1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
152. Visesatoti
M0.34V0.34 āyatana-saddattho viya asādhāraṇato cakkhādisaddatthatoti attho .Assādetīti cakkhati-saddo ‘‘ madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī ’’ ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati .
‘‘ Cakkhuṃ kho , māgaṇḍiya , rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditan ’’ ti ( ma . ni .2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti .
Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādiratibhāve niruḷhattā cakkhumhiyeva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ .
Vibhāveti cāti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati .
Cakkhatīti hi ācikkhati , abhibyattaṃ vadatīti attho .
Nayanassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha ‘‘ vibhāveti cāti attho ’’ ti .
Anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā cakkhu-saddassa daṭṭhabbā .
Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya uddarūpaṃ viya ca vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati rūpamiva pakāsaṃ karoti , saviggahamiva katvā dassetīti attho .
Vitthāraṇaṃ vā rūpa-saddassa attho , vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ‘‘ pakāsetī ’’ ti .
Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanatthoyeva rūpa-saddo daṭṭhabbo , vaṇṇavācakassa rūpa-saddassa rūpayatīti nibbacanaṃ , rūpavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso .
Udāharīyatīti vuccatīti-atthe vacanameva gahitaṃ siyā , na ca vacana-saddoyeva ettha saddo , atha kho sabbopi sotaviññeyyoti sappatīti sakehi paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho .
Sūcayatīti attano vatthuṃ gandhavasena apākaṭaṃ ‘‘ idaṃ sugandhaṃ
V0.35 duggandhan ’’ ti pakāseti , paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ ettha pupphaṃ atthi campakādi , phalamatthi ambādī ’’ ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho .Rasaggahaṇamūlakattā āhārajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya jīvitaṃ avhāyatīti jivhā vuttā niruttilakkhaṇena .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti visesena kāyo vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu
M0.35 ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā .Tena hi phoṭṭhabbaṃ assādentā sattā methunampi sevanti .
Uppattidesoti uppattikāraṇanti attho .
Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena ‘‘ sāsavā ’’ ti vuttā , tesaṃ uppajjanaṭṭhānanti attho .
Attano lakkhaṇaṃ dhārayantīti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā , te cakkhādayo tathā vuttāti aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā .
Oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayibhāvehi purimāni pākaṭānīti tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassatthassa dīpanattho dhamma-saddoti .
Vāyamantīti attano kiccaṃ karonticceva attho .
Imasmiñca atthe āyatanti etthāti āyatananti adhikaraṇattho āyatana-saddo , dutiyatatiyesu kattuattho .
Te cāti cittacetasikadhamme .
Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu āyanti āgacchanti pavattantīti āyāti .
Vitthārentīti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pasārenti pākaṭāni karonti uppādentīti attho .
Ruḷhīvasena āyatana-saddassatthaṃ vattuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Taṃ nissitattāti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa nesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo .
Atthatoti vacanatthato , na vacanīyatthato .
Vacanattho hettha vutto ‘‘ cakkhatī ’’ tiādinā , na vacanīyattho ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo ’’ tiādinā ( dha . sa .597) viyāti .
Tāvatvatoti anūnādhikabhāvaṃ dasseti .
Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi , salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā
V0.36 sambhavatīti dassento āha ‘‘ cakkhādayopi hī ’’ tiādi .Asādhāraṇan ti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ .
Satipi asādhāraṇārammaṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatane aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ‘‘ asādhāraṇan ’’ ti vuttaṃ .
Yebhuyyasahuppattiādīhi
M0.36 uppattikkamādiayutti yojetabbā .Ajjhattikesu hīti etena ajjhattikabhāvena visayibhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti .
Tesu hi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti .
Tato ghānāyatanādīnīti ettha bahūpakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo .
Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ , na ca sakkā sodhetabbāni na desetunti .
Gocaro visayo etassāti gocaravisayo , mano .
Kassa pana gocaro etassa visayoti ?
Cakkhādīnaṃ pañcannampi .
Viññāṇuppattikāraṇavavatthānatoti etena ca cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa kāraṇamāha .
Paccayabhedo kammādibhedo .
Nirayādiko apadādigatinānākaraṇañca gatibhedo .
Hatthiassādiko khattiyādiko ca nikāyabhedo .
Taṃtaṃsattasantānabhedo puggalabhedo .
Yā ca cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantabhedatā vuttā , soyeva hadayavatthussa ca bhedo hoti .
Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā dukkhāpaṭipadādito ārammaṇādhipatiādibhedato ca .
Imasmiṃ suttantabhājanīye vipassanā vuttāti vipassanupagamanañca viññāṇaṃ gahetvā ekāsītibhedatā manāyatanassa vuttā niddesavasena .
Nīlaṃ nīlasseva sabhāgaṃ , aññaṃ visabhāgaṃ , evaṃ kusalasamuṭṭhānādibhedesu yojetabbaṃ .
Tebhūmakadhammārammaṇavasenāti pubbe vuttaṃ cakkhādivajjaṃ dhammārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ īhā .
Cintanavasena byāpārakaraṇaṃ byāpāro .
Tattha byāpāraṃ dassento āha ‘‘ na hi cakkhu rūpādīnaṃ evaṃ hotī ’’ ti .
Īhaṃ dassento āha ‘‘ na ca tānī ’’ tiādi .
Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ .
Dhammatāvāti sabhāvova , kāraṇasamatthatā vā .
Īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo dhammatā .
Imasmiñca atthe yan ti etassa yasmāti attho .
Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo .
‘‘ Suñño
V0.37 gāmoti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.238) vacanato suññagāmo viya daṭṭhabbāni .Annapānasamohitanti
M0.37 gahite suññagāme yaññadeva bhājanaṃ parāmasīyati , taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati , evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti .Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ abhighātakānīti vuttāni .
Ahisusumārapakkhikukkurasiṅgālamakkaṭā cha pāṇakā .
Visamabilākāsagāmasusānavanāni tesaṃ gocarā .
Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisupādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnampi visamādisadisatā yojetabbā .
Hutvā abhāvaṭṭhenāti idaṃ itaresaṃ catunnaṃ ākārānaṃ saṅgahakattā visuṃ vuttaṃ .
Hutvā abhāvākāro eva hi uppādavayattākārādayoti .
Tattha hutvāti etena purimantavivittatāpubbakaṃ majjhe vijjamānataṃ dasseti , taṃ vatvā abhāva vacanena majjhe vijjamānatāpubbakaṃ , aparante avijjamānataṃ , ubhayenapi sadā abhāvo aniccalakkhaṇanti dasseti .
Sabhāvavijahanaṃ vipariṇāmo , jarābhaṅgehi vā parivattanaṃ , santānavikārāpatti vā .
Sadā abhāvepi ciraṭṭhānaṃ siyāti taṃnivāraṇatthaṃ ‘‘ tāvakālikato ’’ ti āha .
Uppādavayaññathattarahitaṃ niccaṃ , na itarathāti niccapaṭikkhepato aniccaṃ , niccapaṭipakkhatoti adhippāyo .
Jātidhammatādīhi aniṭṭhatā paṭipīḷanaṃ .
Paṭipīḷanaṭṭhenāti ca yassa taṃ pavattati , taṃ puggalaṃ paṭipīḷanato , sayaṃ vā jarādīhi paṭipīḷanattāti attho .
Parittaṭṭhitikassapi attano vijjamānakkhaṇe uppādādīhi abhiṇhaṃ sampaṭipīḷanattā ‘‘ abhiṇhasampaṭipīḷanato ’’ ti purimaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ visesetvā vadati , puggalassa pīḷanato dukkhamaṃ .
Sukhapaṭipakkhabhāvato dukkhaṃ sukhaṃ paṭikkhipati nivāreti , dukkhavacanaṃ vā atthato sukhaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘ sukhapaṭikkhepato ’’ ti .
Natthi etassa vasavattanako , nāpi idaṃ vasavattanakanti avasavattanakaṃ , attano parasmiṃ parassa ca attani vasavattanabhāvo vā vasavattanakaṃ , taṃ etassa natthīti avasavattanakaṃ , avasavattanakassa avasavattanako vā attho sabhāvo avasavattanakaṭṭho , idañca sāmaññalakkhaṇaṃ .
Tenāti parassa attani vasavattanākārena suññaṃ .
Imasmiñca atthe suññatoti etasseva
V0.38 visesanaṃ ‘‘ assāmikato ’’ ti .Atha vā ‘‘ yasmā
M0.38 vā etaṃ … pe … mā pāpuṇātū ’’ ti evaṃ cintayamānassa kassaci tīsu ṭhānesu vasavattanabhāvo natthi , suññaṃ taṃ tena attanoyeva vasavattanākārenāti attho .Na idaṃ kassaci kāmakāriyaṃ , nāpi etassa kiñci kāmakāriyaṃ atthīti akāmakāriyaṃ .
Etena avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti .
Vibhavagati vināsagamanaṃ .
Santatiyaṃ bhavantaruppattiyeva bhavasaṅkantigamanaṃ .
Santatiyā yathāpavattākāravijahanaṃ pakatibhāvavijahanaṃ .
‘‘ Cakkhu aniccan ’’ ti vutte cakkhuanicca-saddānaṃ ekatthattā aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatīti etissā codanāya nivāraṇatthaṃ visesasāmaññalakkhaṇavācakānañca saddānaṃ ekadesasamudāyabodhanavisesaṃ dīpetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Kiṃ dassitan ti vipassanācāraṃ kathentena kiṃ lakkhaṇaṃ dassitanti adhippāyo .
‘‘ Katamā cānanda , anattasaññā ?
Idhānanda , bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati ‘ cakkhu anattā ’ ti … pe …‘ dhammā anattā ’ ti .
Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharatī ’’ ti ( a . ni .10.60) avisesesu āyatanesu anattānupassanā vuttāti kāraṇabhūtānaṃ cakkhādīnaṃ , phalabhūtānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇaphalamattatāya anattatāya anattalakkhaṇavibhāvanatthāya āyatanadesanāti āha ‘‘ dvādasannaṃ … pe … anattalakkhaṇan ’’ ti .
Yadipi aniccadukkhalakkhaṇāni ettha dassitāni , tehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitanti adhippāyo .
Veti cāti ettha iti -saddo samāpanattho .
Iccassāti ettha iti -saddo yathāsamāpitassa āropetabbadosassa nidassanattho .
Evan ti ‘‘ cakkhu attā ’’ ti evaṃ vāde satīti attho .
Iccassāti vā iti -saddo ‘‘ iti vadantassā ’’ ti paravādissa dosalakkhaṇākāranidassanattho .
Evan ti dosagamanappakāranidassanattho .
Rūpe attani ‘‘ evaṃ me rūpaṃ hotū ’’ ti attaniye viya sāminiddesāpattīti ce ?
Na ,‘‘ mama attā ’’ ti gahitattā .
‘‘ Mama attā ’’ ti hi gahitaṃ rūpaṃ vasavattitāya ‘‘ evaṃ me hotū ’’ ti icchiyamānañca tatheva bhaveyya , icchatopi hi tassa rūpasaṅkhāto attā avasavatti cāti .
Ābādhāyāti evaṃ dukkhena .
Paññāpanan ti
M0.39 paresaṃ ñāpanaṃ .Anattalakkhaṇapaññāpanassa aññesaṃ avisayattā anattalakkhaṇadīpakānaṃ aniccadukkhalakkhaṇānañca paññāpanassa avisayatā dassitā hoti .
Evaṃ
V0.39 pana duppaññāpanatā etesaṃ durūpaṭṭhānatāya hotīti tesaṃ anupaṭṭhahanakāraṇaṃ pucchanto āha ‘‘ imāni panā ’’ tiādi .Ṭhānādīsu nirantaraṃ pavattamānassa heṭṭhā vuttassa abhiṇhasampaṭipīḷanassa .
Dhātumattatāya cakkhādīnaṃ samūhato vinibbhujjanaṃ nānādhātuvinibbhogo .
Ghanenāti cattāripi ghanāni ghanabhāvena ekattaṃ upanetvā vadati .
Paññāyeva santativikopanāti daṭṭhabbaṃ .
Yāthāvasarasatoti aviparītasabhāvato .
Sabhāvo hi rasiyamāno aviraddhapaṭivedhena assādiyamāno ‘‘ raso ’’ ti vuccati .
Aniccādīhi aniccalakkhaṇādīnaṃ aññattha vacanaṃ ruppanādivasena pavattarūpādiggahaṇato visiṭṭhassa aniccādiggahaṇassa sabbhāvā .
Na hi nāmarūpaparicchedamattena kiccasiddhi hoti , aniccādayo ca rūpādīnaṃ ākārā daṭṭhabbā .
Te panākārā paramatthato avijjamānā rūpādīnaṃ ākāramattāyevāti katvā aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .350) lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatā vuttāti adhippāyamatte ṭhātuṃ yuttaṃ , nātidhāvituṃ .
‘‘ Aniccan ’’ ti ca gaṇhanto ‘‘ dukkhaṃ anattā ’’ ti na gaṇhāti , tathā dukkhādiggahaṇe itarassāgahaṇaṃ .
Aniccādiggahaṇāni ca niccasaññādinivattanakāni saddhāsamādhipaññindriyādhikāni tividhavimokkhamukhabhūtāni .
Tasmā etesaṃ ākārānaṃ pariggayhamānānaṃ aññamaññaṃ viseso ca atthīti tīṇi lakkhaṇāni vuttāni .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .