ti . – ādimāha ; TatthaV0.338 phalan ti sotāpattiphalādikaṃ catubbidhaṃ phalaṃ . Bhavacchandajahesinan ti bhavataṇhāpahāyinaṃ , bhavataṇhaṃ pajahitukāmānaṃ . Anukampāyāti anuddayāya .

8.

‘‘ Sannipātā tayo āsuṃ , padumuttarassa satthuno ; Koṭisatasahassānaṃ , paṭhamo āsi samāgamo ’’ ti . Yadā pana bhagavā vebhārapabbatakūṭe vassāvāsaṃ vasitvā pabbatasandassanatthaṃ āgatassa mahājanassa dhammaṃ desetvā navutikoṭisahassāni ehibhikkhubhāvena pabbājetvā tehi parivuto pātimokkhaṃ uddisi , so dutiyo sannipāto ahosi . Tena vuttaṃ –

Tadā samāgamo āsi , dvinnaṃ satasahassinan ’’ ti .

Tattha kathinatthārasamayeti kathinacīvarattharaṇasamaye . Dhammasenāpatitthāyāti dhammasenāpatisālattheratthaṃ . Aparājitāti na parājitā , vibhattilopo daṭṭhabbo . Soti so mahāpadumo . Pavaneti mahāvane . Vāsan ti vassāvāsaṃ . Upāgamīti upāgato . Dvinnaṃ satasahassinan ti dvinnaṃ satasahassānaṃ . ‘‘ Tadā āsi samāgamo ’’ tipi pāṭho yadi atthi sundaro bhaveyya . Tadā tathāgate tasmiṃ vanasaṇḍe vasante amhākaṃ bodhisatto sīho hutvā sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnaṃ disvā pasannacittoM0.215 hutvā padakkhiṇaṃ katvā sañjātapītisomanasso tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṃ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi . Atha satthā tassa sattāhassa accayena nirodhasamāpattito vuṭṭhāya narasīho sīhaṃ oloketvā – ‘‘ bhikkhusaṅghepissa cittappasādo hotūti saṅgho āgacchatū ’’ ti cintesi . Anekakoṭibhikkhū tāvadeva āgañchiṃsu . Sīho saṅghepi cittaṃ pasādesi . Atha satthā tassa cittaṃ oloketvā – ‘‘ anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī ’’ ti byākāsi . Tena vuttaṃ –

10.

‘‘ Ahaṃ tena samayena , sīho āsiṃ migādhibhū ; Pavivekamanubrūhantaṃ , pavane addasaṃ jinaṃ .

‘‘ AhaṃV0.223 tena samayena , jaṭilo nāma raṭṭhiko ;

Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ , sabhattaṃ dussamadāsahaṃ . 11.

‘‘ Ahaṃ tena samayena , uttaro nāma māṇavo ;

12.

‘‘ Sattāhaṃ varasamāpattiyā , vuṭṭhahitvā tathāgato ; Manasā cintayitvāna , koṭibhikkhū samānayi .

13. ‘‘ Ahaṃ tena samayena , jaṭilo uggatāpano ; Antalikkhacaro āsiṃ , pañcābhiññāsu pāragū .

13. ‘‘ Ahaṃ tena samayena , jaṭilo uggatāpano ; Antalikkhacaro āsiṃ , pañcābhiññāsu pāragū .

13. ‘‘ Ahaṃ tena samayena , jaṭilo uggatāpano ; Antalikkhacaro āsiṃ , pañcābhiññāsu pāragū .

‘‘ PadhānaṃV0.207 padahitvāna … pe … hessāma sammukhā imaṃ .

16.

‘‘ Campakaṃ nāma nagaraṃ , asamo nāma khattiyo ; Asamā nāma janikā , padumassa mahesino .

Tattha tadāpāhan ti tadāpi ahaṃ . Asamasaman ti asamā nāma atītā buddhā , tehi asamehi samaṃ tulyaṃ asamasamaṃ . Atha vā asamā visamā , samā avisamā sādhavo , tesu asamasamesu samo ‘‘ asamasamasamo ’’ ti vattabbe ekassa samasaddassa lopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ , asamāvisamasamanti attho . Saparijjanan ti saupāsakajanaṃ . ‘‘ Sopi maṃ tadā naramarūnaṃ , majjhe byākāsi cakkhumā ’’ tipi pāṭhoM0.224 , so uttānatthova .

Bhiyyo hāsetva mānasan ti uttarimpi hāsetvā tosetvā hadayaṃ . Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggan ti uggaṃ vataṃ adhiṭṭhāsiṃ . ‘‘ Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ , dasapāramipūriyā ’’ tipi pāṭho .

Tassa pana bhagavato nāradassa dhaññavatī nāma nagaraṃ ahosi , sudevo nāma khattiyo pitā , anomā nāma mātā , bhaddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā , vāseṭṭho nāma upaṭṭhāko , uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā , mahāsoṇarukkho bodhi , sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi . Tassa sarīrappabhā niccaṃ yojanaṃ pharati , navutivassasahassāni āyu , tassa pana vijitasenā nāma aggamahesī , nanduttarakumāro nāmassa putto ahosi , vijito vijitāvī vijitābhirāmoti tayo pāsādā ahesuṃ . So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . So padasāva mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti . Tena vuttaṃ –

18.

‘‘ Suttantaṃ vinayañcāpi , navaṅgaṃ satthusāsanaṃ ; Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna , sobhayiṃ jinasāsanaṃ .

19.

‘‘ Sīvalā ca surāmā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , kaṇikāroti vuccati .

20.

‘‘ Abhibhū sambhavo ceva , ahesuṃ aggasāvakā ; Khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko , sikhissāpi mahesino .

21.

‘‘ SoM0.267 buddho saṭṭhiratanaṃ , ahosi nabhamuggato ; Kañcanagghiyasaṅkāso , dasasahassī virocati .

22.

‘‘ Bhiyyaso uttaro nāma , ahesuṃ aggasāvakā ; Sotthijo nāmupaṭṭhāko , koṇāgamanassa satthuno .

22.

23.

‘‘ Sopi buddho amitayaso , dvattiṃsavaralakkhaṇo ; Asītihatthamubbedho , sālarājāva dissati .

24. ‘‘ Tassāpi byāmappabhā kāyā , divārattiṃ nirantaraṃ ; Disodisaṃ niccharanti , tīṇi yojanaso pabhā .

24. ‘‘ Rāmā ceva samālā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , mahāsāloti vuccati .

24. ‘‘ Cattālīsavassasahassāni , āyu tassa mahesino ; Tāvatā tiṭṭhamāno so , tāresi janataṃ bahuṃ .

25.

‘‘ Amitā ca asamā ca , ahesuṃ aggasāvikā ; Bodhi tassa bhagavato , salaloti pavuccati .

PiyadassimhiM0.254V0.246P0.215 sammāsambuddhe parinibbute tassa sāsane ca antarahite parihāyitvā vaḍḍhitvā aparimitāyukesu manussesu anukkamena parihāyitvā vassasatasahassāyukesu jātesu paramatthadassī atthadassī nāma buddho loke uppajji . So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā paramasobhane sobhane nāma nagare sāgarassa nāma rañño kule aggamahesiyā sudassanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse gabbhe vasitvā sucindhanuyyāne mātukucchito nikkhami . Mātukucchito mahāpurise nikkhantamatte sucirakālanihitāni kulaparamparāgatāni mahānidhānāni dhanasāmikā paṭilabhiṃsūti tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘ atthadassī ’’ ti nāmamakaṃsu . So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi . Amaragiri-suragiri-girivāhananāmakā paramasurabhijanakā tayo cassa pāsādā ahesuṃ . Visākhādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni ahesuṃ . So cattāri nimittāni disvā visākhādeviyā selakumāre nāma putte uppanne sudassanaṃ nāma assarājaṃ abhiruhitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji . Taṃ nava manussakoṭiyo anupabbajiṃsu . Tehi parivuto so mahāpuriso aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucindharanāgiyā upahāratthāya ānītaṃ madhupāyāsaṃ mahājanena sandissamānasabbasarīrāya nāgiyā saha suvaṇṇapātiyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā taruṇatarusatasamalaṅkate taruṇasālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye dhammarucinā mahārucinā nāma nāgarājena dinnā aṭṭha kusatiṇamuṭṭhiyo gahetvā campakabodhiṃ upasaṅkamitvā tepaññāsahatthāyāmavitthataṃ kusatiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sambodhiṃ patvā sabbabuddhāciṇṇaṃ – ‘‘ anekajātisaṃsāraṃ … pe … taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmuno dhammadesanāyācanaṃ sampaṭicchitvā attanā saha pabbajitanavabhikkhukoṭiyo ariyadhammapaṭivedhasamatthe disvā ākāsena gantvā anomanagarasamīpe anomuyyāne otaritvā tehi parivutoM0.255 tattha dhammacakkaṃ pavattesi . Tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi . PunaV0.247 bhagavati lokanāyake devalokacārikaṃ caritvā tattha dhammaṃ desente koṭisatasahassānaṃ dutiyo abhisamayo ahosi . Yadā pana bhagavā atthadassī amhākaṃ bhagavā viya kapilavatthupuraṃ sobhanapuraṃ pavisitvā dhammaṃ desesi , tadā koṭisatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi . Tena vuttaṃ –

26.

‘‘ Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ , anubhotvā mahāyasaṃ ; Jalitvā aggikkhandhova , nibbuto so sasāvako .

‘‘ Tassa byāmappabhā kāyā , niddhāvati disodisaṃ ;

Nirantaraṃ divārattiṃ , yojanaṃ pharate sadā .

27.

28.

‘‘ Uragova tacaṃ jiṇṇaṃ , vaddhapattaṃva pādapo ; Jahitvā sabbasaṅkhāre , nibbuto so yathā sikhī ’’ ti .

TatthaP0.182 ratanaggimaṇippabhāti ratanappabhā ca aggippabhā ca maṇippabhā ca . Hatāti abhibhūtā . Jinapabhuttaman ti jinassa sarīrappabhaṃ uttamaṃ patvā hatāti attho . Paripakkamānaseti paripakkindriye veneyyasatte . Vaddhapattan ti purāṇapattaṃ . Pādapo vāti pādapo viya . Sabbasaṅkhāreti sabbepiM0.217 ajjhattikabāhire saṅkhāre . ‘‘ Hitvā sabbasaṅkhāran ’’ tipi pāṭho , soyevattho . Yathā sikhīti aggi viya nirupādāno nibbutiṃ sugato gatoti . Sesamettha gāthāsu heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti . Padumabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā . Niṭṭhito aṭṭhamo buddhavaṃso .