2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
34. Evaṃ yā ekavidhādinā vuttavedanānaṃ bhūmivasena jānitabbatā , taṃ vatvā puna sampayuttato dassitatādijānitabbappakāraṃ vattumāha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
Aṭṭhavidhena tatthāti tattha -saddassa sattavidhabhedeneva yojanā chabbidhabhedena yojanāya sati aṭṭhavidhattābhāvato .
Pūraṇatthameva vuttoti dasavidhatāpūraṇatthameva vutto , na navavidhabhede viya nayadānatthaṃ .
Kasmā ?
Tattha nayassa dinnattā .
Bhinditabbassa hi bhedanaṃ nayadānaṃ , tañca tattha katanti .
Yathā ca kusalattiko , evaṃ ‘‘ kāyasamphassajā
M0.29 vedanā atthi sukhā , atthi dukkhā ’’ ti idampi pūraṇatthamevāti dīpitaṃ hoti aṭṭhavidhabhede nayassa dinnattā .Pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhanaṃ gahaṇavaḍḍhanavasena , na purimagahite ṭhite aññupacayavasena .
Vaḍḍhana-saddo vā chedanattho kesavaḍḍhanādīsu viyāti pubbe gahitassa aggahaṇaṃ chindanaṃ vaḍḍhanaṃ , dukatikānaṃ ubhayesaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ , ubhayato vā pavattaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ , tadeva ubhatovaḍḍhanakaṃ , tena nayanīharaṇaṃ ubhatovaḍḍhanakanīhāro .
Vaḍḍhanakanayo vā vaḍḍhanakanīhāro , ubhayato pavatto vaḍḍhanakanīhāro ubhatovaḍḍhanakanīhāro .
Tattha dukamūlakatikamūlakaubhatovaḍḍhanakesu duvidhatividhabhedānaṃyeva hi viseso .
Aññe bhedā avisiṭṭhā , tathāpi paññāppabhedajananatthaṃ dhammavitakkena ñātivitakkādiniratthakavitakkanivāraṇatthaṃ imañca pāḷiṃ vitakkentassa dhammupasaṃhitapāmojjajananatthaṃ ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato ca duvidhatividhabhedanānattavasena itarepi bhedā vuttāti veditabbā aññamaññāpekkhesu
V0.29 ekassa visesena itaresampi visiṭṭhabhāvato .Na kevalaṃ ekavidhova , atha kho duvidho ca .
Na ca ekaduvidhova , atha kho tividhopi .
Nāpi eka … pe … navavidhova , atha kho dasavidhopīti hi evañca te bhedā aññamaññāpekkhā , tasmā eko bhedo visiṭṭho attanā apekkhiyamāne , attānañca apekkhamāne aññabhede visesetīti tassa vasena tepi vattabbataṃ arahantīti vuttāti daṭṭhabbā .
Sattavidhenātiādayo aññappabhedanirapekkhā kevalaṃ bahuppakāratādassanatthaṃ vuttāti sabbehi tehi pakārehi ‘‘ bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesī ’’ ti vuttaṃ .
Mahāvisayo rājā viya savisaye bhagavāpi mahāvisayatāya appaṭihato yathā yathā icchati , tathā tathā desetuṃ sakkoti sabbaññutānāvaraṇañāṇayogatoti attho .
Duke vatvā tikā vuttāti tikā dukesu pakkhittāti yuttaṃ , dukā pana kathaṃ tikesu pakkhittāti ?
Parato vuttepi tasmiṃ tasmiṃ tike apekkhakāpekkhitabbavasena dukānaṃ yojitattā .
Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhatīti vuttaṃ , āvajjanā pana cakkhusamphassapaccayā na hoti .
Na hi samānavīthiyaṃ pacchimo dhammo purimassa
M0.30 koci paccayo hoti .Ye ca vadanti ‘‘ āvajjanavedanāva cakkhusaṅghaṭṭanāya uppannattā evaṃ vuttā ’’ ti , tañca na yuttaṃ .
Na hi ‘‘ cakkhurūpapaṭighāto cakkhusamphasso ’’ ti katthaci sutte vā aṭṭhakathāyaṃ vā vuttaṃ .
Yadi so ca cakkhusamphasso siyā , cakkhuviññāṇasahajātāpi vedanā cakkhusamphassapaccayāti sā idha aṭṭhakathāyaṃ na vajjetabbā siyā .
Pāḷiyañca ‘‘ cakkhusamphassapaccayā vedanā atthi abyākatā ’’ ti ettha saṅgahitattā puna ‘‘ cakkhusamphassajā vedanā ’’ ti na vattabbaṃ siyāti .
Ayaṃ panetthādhippāyo – āvajjanavedanaṃ vinā cakkhusamphassassa uppatti natthīti taduppādikā sā tappayojanattā pariyāyena cakkhusamphassapaccayāti vattuṃ yuttāti , nippariyāyena pana cakkhusamphassassa paratova vedanā labbhanti .
Catuttiṃsacittuppādavasenāti ettha rūpārūpāvacarānaṃ aggahaṇaṃ tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā .
Sabbabhavaṅgamano hi manodvāraṃ , cutipaṭisandhiyo ca tato anaññāti .
Imasmiṃ pana catuvīsatividhabhede cakkhusamphassapaccayādikusalādīnaṃ samānavīthiyaṃ labbhamānatā aṭṭhakathāyaṃ vuttā , pāḷiyaṃ pana ekūnavīsaticatuvīsatikā saṅkhipitvā āgatāti ‘‘ cakkhusamphassapaccayā
V0.30 vedanākkhandho atthi anupādinnaanupādāniyo asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesiko avitakkaavicāro ’’ tiādinā nānāvīthigatānaṃ labbhamānatāya vuttattā kusalattikassapi nānāvīthiyaṃ labbhamānatā yojetabbā .Aṭṭhakathāyaṃ pana samānavīthiyaṃ cakkhusamphassapaccayādikatā ekantikāti katvā ettha labbhamānatā dassitā , na pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā paṭikkhittā .
Teneva ‘‘ tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī ’’ ti āha .
Na hi samānavīthiyaṃyeva upanissayakoṭisamatikkamabhāvanāhi labbhamānatā hoti .
Tidhāpi ca labbhamānataṃ sandhāya ‘‘ yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī ’’ ti vuccati .
Etānīti yathādassitāni kusalādīni cittāni vadati , vedanāniddesepi ca etasmiṃ pubbaṅgamassa cittassa vasena kathetuṃ sukhanti cittasambandho kato .
Teneva pana cittāni sattavidhabhede tikabhūmivasena , catuvīsatividhabhede dvāratikavasena , tiṃsavidhabhede dvārabhūmivasena , bahuvidhabhede dvāratikabhūmivasena dīpitānīti ‘‘ tesu yattha
M0.31 katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī ’’ ti vuttaṃ .Kusalādīnaṃ dīpanā kāmāvacarādibhūmivasena kātabbā , tā ca bhūmiyo tiṃsavidhabhede sayamevāgatā , na ca sattavidhabhede viya dvāraṃ anāmaṭṭhaṃ , atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatāti tiṃsavidhe … pe … sukhadīpanāni hontī ’’ ti vuttaṃ .
Kasmā pana tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu , nanu dvāratikabhūmīnaṃ āmaṭṭhattā bahuvidhabhede ṭhatvā dīpetabbānīti ?
Na , dīpetabbaṭṭhānātikkamato .
Sattavidhabhedo hi dvārassa anāmaṭṭhattā dīpanāya aṭṭhānaṃ , catuvīsatividhabhede āmaṭṭhadvāratikā na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitā , tiṃsavidhabhede āmaṭṭhadvārabhūmiyo vuttā .
Ye ca ṭhapitā , te cettha tikā apekkhitabbarahitā kevalaṃ bhūmīhi saha dīpetabbāva .
Tenedaṃ dīpanāya ṭhānaṃ , tadatikkame pana ṭhānātikkamo hotīti .
Upanissayakoṭiyāti ettha ‘‘ saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.423) nānāvīthiyaṃ pakatūpanissayo vuttoti ekavīthiyaṃ kusalādīnaṃ cakkhusamphassādayo tadabhāve abhāvato jāti viya jarāmaraṇassa upanissayalesena paccayoti vattuṃ yujjeyya , idha pana ‘‘ kasiṇarūpadassanahetuuppannā parikammādivedanā cakkhusamphassapaccayā ’’ ti vakkhati , tasmā nānāvīthiyaṃ gatāni etāni cittāni cakkhusamphassapaccayā labbhamānānīti na upanissayaleso upanissayakoṭi , balavabalavānaṃ pana parikammādīnaṃ upanissayānaṃ sabbesaṃ ādibhūto
V0.31 upanissayo upanissayakoṭi .‘‘ Vālakoṭi na paññāyatī ’’ tiādīsu viya hi ādi , avayavo vā koṭi .
Kasiṇarūpadassanato pabhuti ca kāmāvacarakusalādīnaṃ vedanānaṃ upanissayo pavattoti taṃ dassanaṃ upanissayakoṭi .
Parikammādīni viya vā na balavaupanissayo dassananti tassa upanissayantabhāvena upanissayakoṭitā vuttā .
Ghānādidvāresu tīsu upanissayakoṭiyā labbhamānattābhāvaṃ vadanto idha samānavīthi na gahitāti dīpeti .
Dassanasavanāni viya hi kasiṇaparikammādīnaṃ ghāyanādīni upanissayā na hontīti tadalābho dīpitoti .
Yadipi vāyokasiṇaṃ phusitvāpi gahetabbaṃ , purimena pana savanena vinā taṃ phusanaṃ sayameva mūlupanissayo yebhuyyena na hotīti tassa upanissayakoṭitā na vuttā .
Ajjhāsayena
M0.32 sampattigato ajjhāsayasampanno , sampannajjhāsayoti vuttaṃ hoti .Vattappaṭivattan ti khuddakañceva mahantañca vattaṃ , pubbe vā kataṃ vattaṃ , pacchā kataṃ paṭivattaṃ .
Evaṃ cakkhuviññāṇan ti ādimhi uppannaṃ āha , tato paraṃ uppannānipi pana kasiṇarūpadassanakalyāṇamittadassanasaṃvegavatthudassanādīni upanissayapaccayā hontiyevāti .
Tena tadupanissayaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassetīti veditabbaṃ .
Yathābhūtasabhāvādassanaṃ asamapekkhanā .
‘‘ Asmī ’’ ti rūpādīsu vinibandhassa .
Sabhāvantarāmasanavasena parāmaṭṭhassa , parāmaṭṭhavatoti attho .
Ārammaṇādhigahaṇavasena anu anu uppajjanadhammatāya thirabhāvakilesassa thāmagatassa , appahīnakāmarāgādikassa vā .
Pariggahe ṭhitoti vīmaṃsāya ṭhito .
Ettha ca asamapekkhanāyātiādinā mohādīnaṃ kiccena pākaṭena tesaṃ uppattivasena vicāraṇā daṭṭhabbā .
Rūpadassanena uppannakilesasamatikkamavasena pavattā rūpadassanahetukā hotīti ‘‘ cakkhusamphassapaccayā nāma jātā ’’ ti āha .
Ettha ca cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathito , tathā ‘‘ bhāvanāvasenā ’’ ti ettha ca .
Kalāpasammasanena tīṇi lakkhaṇāni āropetvā udayabbayānupassanādikāya vipassanāpaṭipāṭiyā ādimhi rūpārammaṇapariggahena rūpārammaṇaṃ sammasitvā , taṃmūlakaṃ vā sabbaṃ sammasanaṃ ādibhūte rūpārammaṇe pavattatīti katvā āha ‘‘ rūpārammaṇaṃ sammasitvā ’’ ti .
Ettha ca
V0.32 nāmarūpapariggahādi sabbaṃ sammasanaṃ bhāvanāti veditabbā .Rūpārammaṇaṃ sammasitvāti ca yathāvuttacakkhuviññāṇassa ārammaṇabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ vuttaṃ , na yaṃ kiñci .
Ārammaṇena hi cakkhusamphassaṃ dassetīti .
Evaṃ ‘‘ rūpārammaṇe uppannaṃ kilesan ’’ ti etthāpi veditabbaṃ .
Idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃnissitan ti cakkhudvāre viya yojanāya yathāsambhavaṃ āpodhātuyā aññamaññassa ca vasena mahābhūtanissitatā yojetabbā .
Jāti … pe … balavapaccayo hotīti yathāvuttānaṃ bhayato dissamānānaṃ jātiādīnaṃ balavapaccayabhāvena tesaṃ bhayato dassanena sahajātassa manosamphassassa , tassa vā dassanassa dvārabhūtassa bhavaṅgamanosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dasseti .
Dhammārammaṇeti
M0.33 na pubbe vutte jātiādiārammaṇeva , atha kho sabbasmiṃ rāgādivatthubhūte dhammārammaṇe .Vatthunissitan ti ettha vedanādisaṅkhātassa dhammārammaṇekadesassa pariggahamukhena dhammārammaṇapariggahaṃ dasseti .
Manosamphassoti viññāṇaṃ samphassassa kāraṇabhāvena gahitaṃ , tadeva attano phalasseva phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ kāraṇaphalasaṅkarabhāvena sotūnaṃ sammohajanakattāti āha ‘‘ na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisitun ’’ ti , na pana viññāṇassa manosamphassena sahajātabhāvassa abhāvā .
Yasmā vā yathā ‘‘ tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti ( ma . ni .1.204;3.420,425-426; saṃ . ni .4.60) vacanato indriyavisayā viya viññāṇampi phassassa visesapaccayo , na tathā phasso viññāṇassa , tasmā indriyavisayā viya viññāṇampi cakkhusamphassajādivacanaṃ na arahatīti cakkhusamphassajādibhāvo na katoti veditabbo .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .