2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183. Cakkhussāti visesakāraṇaṃ asādhāraṇasāmibhāvena niddiṭṭhaṃ .
Tañhi puggalantarāsādhāraṇaṃ nīlādisabbarūpasādhāraṇañca .
Vidahatīti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyujjamānaṃ viya uppādetīti attho .
Vidahatīti ca dhātuattho eva visiṭṭho upasaggena dīpitoti vināpi upasaggena dhātūti eso saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo .
Kattukammabhāvakaraṇaadhikaraṇesu dhātupadasiddhi hotīti pañcapi ete atthā vuttā .
Suvaṇṇarajatādidhātuyo suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo .
Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyoti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā .
Dhātu-saddo
V0.46 eva hi dhāraṇatthopi hotīti .Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadisoti nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātu-saddassa padhāno atthoti visuṃ vutto .
Dhātuyo viya dhātuyoti ettha sīha-saddo viya kesarimhi niruḷho purisesu , selāvayavesu niruḷho dhātu-saddo ca cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo .
Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni , tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ñāṇañeyyāvayavā .
Tattha ñāṇappabhedā dhammadhātuekadeso , ñeyyappabhedā aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo
M0.46 honti .Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo dhātusaddena vuccamāno aviparītato ñāṇañeyyo , na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho .
Tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo .
Visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātu-saddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo , rasādīsu viya vā cakkhādīsu niruḷhova .
Nijjīvamattassetaṃ adhivacanan ti etena nijjīvamattapadatthe dhātu-saddassa niruḷhataṃ dasseti .
Cha dhātuyo etassāti chadhātuyo , yo loke ‘‘ puriso ’’ ti dhammasamudāyo vuccati , so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattasabhāvānaṃ samudāyamatto , na ettha jīvo puriso vā atthīti attho .
Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idha ekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ‘‘ hetuphalānupubbavavatthānavasenā ’’ ti .
Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvova .
Tattha hetūti paccayo adhippeto .
Phalan ti paccayuppannanti āha ‘‘ cakkhudhātū ’’ tiādi .
Manodhātudhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo , dvārabhūtamanovasena vā tassā manodhātuyā .
Sabbāsaṃ vasenāti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena .
Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ‘‘ sabhāvato vijjamānānan ’’ ti .
Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ‘‘ rūpadhātuyeva hi ābhādhātū ’’ ti .
Rūpādipaṭibaddhāti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti sandhāya ‘‘ rūpādayovā ’’ ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ āha .
Asatipi rāgavatthubhāve ‘‘ kusalavipākārammaṇā subhā dhātū ’’ ti dutiyo vikappo vutto .
Vihiṃsādhātu cetanā , paraviheṭhanachando vā .
Avihiṃsā karuṇā .
Ubhopīti
V0.47 dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo .Hīnādīsu purimanayena hīḷitā cakkhādayo hīnā , sambhāvitā paṇītā , nātihīḷitā nātisambhāvitā majjhimāti khandhavibhaṅge āgatahīnadukatoyeva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā .
Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā , tathāpi ‘‘ viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotī ’’ ti vuttattā āha
M0.47 ‘‘ viññāṇadhātu … pe … sattaviññāṇasaṅkhepoyevā ’’ ti .Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ , tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātunānādhātuloko vuttoti āha ‘‘ aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā ’’ ti .
‘‘ Cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ likhitaṃ .
Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātu-saddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato .
Viññāṇadhātu-saddena sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kattabbāni .
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo atthīti .
‘‘ Cakkhu … pe … kāyamanoviññāṇamanodhātū ’’ ti vā vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato .
Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘ cakkhu … pe … kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti .
Khandhāyatanadesanā saṅkhepadesanā , indriyadesanā vitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā nātisaṅkhepavitthārā dhātudesanā .
Atha vā suttantabhājanīye vuttadhātudesanā atisaṅkhepadesanā , ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ativitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ ‘‘ nātisaṅkhepavitthārā ’’ ti .
Bherītalaṃ viya cakkhudhātu saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato .
Etāhi ca upamāhi nijjīvānaṃ bherītaladaṇḍādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattattā kārakavedakabhāvavirahaṃ dasseti .
Purecarānucarā viyāti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho .
Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇaṃ anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānepi purecarānucarabhāve pubbakālāparakālatāya purecarānucarā viya daṭṭhabbāti
V0.48 attho .Sallamiva sūlamiva tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo .
Āsāyeva dukkhaṃ āsādukkhaṃ , āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā .
Saññā hi abhūtaṃ dukkhadukkhampi subhādito sañjānantī taṃ āsaṃ tassā ca vighātaṃ
M0.48 āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti .Kammappadhānā saṅkhārāti ‘‘ paṭisandhiyaṃ pakkhipanato ’’ tiādimāha .
Jātidukkhānubandhanatoti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhattā .
Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti .
Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi itthiyādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti .
Sabbe anatthā rāgādayo jātiādayo ca visabhūtā asantā sappaṭibhayā cāti tappaṭipakkhabhūtattā amatādito daṭṭhabbā .
Muñcitvāpi aññaṃ gahetvāvāti etena makkaṭassa gahitaṃ sākhaṃ muñcitvāpi ākāse ṭhātuṃ asamatthatā viya gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāya makkaṭasamānataṃ dasseti .
Aṭṭhivedhaviddhopi damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso assakhaḷuṅko .
Raṅgagato naṭo raṅganaṭo .
184. Cakkhuñca paṭicca rūpe cātiādinā dvārārammaṇesu ekavacanabahuvacananiddesā ekanānāsantānagatānaṃ ekasantānagataviññāṇapaccayabhāvato ekanānājātikattā ca .
Sabbadhammesūti ettha sabba -saddo adhikāravasena yathāvuttaviññāṇasaṅkhāte ārammaṇasaṅkhāte vā padesasabbasmiṃ tiṭṭhatīti daṭṭhabbo .
Manoviññāṇadhātuniddese ‘‘ cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu , manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittan ’’ ti cakkhuviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu viya manodhātānantarampi uppajjati cittanti yāva aññā manodhātu uppajjissati , tāva pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ ekattena gahetvā vuttanti evampi attho labbhati .
Evañhi sati manoviññāṇadhātānantaraṃ uppannāya manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva .
Pañcaviññāṇadhātumanodhātukkamanidassanañhi tabbidhurasabhāvena uppattiṭṭhānena ca paricchinnassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadassanatthaṃ , na anantaruppattimattenāti tabbidhurasabhāve ekattaṃ upanetvā dassanaṃ yujjati .
Anupanītepi ekatte tabbidhurasabhāve ekasmiṃ dassite sāmaññavasena aññampi sabbaṃ taṃ sabhāvaṃ dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
Pi -saddena manoviññāṇadhātusampiṇḍane
V0.49 ca sati ‘‘ manoviññāṇadhātuyāpi samanantarā uppajjati cittaṃ … pe … tajjā manoviññāṇadhātū ’’ tiM0.49 manoviññāṇadhātuggahaṇena bhavaṅgānantaraṃ uppannaṃ manodhātucittaṃ nivattitaṃ hotīti ce ?Na , tassā manoviññāṇadhātubhāvāsiddhito .
Na hi yaṃ codīyati , tadeva parihārāya hotīti .
Manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti manadvayavacanena dvinnaṃ aññamaññavidhurasabhāvatā dassitāti teneva manodhātāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvo nivattitoti daṭṭhabbo .
Vutto hi tassa manoviññāṇadhātuvidhuro manodhātusabhāvo ‘‘ sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjatī ’’ tiādinā .
Sā sabbāpīti etaṃ mukhamattanidassanaṃ .
Na hi javanapariyosānā eva manoviññāṇadhātu , tadārammaṇādīnipi pana hontiyevāti .
Evaṃ pañcaviññāṇadhātumanodhātuvisiṭṭhasabhāvavasena sabbaṃ manoviññāṇadhātuṃ dassetvā puna manodvāravasena sātisayaṃ javanamanoviññāṇadhātuṃ dassento ‘‘ manañca paṭiccā ’’ tiādimāha .
Yadi pana channaṃ dvārānaṃ vasena javanāvasānāneva cittāni idha ‘‘ manoviññāṇadhātū ’’ ti dassitānīti ayamattho gayheyya , cutipaṭisandhibhavaṅgānaṃ aggahitattā sāvasesā desanā āpajjati , tasmā yathāvuttena nayena attho veditabbo .
Chadvārikacittehi vā samānalakkhaṇāni aññānipi ‘‘ manoviññāṇadhātū ’’ ti dassitānīti veditabbāni .
Paṭiccāti āgataṭṭhāneti ettha ‘‘ mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.455) visuṃ kātuṃ yuttaṃ , idha pana ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādīsu ca-saddena sampiṇḍetvā āvajjanassapi cakkhādisannissitatākaraṇaṃ viya manañca paṭiccāti āgataṭṭhāne manodvārasaṅkhātabhavaṅgasannissitameva āvajjanaṃ kātabbanti adhippāyo .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .