Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā
227. Yathāvuttasaṅkhārapaccayā
V0.101 uppajjamānaṃ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatīti ‘‘ bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni hontī ’’ ti āha .Dhātukathāyaṃ ( dhātu .466) pana vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese –
‘‘ Saṅkhārapaccayā
M0.102 viññāṇena ye dhammā … pe … saḷāyatanapaccayā phassena , phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā , te dhammā katihi khandhehi … pe … saṅgahitā ?Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena ekādasahāyatanehi ekādasahi dhātūhi saṅgahitā .
Katihi asaṅgahitā ?
Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti –
Vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato .
Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ ,‘‘ vipākā dhammā ’’ ti imassa viya vissajjanaṃ siyā , tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti veditabbā .
Avijjāpaccayā saṅkhārā ca abhidhammabhājanīye catubhūmakakusalasaṅkhāro akusalasaṅkhāro ca vuttoti so eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo .
Bhavo pana dhātukathāyaṃ kammupapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito .
Evañca katvā tattha ‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti anuddharitvā ‘‘ kammabhavo ’’ tiādināva nayena bhavo uddhaṭo .
Vipākañhetan ti viññāṇassa vipākattā saṅkhārapaccayattaṃ sādheti , tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘ upacitakammābhāve vipākābhāvato ’’ ti vuttanti taṃ vivaranto ‘‘ vipākañcā ’’ tiādimāha .
Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāneti javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatatadārammaṇassa vuttattā somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti , tasmā ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti āha .
Sakiṃ vāti ‘‘ dirattatirattā ’’ dīsu viya veditabbaṃ .
Dvikkhattumeva pana uppajjantīti vadanti .
‘‘ Dirattatirattan ’’ ti ettha pana vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati ,‘‘ nirantaratirattadassanatthaṃ vā ’’ ti .
Idha pana vā-saddo vikappanattho vuttoti sakiṃ
V0.102 eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya ‘‘ sakiṃ vā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .Teneva hi sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassento ‘‘ cittappavattigaṇanāyaṃ panā ’’ tiādimāha .
Tattha cittappavattigaṇanāyan ti vipākakathāyaṃ balavarūpādike ārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha .
Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā āgatā .
Javanavisayānubhavanañhi tadārammaṇaṃ
M0.103 āsannabhede tasmiṃ visaye ekacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke na uppajjeyyāti adhippāyo .Anurūpāya paṭisandhiyāti akusalavipākassa apāyapaṭisandhi , kāmāvacarādikusalavipākānaṃ kāmarūpārūpasugatipaṭisandhiyo yathākammaṃ anurūpā .
Paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento ‘‘ pavattiyaṃ panā ’’ tiādimāha .
Ahetukadvayādīnaṃ dvāraniyamāniyamāvacanaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti vattuṃ asakkuṇeyyattā .
Ekassa sattassa pavattarūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto , tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā .
Tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassa .
Indriyappavattiānubhāvato eva cakkhusotadvārabhedena , tassa ca viññāṇavīthibhedāyattattā vīthibhedena ca bhavitabbaṃ , tasmiñca sati ‘‘ āvajjanānantaraṃ dassanaṃ savanaṃ vā tadanantaraṃ sampaṭicchanan ’’ tiādinā cittaniyamena bhavitabbaṃ .
Tathā ca sati sampaṭicchanasantīraṇānampi bhāvo siddho hoti , na indriyappavattiānubhāvena dassanasavanamattasseva , nāpi indriyānaṃ eva dassanasavanakiccatāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ dvāravīthibhede cittaniyamato cā ’’ ti .
Paṭhamakusalena ce tadārammaṇassa uppatti hoti , taṃ paṭhamakusalānantaraṃ uppajjamānaṃ janakaṃ anubandhati nāma , dutiyakusalādianantaraṃ uppajjamānaṃ janakasadisaṃ anubandhati nāma , akusalānantaraṃ uppajjamānañca kāmāvacaratāya janakasadisanti .
Ekādasa tadārammaṇacittāni … pe … tadārammaṇaṃ na gaṇhantīti tadārammaṇabhāvatāya ‘‘ tadārammaṇan ’’ ti laddhanāmāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti , tadārammaṇabhāvena nappavattantīti attho .
Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti , nālambantīti attho .
Rūpārūpadhammeti rūpārūpāvacare dhamme .
Idaṃ pana vatvā ‘‘ abhiññāñāṇaṃ
V0.103 ārabbhā ’’ ti visesanaṃ parittādiārammaṇatāya kāmāvacarasadisesu ceva tadārammaṇānuppattidassanatthaṃ .Micchattaniyatā dhammā maggo viya bhāvanāya siddhā mahābalā cāti tattha javanena pavattamānena sānubandhanena na bhavitabbanti tesu tadārammaṇaṃ paṭikkhittaṃ .
Lokuttaradhamme
M0.104 ārabbhāti eteneva siddhe ‘‘ sammattaniyatadhammesū ’’ ti visuṃ uddharaṇaṃ sammattamicchattaniyatadhammānaṃ aññamaññapaṭipakkhāti balavabhāvena tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ .Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ pana vuttan ’’ tiādimāha .
Kena katthāti kena cittena kasmiṃ bhave .
Ekūnavīsati paṭisandhiyo tena tena cittena pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammāti tena tena cittena sā sā tattha tattha paṭisandhi hotīti vuttā .
Tassāti cittassa .
Āgantvāti āgataṃ viya hutvā .
Gopakasīvalīti rañño hitārakkhe gopakakule jāto sīvalināmako .
Kammādianussaraṇabyāpārarahitattā ‘‘ sammūḷhakālakiriyā ’’ ti vuttā .
Abyāpāreneva hi tattha kammādiupaṭṭhānaṃ hotīti .
‘‘ Pisiyamānāya makkhikāya paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ nāvaṭṭeti attanā cintiyamānassa kassaci atthitāyā ’’ ti keci kāraṇaṃ vadanti , tadetaṃ akāraṇaṃ bhavaṅgavisayato aññassa cintiyamānassa abhāvā aññacittappavattakāle ca bhavaṅgāvaṭṭanasseva asambhavato .
Idaṃ panettha kāraṇaṃ siyā –
‘‘ tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambantī ’’ ti ( ma . ni .3.248) vacanato tīsu javanavāresu appavattesveva kammādiupaṭṭhānena bhavitabbaṃ .
Anekajavanavārappavattiyā hi ajjholambanaṃ abhippalambanañca hotīti .
Tasmā kāyadvārāvajjanaṃ anāvaṭṭetvā manodvārāvajjanameva kammādiālambaṇaṃ paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , tato phoṭṭhabbassa balavattā dutiyavāre kāyaviññāṇavīthi paccuppanne phoṭṭhabbe pavattati , tato purimajavanavāragahitesveva kammādīsu kamena manodvārajavanaṃ javitvā mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ vā tadārammaṇaṃ bhavaṅgaṃ otarati , tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgameva .
Etasmiṃ ṭhāne kālaṃ karotīti tadārammaṇānantarena cuticittena , tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgasaṅkhāteneva cuticittena cavatīti attho .
Bhavaṅgameva hi cuticittaṃ hutvā pavattatīti cuticittaṃ idha ‘‘ bhavaṅgan ’’ ti vuttanti .
Manodvāravisayo lahukoti lahukapaccupaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ arūpadhammānaṃ … pe … lahuko ’’ ti .
Arūpadhammassa
V0.104 hi manodvārassa visayo lahukapaccupaṭṭhānoti .Balavati ca rūpadhammassa kāyadvārassa
M0.105 visaye appavattitvā manodvāravisaye kammādimhi paṭhamaṃ cittappavattidassanena arūpadhammānaṃ visayassa lahukatā dīpitāti .Rūpānaṃ visayābhāvepi vā ‘‘ arūpadhammānan ’’ ti vacanaṃ yesaṃ visayo atthi , taṃdassanatthamevāti daṭṭhabbaṃ .
Tena lahukammādīsu cittappavattito lahugahaṇīyatā visayassa lahukatā .
Kammādīnaṃ bhūmicittupādādivasena vitthārato ananto pabhedoti ‘‘ saṅkhepato ’’ ti āha .
Avijjātaṇhādikilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ , tañcārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha ‘‘ anupacchinnakilesabalavināmitan ’’ ti .
Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti , na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānavināmitatā atthīti .
Sabbattha pana ‘‘ duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni , itarāya ca kusalānī ’’ ti nicchinanti .
‘‘ Nimittassādagadhitaṃ vā , bhikkhave , viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā .
Tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti , ṭhānametaṃ vijjati , yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .4.235) vuttaṃ .
Tasmā āsannaṃ akusalaṃ duggatiyaṃ , kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti .
Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇan ti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ āha .
Tampi hi saṅkappavasena rāgassapi hetu hotīti .
Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā .
Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya , aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko kammanimittārammaṇo na bhaveyya .
Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavitumarahatīti .
Pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ , aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya , na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ‘‘ etasmiṃ tayā
M0.106 pavattitabban ’’ ti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anupādentāni viyaV0.105 ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ .‘‘ Katattā upacitattā ’’ ti ( dha . sa .431) hi vuttaṃ .
Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ , na ca assāditāni tadā , na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti .
‘‘ Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā , tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī ’’ ti ( ma . ni .3.303)–
Ādinā sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ , na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi sammādiṭṭhi vā samattā hoti samādinnā .
Vakkhati ca –
‘‘ Sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti , na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .766).
Tattha hi ‘‘ na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘ manopubbaṅgamā dhammā ’ ti ( dha . pa .1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .766) ca vuttaṃ .
Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti , tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā , kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti .
Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ , tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti , na sahajavanakavīthicitte pariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantaraṃ cuti , tadanantaraṃ paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāyeva ‘‘ paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti , avasesekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ sandhāya ‘‘ paccuppannārammaṇaṃ
M0.107 upapatticittaṃ atītārammaṇassaV0.106 bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.19.28) vuttanti veditabbaṃ .Suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā tadārammaṇarahitāyāti attho .
Sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā .
Keci pana taṃ vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti .
Atītārammaṇā ekādasavidhā , navattabbārammaṇā sattavidhā .
Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbāti idaṃ kasmā vuttaṃ , nanu ‘‘ pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatasugatiyaṃ ṭhitassā ’’ ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti ?
Na , tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā .
Tattha hi ‘‘ pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .
Cakkhusotānaṃ vā ’’ tiādikena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati .
Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā , arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi , arūpāvacare ca uparūparicutiyā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇā paṭisandhi natthi .
Tena tato tattheva atītārammaṇā kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi , atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ .
Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi , duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi , kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi , rūpāvacaracutiyā ca tatheva pañcavidhā , duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā , duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā , taṃ dassetuṃ ‘‘ duggatiyaṃ ṭhitassa panā ’’ tiādimāha .
Yathāvuttā pana –
Dvidvipañcappakārā ca , pañcāṭṭhaduvidhāpi ca ;
Catuvīsati sabbāpi , tā honti paṭisandhiyo .
‘‘ Kāmāvacarassa
M0.108V0.107 kusalassa kammassa katattā ’’ tiādinā ( dha . sa .431,455,498) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāroti upanissayapaccayabhāvameva dassento ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .Ādinā sahātiādinā vimissaviññāṇena saha .
Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantīti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ .
Aññattha hi aneke kalāpā saha uppajjanti .
Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇe aneke kalāpā sahuppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepi tesaṃ bahuttā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana tatthapi cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa ca uppatti vuttā , pāḷiyaṃ pana ‘‘ rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā asaññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti , pañca dhātuyo pātubhavantī ’’ ti vuttaṃ , tathā ‘‘ rūpadhātuyā cha āyatanāni nava dhātuyo ’’ ti sabbasaṅgahavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ .
Kathāvatthumhi ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘‘ atthi tattha ghānāyatananti ?
Āmantā , atthi tattha gandhāyatananti ?
Na hevaṃ vattabbe ’’ tiādinā ( kathā .519), na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ phusituṃ asakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa abhāvā .
Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti āyatanānīti tena vucceyyuṃ , dhātu-saddo pana nissattanijjīvavācakoti gandhadhāturasadhātūti avacane natthi kāraṇaṃ , dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā , dhammānañca āyatanabhāvo ekantato yamake ( yama .1. āyatanayamaka .13) vutto ‘‘ dhammo āyatananti ?
Āmantā ’’ ti .
Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanasabhāvo vattabbo .
Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīdhātuādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā , tesaṃ dhammāyatane saṅgaho .
Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ , raso
M0.109 ca so āyatanañca rasāyatananti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ ,‘‘ tayo āhārā ’’ ti ( vibha .993) ca vacanatoV0.108 kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati .Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti , tathā rūpagaṇanā kātabbā .
Evañhi dhammatā na vilomitā hotīti .
Jātiuṇṇāyāti gabbhaṃ phāletvā gahitauṇṇāyātipi vadanti .
Sambhavabhedoti atthitābhedo .
Nijjhāmataṇhikā kira niccaṃ dukkhāturatāya kāmaṃ sevitvā gabbhaṃ na gaṇhanti .
Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesūti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti .
‘‘ Saṃsedajopapātīsu avakaṃsato tiṃsā ’’ ti etaṃ vivaranto āha ‘‘ avakaṃsato panā ’’ tiādi , taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti .
Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā .
Dhammahadayavibhaṅge ( vibha .1007) hi –
‘‘ Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti , kassaci dasāyatanāni , kassaci aparāni dasāyatanāni , kassaci navāyatanāni , kassaci sattāyatanāni pātubhavantī ’’ ti –
Vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’’ ti .
Tathā ‘‘ dasāyatanāni pātubhavantī ’’ ti tikkhattuṃ vattabbaṃ siyā , aghānakaupapattiyā vijjamānāya tikkhattuñca ‘‘ navāyatanāni pātubhavantī ’’ ti , na ca taṃ vuttaṃ .
Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesu yamakepi ghānajivhākāyānaṃ sahacāritā vuttāti .
Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññaṃ samānatā abhedo , asamānatā bhedo .
Nayamukhamattaṃ dassetvā vuttaṃ avuttañca sabbaṃ saṅgaṇhitvā āha ‘‘ ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo ’’ ti .
Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti ‘‘ ekaccasugaticutiyā ’’ ti āha .
Ekaccaduggatipaṭisandhīti ettha ekacca ggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ .
Ayaṃ panetthādhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā , tesaṃ taṃ paṭisandhiṃ vinipātabhāvena duggatipaṭisandhīti gahetvā sabbasugaticutiyāva sā
M0.110 paṭisandhi hoti , na ekaccasugaticutiyā evāti taṃnivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ .Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti , na
V0.109 sabbasugaticutiyā .Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā duggaticutiyā cāti .
Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃ eva gaṇhituṃ āha ‘‘ ekaccaduggatipaṭisandhī ’’ ti .
Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhīti duhetukā tihetukā ca yojetabbā .
Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti .
Tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabban ti ‘‘ ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī ’’ tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ ekaccaduggaticutiyā ekaccasugatipaṭisandhī ’’ tiādinā yaṃ yaṃ yujjati , taṃ taṃ yojetabbanti attho .
Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato , yojetabbanti vā bhāvattho daṭṭhabbo .
Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇātiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā .
Na hi mahaggataajjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi .
Catukkhandhāya arūpacutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhīti etassa vipariyāyo sayameva yojito .
Atītārammaṇacutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhīti etassa ca vipariyāyo natthi evāti .
Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito , abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena yojetabbo ‘‘ pañcakkhandhāya kāmāvacarāya pañcakkhandhā kāmāvacarā … pe … avitakkaavicārāya avitakkaavicārā ’’ ti , catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā .
Eteneva nayena sakkā ñātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti .
Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā .
Aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni aṅgapaccaṅgasandhibandhanāni , tesaṃ chedakānaṃ .
Niruddhesu cakkhādīsūti atimandabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā .
Yamake ca ( yama .1. āyatanayamaka .120)–
‘‘ Yassa
M0.111 cakkhāyatanaṃ nirujjhati , tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti ?Āmantā .
Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati , tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti ?
Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati , no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati .
Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati , cakkhāyatanañca nirujjhatī ’’ ti –
Ādinā
V0.110 cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti .Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti laddhāvasesapaccayo , saṅkhāro .
Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā pariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘ taṇhā nāmetī ’’ ti .
Sahajātasaṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā , sabbepi vā phassādayo .
Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ khipanti , khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho .
Tan ti taṃ viññāṇaṃ , cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ .
Taṇhāya nāmiyamānaṃ … pe … pavattatīti namanakhipanapurimanissayajahanāparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti , na aññassāti dasseti .
Santativasenāti ca vadanto ‘‘ tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anaññan ’’ ti ( ma . ni .1.396) idañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati .
Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti .
Orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibandhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , puriso viya viññāṇaṃ , tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā , atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā .
Yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sabalapayogeheva patiṭṭhāti , evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthunissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati .
Tattha assādayamānan ti pāpuṇantaṃ , paṭilabhamānanti attho .
Bhavantarādipaṭisandhānatoti
M0.112 bhavantarassa ādisambandhanato , bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarā , tesaṃ paṭisandhānatoti attho .Kamman ti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ .
Saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā .
Saddādihetukāti ettha paṭighoso saddahetuko , padīpo padīpantarādihetuko , muddā lañchanahetukā , chāyā ādāsādigatamukhādihetukā .
Aññatra agantvā hontīti saddādipaccayadesaṃ
V0.111 agantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā , evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā , tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato āgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato , nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti attho .Atha vā aññatra agantvā hontīti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā , nāpi saddādipaccayā na honti , evamidampīti vuttanayena yojetabbaṃ .
Esa nayoti bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti .
Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatiko devagatibhūto siyā , ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā .
Tato ‘‘ rattassa bījaṃ , rattassa phalan ’’ tiādikassa viya ‘‘ bhūtapubbāhaṃ , bhante , rohitasso nāma isī ’’ tiādikassa ( saṃ . ni .1.107) vohārassa lopo siyā , tasmā ettha santānabandhe sati hetuhetusamuppannesu na ekantameva ekatā vā nānatā vā upagantabbā .
Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘ sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkhan ’’ ti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti , ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘ paraṃkataṃ sukhaṃ dukkhan ’’ ti , hetuhetusamuppannabhāvavacanena ‘‘ adhiccasamuppannan ’’ ti .
Etthāti ekasantāne .
Catumadhuraalattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ abhisaṅkhāro .
Ettha bījaṃ viya kammavā satto , abhisaṅkhāro viya kammaṃ , bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho , tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa , tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa , taṃkammato eva
M0.113 ca phalassa bhāvo veditabbo .Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ sippasikkhanaṃ osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti .
Atha ca taṃnimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ anāmayatā ca vuḍḍhasarīre hoti , na ca taṃ aññassa hoti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato , na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā aññato hoti tadabhāve abhāvato .
Evamidhāpi santāne yaṃ phalaṃ , etaṃ nāññassa , na ca aññatoti yojetabbaṃ .
Na aññatoti etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti , nāññapaccayanivāraṇaṃ karoti .
Yampi vuttaṃ , tattha vadāmāti vacanaseso .
Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho .
Phalatīti sammuti phalatisammuti .
Evaṃ
V0.112 santepīti asaṅkantipātubhāve , tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddheti attho .Pavattito pubbeti kammāyūhanakkhaṇato pubbe .
Pacchā cāti vipaccanapavattito pacchā ca .
Avipakkavipākā katattā ce paccayā , vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha ‘‘ na ca niccaṃ phalāvahā ’’ ti .
Na vijjamānattā vā avijjamānattā vāti etena vijjamānattaṃ avijjamānattañca nissāya vuttadoseva pariharati .
Tassā pāṭibhogakiriyāya , bhaṇḍakīṇanakiriyāya , iṇagahaṇādikiriyāya vā karaṇamattaṃ taṃkiriyākaraṇamattaṃ .
Tadeva tadatthaniyyātane paṭibhaṇḍadāne iṇadāne ca paccayo hoti , aphalitaniyyātanādiphalanti attho .
Avisesenāti ‘‘ tihetuko tihetukassā ’’ tiādikaṃ bhedaṃ akatvāva sāmaññato , piṇḍavasenāti attho .
Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo .
‘‘ Dubbalañhi upanissayapaccayo na hotī ’’ ti vakkhamānamevetaṃ paṭṭhānavaṇṇanāyanti .
Avisesenāti sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti .
Dvādasākusalacetanābhedoti ettha uddhaccasahagatā kasmā gahitāti vicāretabbametaṃ .
Ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ , no pavatteti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ , no pavatte .
Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo .
‘‘ Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭhā rūpādayo natthī ’’ ti
M0.114 vuttaṃ , devānaṃ pana pubbanimittapātubhāvakāle milātamālādīnaṃ aniṭṭhatā kathaṃ na siyā .Sveva dvīsu bhavesūti ettha ekūnatiṃsacetanābhedampi cittasaṅkhāraṃ cittasaṅkhārabhāvena ekattaṃ upanetvā ‘‘ svevā ’’ ti vuttaṃ .
Tadekadeso pana kāmāvacaracittasaṅkhārova terasannaṃ navannañca paccayo daṭṭhabbo .
Ekadesapaccayabhāvena hi samudāyo vuttoti .
Yattha ca vitthārappakāsanaṃ kataṃ , tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ ādito paṭṭhāyā ’’ ti .
Tena ‘‘ dvīsu bhavesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatiyajjhānabhūmivasenāti etena ekattakāyaekattasaññīsāmaññena catutthajjhānabhūmi ca asaññāruppavajjā gahitāti veditabbā .
Yathāsambhavan ti ekavīsatiyā kāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca , sattannaṃ pavatte eva .
Ayaṃ yathāsambhavo .
Catunnaṃ
V0.113 viññāṇānan ti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ , catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca paccayabhāvo yojetabbo , aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe avijjamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo .
Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .