(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
761. Na hetumevāti ettha ca na hetū evāti attho , byañjanasiliṭṭhatāvasena pana rassattaṃ ma -kāro ca kato ‘‘ adukkhamasukhā ’’ ti ettha viya .
Imināpi nayenāti ettha purimanayena hetubhāvādipaṭikkhepo , pacchimanayena nahetudhammādikoṭṭhāsasaṅgahoti ayaṃ viseso veditabbo .
Cuti ggahaṇena cutiparicchinnāya ekāya jātiyā gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , bhava ggahaṇena navadhā vuttabhavassa .
Tadantogadhatāya tattha tattha pariyāpannatā vuttā .
Uppannaṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti
V0.201 ‘‘ na rūpaṃ viya uppannā chaviññāṇaviññeyyā ’’ ti rūpato etesaṃ visesanaṃ karoti . 762. Kappato kappaṃ gantvāpi na uppajjatīti na kadāci tathā uppajjati .
Na hi khīrādīnaṃ viya etesaṃ yathāvuttalakkhaṇavilakkhaṇatā atthīti dasseti .
763. Samodhānetvāti loke vijjamānaṃ sabbaṃ rūpaṃ samodhānetvā .
Etena mahattepi avibhāvakattaṃ dassento sukhumattā na vibhāvessatīti
M0.200 vādapathaṃ chindati .Cakkhupasāde mama vatthumhīti attho .
Visayoti issariyaṭṭhānanti adhippāyo .
764. Abbokiṇṇāti abyavahitā , anantaritāti attho .
Vavatthitānampi paṭipāṭiniyamo tena paṭikkhittoti attho .
Anantaratāti anantarapaccayatā etena paṭikkhittāti attho .
765. Samanantaratāti ca samanantarapaccayatā .
766. Ābhujanatoti ābhuggakaraṇato , nivattanato icceva attho .
Ettha ca ‘‘ pañca viññāṇā anābhogā ’’ ti ābhogasabhāvā na hontīti attho ,‘‘ pañcannaṃ viññāṇānaṃ natthi āvaṭṭanā vā ’’ tiādīsupi āvaṭṭanabhāvo vātiādinā attho daṭṭhabbo .
Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘ manopubbaṅgamā dhammāti evaṃ vuttan ’’ ti āha .
Rūpādīsu abhinipatanaṃ tehi samāgamo tesantipi vattuṃ yujjatīti āha ‘‘ rūpādīnaṃ abhinipātamattan ’’ ti .
Kammatthe vā sāmivacanaṃ .
Viññāṇehi abhinipatitabbāni hi rūpādīnīti .
Idaṃ vuttaṃ hotītiādīsu hi ayaṃ adhippāyo – ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbāni rūpādīni ṭhapetvā kusalākusalacetanāya taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ sahajapubbaṅgamadhammena paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānanaṃ etesaṃ natthīti .
Evañca katvā ‘‘ dassanādimattato
V0.202 pana muttā aññā etesaṃ kusalādipaṭiviññatti nāma natthī ’’ ti kiccantaraṃ paṭisedheti .Avipākabhāvena aññaṃ abyākatasāmaññaṃ anivārento kusalākusalaggahaṇañca karotīti cavanapariyosānañca kiccaṃ .
Pi -saddena sahajavanakāni vīthicittāni sampiṇḍetvā pañcadvāre paṭisedhane ayaṃ adhippāyo siyā –
‘‘ manasā ce paduṭṭhena … pe … pasannena bhāsati vā karoti vā ’’ ti ( dha . pa .1-2) evaṃ vuttā bhāsanakaraṇakarā , taṃsadisā ca sukhadukkhuppādakā balavanto chaṭṭhadvārikā eva dhammaggahaṇena gahitāti na tesaṃ pañcadvārikajavanena paṭivijānanaṃ atthi , dubbalānaṃ pana pubbaṅgamapaṭivijānanaṃ tattha na paṭisiddhaṃ ‘‘ na
M0.201 kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapetī ’’ ti viññattidvayajanakasseva paṭṭhapanapaṭikkhepena dubbalassa manokammassa anuññātattā .Tathā kāyasucaritādikusalakammaṃ karomīti , tabbiparītaṃ akusalaṃ kammaṃ karomīti ca kusalākusalasamādānaṃ pañcadvārikajavanena na hoti .
Tathā paṭiccasamuppādavaṇṇanāyaṃ vuttā ‘‘ pañcadvārikacuti ca na pañcadvārikacittehi hoti cuticittassa ataṃdvārikattā ’’ ti .
Yā panāyaṃ pāḷi ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā ’’ ti , tassā rūpādīnaṃ āpāthamattaṃ muñcitvā aññaṃ kañci dhammasabhāvaṃ na paṭivijānātīti ayamattho dissati .
Na hi rūpaṃ paṭiggaṇhantampi cakkhuviññāṇaṃ rūpanti ca gaṇhātīti .
Sampaṭicchanassapi rūpanīlādiākārapaṭivijānanaṃ natthīti kiñci dhammassa paṭivijānanaṃ paṭikkhittaṃ , pañcahi pana viññāṇehi sātisayaṃ tassa vijānananti ‘‘ aññatra abhinipātamattā ’’ ti na vuttaṃ .
Yassa pāḷiyaṃ bahiddhāpaccuppannārammaṇatā vuttā , tato aññaṃ niruttipaṭisambhidaṃ icchantehi pañcadvārajavanena paṭisambhidāñāṇassa sahuppatti paṭisiddhā .
Rūpārūpadhammeti rūpārūpāvacaradhammeti attho .
Pañcadvārikacittena na paṭibujjhatīti kasmā vuttaṃ , nanu rūpādīnaṃ āpāthagamane niddāpaṭibodho hotīti ?
Na , paṭhamaṃ manodvārikajavanassa uppattitoti dassento āha ‘‘ niddāyantassa hī ’’ tiādi .
Palobhetvā saccasupinena .
Abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanatoti vadanti .
Evaṃ vadantehi manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ .
Tassā
V0.203 eva vasenāti tassā vasena ekavidhena ñāṇavatthu hotīti ca , veditabbanti ca yojanā kātabbā .Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .