(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
843-844.
Atthi paṭiccaṃ nāmāti yathā ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādīsu nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttaṃ , na tathā idha khattiyādijātīnaṃ paramatthato avijjamānānaṃ nissayādipaccayattassa abhāvā .
Yesu pana khandhesu santesu khattiyādisammuti hoti , tesaṃ abbocchinnatāva khattiyādijātiyā atthitā , sā idha paṭicca-saddena vibhāvitāti attho .
Ekissā seṇiyāti asambhinnāyāti attho .
Pañhavissajjanādikiriyāsu
V0.218 purato karaṇaṃ purekkhāro .Nikkheparāsīti nidhānarāsi .
Patthaṭākittinoti vitthiṇṇākittino .
Rattaññumadoti purāṇaññutāmadoti vadanti .
Cirarattijātena , cirarattipabbajitena vā jānitabbassa , rattīnameva vā jānanamado .
Upaṭṭhāpakamānoti āṇākaraṇamāno .
Āṇākaraṇañhi vicāraṇaṃ idha ‘‘ yaso ’’ ti vuttanti .
Parimaṇḍalattabhāvanissito māno pariṇāhamado .
Sarīrasampattipāripūriyā mado pāripūrimado .
845. Vatthunā vināpi vattabbatāya avatthukaṃ , na vatthuno abhāvā .
846. Cittassa vossajjanan ti cittassa satito muccanaṃ , kāyaduccaritādīsu pakkhandanaṃ vā vossaggo .
Patiṭṭhābhāvoti kusalakaraṇe aṭṭhānaṃ , anuṭṭhānanti
M0.217 attho .Pamādasaṅkhātassa atthassa kāyaduccarite cittassa vossaggo pāṇātipāte micchādiṭṭhiyaṃ kodhe upanāheti evamādiko pariyāyo apariyanto , tadatthatappariyāyappakāsako vossagganissaggādiko byañjanapariyāyo cāti sabbaṃ taṃ saṅkhipitvā evarūpoti idaṃ ākāranidassanaṃ sabbapariyāyassa vattuṃ asakkuṇeyyattā katanti dassento āha ‘‘ pariyantābhāvato ’’ ti .
Vissaṭṭhākāroti satiyā paccanīkabhūte cattāro khandhe dasseti .
847. Cittassa thaddhatā tathāpavattacittamevāti vadanti , mānaviseso vā daṭṭhabbo .
Upasaṅkamane vanditabbaṃ hotīti pariyanteneva carati .
848.‘‘ Āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte ‘‘ āvuso , tvaṃ āpannosī ’’ tiādinā tena vuttaṃ tasseva upari khipanavasena ‘‘ paṭippharitvā ’’ ti vadanti .
‘‘ Tasmiṃ nāma dalidde , akusale vā idaṃ karonte ahaṃ kasmā na karomī ’’ ti evaṃ idha paṭippharaṇaṃ yuttaṃ .
Karaṇassa uttarakiriyā karaṇuttariyaṃ .
Akusalapakkho esāti sārambhoti adhippāyo .
849. Aticca icchatīti aticciccho , tassa bhāvo aticcicchatāti vattabbe cci-kāralopaṃ katvā ‘‘ aticchatā ’’ ti vuttaṃ .
Atricchatāti ca sā eva vuccatīti .
Tatrāpi neruttikavidhānena padasiddhi veditabbā .
Yathāladdhaṃ vā atikkamitvā atra atra icchanaṃ atricchatā , sā eva ra-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘ aticchatā ’’ ti vuttā .
Atricchan ti
V0.219 aticchaṃ , atra vā icchanto .Kena ?
Atilobhena atilobhamicchāsaṅkhātena atilobhamadena ca .
Attano hitaṃ attāti vuttaṃ .
Hāyati jīrati , ādiṇṇo vā attā , patto vā attā , naṃ jīrati candakinnariṃ patthayitvā asitābhūdeviyā vihīno viya .
Icchāhatassāti icchāya upaddutassa , mudditassa vā .
Atihīḷayānoti avamaññamāno .
Malakan ti evaṃnāmakaṃ janapadaṃ , abbhokāsaṃ vā .
Kodaṇḍakenāti kudaṇḍakena rassadaṇḍakena .
Gaddulenāti ca vadanti .
Ruhiramakkhitaṅgoti ruhirasinnagatto .
850. Jānantasseva
M0.218 bhiyyo bhiyyo codento viya sambhāvetukāmo hoti .Paccayeti upādānādipaccaye .
851. Ye patirūpena vañcenti , te gaṇṭhikā , durācārena vā gaṇṭhibhūtā .
Gaṇṭhikaputtā nāma gaṇṭhikā eva honti , tena saddhivihārikā gaṇṭhikabhāvena ‘‘ thero … pe … dīghacaṅkame viharatī ’’ ti vadanti .
Vaṭṭati bhanteti ayampi eko pakāro , lābhinā eva pana sakkā ñātunti attano samāpattilābhitaṃ sūcetīti attho .
Pañcattayaṃ nāma uparipaṇṇāsake dutiyasuttaṃ ( ma . ni .3.21 ādayo ).
Tassa gambhīrattā vadati ‘‘ pañcattayaṃ olokentassā ’’ ti .
852. Siṅgan ti siṅgāraṃ .
Tañhi kusalassa vijjhanato samāsevitatāya sīse parikkhataṃ sunikhataṃ visāṇaṃ viya , thirattā ca siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ , taṃ panatthato rāgo .
853. Temanakaraṇatthe tintiṇa -saddo daṭṭhabbo .
Khīyanan ti ca yena lobhena paraṃ mamanti vadantaṃ khīyati , so vutto .
Khīyanaṃ bhaṇḍananti ca vadanti .
Tintiṇan ti vā loluppamicceva vuttaṃ hoti .
Saññā-saddo hi eso loluppavācakoti .
854. Ūruppamāṇāpīti
V0.220 etena mahantaghanabhāvena apūtitaṃ dasseti .Athavātiādinā cīvaramaṇḍanādīnaṃ visesanāni ‘‘ imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā ’’ tiādīnīti dasseti .
Cīvarena hi maṇḍanā cīvaramaṇḍanā , cīvarassa vā maṇḍanā cīvaramaṇḍanā , evaṃ pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā cāti adhippāyo .
Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ chavirāgasusaṇṭhānādikaraṇañca cīvarādīsu kāye ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Tadahujātadārako viya hotīti dārakacāpalyaṃ na muñcatīti attho .
855. Sadisā anurūpā bhatti sabhāgo , na sabhāgo asabhāgo , mānathaddhatā , virodho vā .
Tenassa mātādīsu vattanaṃ asabhāgavuttitā .
Evaṃvidhānaṃ mānādhikānaṃ akusalānamidaṃ nāmaṃ .
856. Paritassitāti
M0.219 saṅkampanā , ukkaṇṭhitassa vā tassa tassa taṇhāyanā . 857. Kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasyaṃ , na rogautubhojanādīhi kāyagelaññaṃ tandī nāma , atha kho pakatiālasyanti attho .
Kāyālasiyan ti nāmakāyassa ālasiyaṃ , tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ .
858. Accasanādīhi uppannadhātukkhobhanimittaṃ ālasiyaṃ vijambhitā .
859. Bhattanimittena uppannaṃ ālasyaṃ bhattasammado .
860. Imehi panāti cittassa akalyatādīhi .
Sabbattha kilesavasenāti thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādīnaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ .
861. Sammāājīvato apeto katoti apakato .
So ājīvupaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘ upaddutassāti attho ’’ ti .
Tividhampi taṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetun ti evamattho daṭṭhabbo .
Pāpaṇikānīti
V0.221 āpaṇato chaḍḍitāni .Nantakānīti antarahitāni , cīrāni vā .
Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā .
Pūtimuttan ti purāṇassa apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ .
Pūtibhāvena chaḍḍitosadhantipi keci .
Agabbhikā ekadvārā dīghasālā kira uddaṇḍo .
Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ korajaṃ , taṃ etassa atthīti korajiko , ativiya korajiko korajikakorajiko .
Atiparisaṅkitoti keci .
Mukhasambhāvitoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāvito .
So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ ayaṃ samaṇo ’’ tiādiṃ katheti .
Paṇidhāyāti ‘‘ arahāti maṃ jānantū ’’ ti cittaṃ ṭhapetvā , patthetvā vā .
Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhiṃ samāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī .
Aññaṃ
M0.220 viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ .Ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘ aṭhapanā ’’ ti vuttaṃ .
Kuhanaṃ kuho , tassa ayanā pavatti kuhāyanā , kuhassa vā puggalassa ayanā gatikiriyā kuhāyanā .
862. Puṭṭhassāti ‘‘ ko tisso , ko rājapūjito ’’ ti puṭṭhassa .
Nahanāti bandhanā pariveṭhanā .
863. Nimittena caranto jīvanto nimittakārako nemittiko , tassa bhāvo nemittikatā .
Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso .
Ko pana soti ?
‘‘ Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā ’’ tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā .
Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā .
864. Bahi chaḍḍanaṃ ukkhepanā .
Parapiṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko , tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā .
865. Nikattuṃ
V0.222 appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ , tassa bhāvo nijigīsanatā .Tasseva icchanassa pavattiākāro , taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ .
866. Vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo , vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā .
‘‘ Atthajāpikā ’’ ti ettha viya japa-saddo uppattivācakoti āha ‘‘ pavattetī ’’ ti .
867. Seyyasadisamānā unnativasena pavattāti ubhayatthāpi ‘‘ mānaṃ jappetī ’’ ti vuttaṃ .
868. Hīnamāno pana onativasena pavattito kevalena mānasaddena niddesaṃ nārahatīti taṃniddese ‘‘ omānaṃ jappetī ’’ ti ( vibha .874) vuttaṃ .
872. Rājabhogena raṭṭhabhuñjanako rājanissito raṭṭhiyo .
879. Puggalaṃ anāmasitvāti yathā seyyassa seyyamānādiniddesesu ‘‘ parehi seyyaṃ attānaṃ dahatī ’’ ti seyyādipuggalo mānuppādako
M0.221 āmaṭṭho , evametassa seyyamānabhāvepi mānuppādakapuggalavisesaṃ anāmasitvā ‘‘ pare atimaññati ’’ cceva vuttanti attho .Pare atikkamitvā maññanañhi yassa kassaci atimānoti .
880. Purimamānassa uparimāno mānātimāno , ati -saddo upari-saddassa atthaṃ vadatīti daṭṭhabbo .
Purimamānaṃ vā atikkanto māno mānātimāno .
881. Pakkhijātīsu vāyaso anto lāmakoti katvā ‘‘ kākajāti viyā ’’ ti vuttaṃ .
882. Thero kira dosacarito ahosi , tasmā āditova ‘‘ tumhe akhīṇāsavā ’’ ti avatvā upāyena kathesīti vadanti , dosacaritattā vā khippaṃ tatiyapadavāre virāgaṃ uppādesīti adhippāyo .
883. Mānaṃ
V0.223 anugatacchandoti mānasampayuttachando , mānasabhāvaṃ anugato mānacchando vā . 884.‘‘ Vilambanan ’’ ti ca itthipurisasammānanādikiriyādivilambanapaṭisaṃyuttaṃ kattabbaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tattha yuttamuttasiliṭṭhaṃ paṭibhānaṃ vilambanapaṭibhānaṃ .
887. Amaravādapaṭisaṃyutto vitakko , attano amaraṇatthāya devabhāvatthāya vā vitakko amaravitakko .
888. Paresu anuddayā rāgavasena anuddayakaraṇaṃ etassāti parānuddayo , tassa bhāvo parānuddayatā , paresu vā anuddayasseva sahananditādikassa bhāvo parānuddayatā , tādiso rāgo .
Tatthāti parānuddayatāya saṃsaṭṭhavihārena dassitāyāti attho yujjati .
890. Anavaññattiṃ patthento anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetīti āha ‘‘ pañcakāma … pe … nissito hutvā ’’ ti .
Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .