4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā
205. Aññamaggapaṭikkhepanatthan ti
M0.71 titthiyehi kappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvaṃ paṭikkhepetunti attho , aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo aññamaggapaṭikkhepo .Puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti ariyo , ariyaphalapaṭilābhakarattā ariyaṃ labhāpeti janetīti ariyo .
Attano kiccavasena phalavasena ca ariyanāmalābho eva vuttoti daṭṭhabbo .
Aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā ‘‘ aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgiko ’’ ti padasiddhi daṭṭhabbā .
Caturaṅgasamannāgatā
V0.71 vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti ‘‘ pariggahalakkhaṇā ’’ ti vuttā .Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti , taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti , sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti ‘‘ samuṭṭhāpanalakkhaṇo ’’ ti vutto .
Kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo ‘‘ vodāpanalakkhaṇo ’’ ti vutto .
Attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo .
Passatīti pakāsetīti attho .
Teneva hi aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti .
Tathevāti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho .
Kiccatoti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kattabbakiccassa idha nipphattito , imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato .
Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito .
Sikkhāpadavibhaṅge ( vibha .703 ādayo )‘‘ viraticetanā sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī ’’ ti vuttāti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘ viratiyopi honti cetanāyopī ’’ ti āha .
Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā , maggakkhaṇe viratiyova
M0.72 cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito , taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca .Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evāti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto , tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ , sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ , eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhicitte jhānasamādhi
V0.72 paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi , tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhicitte jhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho .Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti ‘‘ svāyan ’’ tiādimāha .
Vacībhedaniyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa sammākammantassa upakārikā .
Idaṃ vīriyan ti catusammappadhānavīriyaṃ .
Gatiyoti nipphattiyo , kiccādisabhāve vā .
Samanvesitvāti upadhāretvā .
Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho .
Iṭṭhaṃ kantan ti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti , na abhinandanaṃ , tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kiccatoti pariññādito .
Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha .
Sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaran ti kasmā vuttaṃ , nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova , na ca so lokuttaroti ?
Na , kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā , paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘ paṭivedho ’’ ti vuttaṃ , na paṭivedhattā , paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ sandhāyāha ‘‘ sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaran ’’ ti .
Uggahaparipucchāñāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti ‘‘ savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyan ’’ ti tividhameva ñāṇamāha .
Uggahādīhi saccapariggaṇhanaṃ pariggaho .
Payogoti
M0.73 kiriyā , vāyāmo vā .Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘ bhavaggagahaṇatthan ’’ tiādinā .
Padaghātan ti ettha gatamaggo ‘‘ padan ’’ ti vuccati .
Yena cupāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati , so tassa gatamaggoti tassa ghāto padaghāto .
Ussukkāpetvāti uddhaṃ uddhaṃ santivisesayuttaṃ katvā , vaḍḍhetvāti attho .
Pāḷiyaṃ vibhattesūti katarapāḷiyaṃ ?
Dhammasaṅgahe tāva aṭṭha kasiṇāni dasa asubhā cattāro brahmavihārā cattāri āruppāni vibhattāni , āgamesu dasa anussatiyo āhāre paṭikūlasaññā
V0.73 catudhātuvavatthānanti imāni cāti tattha tattha vibhattaṃ .Imesu tīsūti kāmādīsu tīsu ṭhānesu .
Micchāvācāsaṅkhātāyāti etena ekāya cetanāya pahātabbaekattaṃ dasseti .
Idha ariyasāvako sakalyāṇaputhujjanako sekkho .
Kāyadvāravītikkamāti ājīvahetukato pāṇātipātādito visuṃ visuṃ viramaṇaṃ yojetabbaṃ .
Ayaṃ panassāti maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā assa maggassa ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā viseso .
Pādakajjhānaniyāmena hotīti idha pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āha , aṭṭhasāliniyaṃ pana vipassanāniyāmaṃ tattha sabbavādāvirodhato , idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyāmaṃ .
Vipassanāniyāmo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo .
Aññe cācariyavādā vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyāmaṃ vibhajanto āha ‘‘ pādakajjhānaniyāmena tāvā ’’ ti .
Āruppe catukkapañcaka … pe … vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo .
Nanu tattha ‘‘ āruppe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ , na ‘‘ catukkapañcakajjhānan ’’ ti ?
Saccaṃ , yesu pana saṃsayo atthi , tesaṃ uppattidassanena , tenatthato catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatīti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ .
Samudāyañca apekkhitvā ‘‘ tañca lokuttaraṃ , na lokiyan ’’ ti āha .
Catutthajjhānameva hi lokiyaṃ tattha uppajjati , na catukkaṃ pañcakañcāti .
Ettha
M0.74 kathan ti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho .Taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti tajjhānikaṃ paṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo , tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tatthuppannassa arūpajjhānaṃ tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpatti pādakaṃ , na sammasitabbāti phalassapi pādakatā daṭṭhabbā .
Dukkhañāṇādīnaṃ rūpādichaḷārammaṇattā nekkhammasaṅkappādīnaṃ kasiṇāditaṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattā
V0.74 sammāvācādīnaṃ aṅgānaṃ taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattā ‘‘ yathānurūpan ’’ ti āha .Tadanurūpoti avippaṭisārakarasīlaṃ vāyāmassa visesapaccayoti sīlānurūpatā vāyāmassa vuttā sampayuttassapi , sampayuttasseva ca vacanato ‘‘ sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassā ’’ ti avatvā ‘‘ patiṭṭhamānassā ’’ ti vuttaṃ .
Cetaso asammosoti ‘‘ ekārakkho ’’ ti ettha vuttena satārakkhena cetaso rakkhitatā .
Tenāha ‘‘ iti … pe … suvihitacittārakkhassā ’’ ti .
Āsavakkhayañāṇassa vijjābhāvo vuttoti āsavakkhayasaṅkhāte magge tīhi khandhehi saṅgahite paññākkhandho vijjā , sīlassa catunnañca jhānānaṃ caraṇabhāvo vuttoti itare dve khandhā caraṇaṃ .
Yanti etena nibbānaṃ gacchantīti yānaṃ , vipassanāva yānaṃ vipassanāyānaṃ .
Sīlaṃ samādhissa visesapaccayo , samādhi vipassanāyāti samathassa upakārattā sīlakkhandho ca samathayānena saṅgahito .
Vipassanāyānena kāmesu ādīnavaṃ vibhāvento samathayānena nirāmisaṃ jhānasukhaṃ apariccajanto antadvayakummaggaṃ vivajjeti .
Paññā viya mohassa , sīlasamādhayo ca dosalobhānaṃ ujuvipaccanīkā adosālobhehi sādhetabbattā .
Sīlasamādhipaññāyogato ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ .
Sīlādīni hi sāsanassa ādimajjhapariyosānanti .
Yasmiṃ ṭhito maggaṭṭho phalaṭṭho ca ariyo hoti , taṃ maggaphalasaṅkhātaṃ khandhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ ariyabhūmi .
Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .