Upasaggapadarāsi
Atha
M0.155 abyayapadāni dīpiyante .Chabbidhāni abyayapadāni upasaggapadaṃ , nipātapadaṃ , vibhattipaccayantapadaṃ , abyayībhāvasamāsapadaṃ , abyayataddhitapadaṃ , tvādipaccayantapadanti .
Byayo vuccati vikāro , nānāliṅgavibhattivacanehi natthi rūpabyayo etesanti abyayā , asaṅkhyāti ca vuccanti .
Tattha vibhattipaccayantapadato puna vibhattuppatti nāma natthi .
Abyayībhāvasamāsamhi vibhattīnaṃ vidhi samāsakaṇḍe vakkhati , tasmā tāni dve ṭhapetvā sesāni cattāri idha vuccante .
288. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ [ caṃ .2.1.38; pā .2.4.82].
Asaṅkhyehi padehi yathārahaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti , kehici padehi paṭhamāya lopo , kehici padehi dutiyāya lopo … pe … kehici sattamiyā , kehici dvinnaṃ , kehici tissannaṃ … pe … kehici sattannanti vuttaṃ hoti .
Tattha āvuso , bho , bhanteiccādīhi āmantananipātehi atthi , natthi , sakkā , labbhā , siyā , siyuṃ , sādhu , tuṇhīiccādīhi ca paṭhamāya lopo .
Ciraṃ , cirassaṃ , niccaṃ , satataṃ , abhiṇhaṃ , abhikkhaṇaṃ , muhuttaṃ iccādīhi accantasaṃyogalakkhaṇe dutiyāya .
Yathā , tathā , sabbathā , sabbaso , musā , micchāiccādīhi tatiyāya .
Kātuṃ , kātave iccādīhi catutthiyā .
Samantā
M0.156 , samantato , dīghaso , orasoiccādīhi pañcamiyā .Pure , purā , pacchā , uddhaṃ , upari , adho , heṭṭhā , antarā , anto , raho , āvi , hiyyo , suveiccādīhi sattamiyā lopo .
Namosaddamhā ‘‘ namo te buddha vīra ’ tthū ’’ ti ettha paṭhamāya .
‘‘ Namo karohi nāgassā ’’ ti ettha dutiyāya .
Sayaṃsaddamhā ‘‘ kusūlo sayameva bhijjate ’’ ti ettha paṭhamāya .
‘‘ Sayaṃ kataṃ sukhadukkhan ’’ ti [ dī . ni .3.191,193] ettha tatiyāya , iccādinā yathārahavibhāgo veditabbo .
Iti , evaṃsaddehi payogānurūpaṃ sattannaṃ vibhattīnaṃ lopaṃ icchanti .
Upasaggehipi atthānurūpaṃ taṃtaṃvibhattilopo .
Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘ tehi paṭhamekavacanameva bhavatī ’’ ti [ rū .131( piṭṭhe )] vuttaṃ .
Tattha ‘‘ abhikkamati , abhidhammo ’’ iccādīsu dhātuliṅgāni upecca tesaṃ atthaṃ nānāppakāraṃ karontā sajjanti saṅkharontīti upasaggā .
Te hi kvaci tadatthaṃ visiṭṭhaṃ karonti ‘‘ jānāti , pajānāti , sañjānāti , avajānāti , abhijānāti , parijānāti , susīlo , dussīlo , suvaṇṇo , dubbaṇṇo , surājā , durājā ’’ iccādīsu .
Kvaci tadatthaṃ nānāppakāraṃ katvā vibhajjanti ‘‘ gacchati , āgacchati , uggacchati , ogacchati ’’ iccādīsu .
Kvaci tadatthaṃ bādhetvā tappaṭiviruddhe vā tadaññasmiṃ vā atthe tāni yojenti .
Tattha
M0.157 tappaṭiviruddhe –Jeti , parājeti , omuñcati , paṭimuñcati , gilati , uggilati , nimmujjati , ummujjati , dhammo , uddhammoiccādi .
Tadaññasmiṃ –
Dadāti , ādadāti , dadhāti , vidheti , pidheti , nidheti , sandhiyati , saddahati , abhidhātiiccādi .
Kvaci pana padasobhaṇaṃ katvā tadatthaṃ anuvattanti ,‘‘ vijjati , saṃvijjati , labhati , paṭilabhati ’’ iccādi .
Te vīsati honti-pa , ā , u , o , du , ni , vi , su , saṃ , ati , adhi , anu , apa , api , abhi , ava , upa , pati , parā , pari .
Kaccāyane pana osaddo avakāriyamattanti taṃ aggahetvā nīsaddaṃ gaṇhāti , idha pana nīsaddo nissa dīghamattanti taṃ aggahetvā osaddaṃ gaṇhāti .
Tattha pa –
Pakāratthe-paññā .
Ādikamme-vippakataṃ .
Padhāne-paṇītaṃ .
Issariye-pabhū .
Antobhāve-pakkhittaṃ , passāso .
Viyoge-pavāso .
Tappare-pācariyo .
Tadanubandhe-putto , paputto , nattā , panattā .
Bhusatthe-pavaḍḍho .
Sambhave-pabhavati .
Tittiyaṃ-pahutaṃ annaṃ .
Anāvile-pasanno .
Patthanāyaṃ-paṇidhānaṃ .
Ā –
Abhimukhe-āgacchati .
Uddhaṃkamme-ārohati .
Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ .
Abhividhimhi-ābrahmalokā kittisaddo .
Pattiyaṃ-āpanno .
Icchāyaṃ-ākaṅkhā .
Parissajane-āliṅgati .
Ādikamme-ārambho .
Gahaṇe-ādīyati .
Nivāse-āvasatho .
Samīpe-āsannaṃ .
Avhāne-āmantanaṃ .
U –
Uggate-uggacchati
M0.158 .Uddhaṃkamme-uṭṭhāti .
Padhāne-uttaro .
Viyoge-upavāso .
Sambhave-ubbhūto .
Atthalābhe-rūpassa uppādo .
Sattiyaṃ-ussahati gantuṃ .
Sarūpakhyāne-uddeso .
O –
Antobhāve-ocarako , orodho .
Adhokamme-okkhitto .
Niggahe-ovādo .
Antare , dese ca-okāso .
Pātubhāve-opapātiko .
Yesu atthesu avasaddo vattati , tesupi osaddo vattati .
Du –
Asobhaṇe-duggandho .
Abhāve-dubbhikkhaṃ , dussīlo , duppañño .
Kucchite-dukkaṭaṃ .
Asamiddhiyaṃ-dusassaṃ .
Kicche-dukkaraṃ .
Virūpe-dubbaṇṇo , dummukho .
Ni –
Nissese-nirutti .
Niggate-niyyānaṃ .
Nīharaṇe-niddhāraṇaṃ .
Antopavesane-nikhāto .
Abhāve-nimmakkhikaṃ .
Nisedhe-nivāreti .
Nikkhante-nibbānaṃ .
Pātubhāve-nimmitaṃ .
Avadhāraṇe-vinicchayo .
Vibhajjane-niddeso .
Upamāyaṃ-nidassanaṃ .
Upadhāraṇe-nisāmeti .
Avasāne-niṭṭhitaṃ .
Cheke-nipuṇo .
Vi –
Visese-vipassati .
Vividhe-vicittaṃ .
Viruddhe-vivādo .
Vigate-vimalo .
Viyoge-vippayutto .
Virūpe-vippaṭisāro .
Su –
Sobhaṇe-suggati
M0.159 .Sundare-sumano .
Sammāsaddatthe-sugato .
Samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ .
Sukhatthe-sukaro .
Saṃ –
Samodhāne-sandhi .
Sammā , samatthesu-samādhi , sampayutto .
Samantabhāve-saṃkiṇṇo .
Saṅgate-samāgamo , saṅkhepe-samāso .
Bhusatthe-sāratto .
Sahatthe-saṃvāso , sambhogo .
Appatthe-samaggho .
Pabhave-sambhavo .
Abhimukhe-sammukhaṃ .
Saṅgahe-saṅgayhati .
Pidahane-saṃvuto .
Punappunakamme-sandhāvati , saṃsarati .
Samiddhiyaṃ-sampanno .
Ati –
Atikkame-atirocati , accayo , atīto .
Atikkante-accantaṃ .
Atissaye-atikusalo .
Bhusatthe-atikodho .
Antokamme-mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā atiharitvā ṭhapeti .
Adhi –
Adhike-adhisīlaṃ .
Issare-adhipati , adhibrahmadatte pañcālā .
Uparibhāve-adhiseti .
Paribhavane-adhibhūto .
Ajjhāyane-ajjheti , byākaraṇamadhīte .
Adhiṭṭhāne-navakammaṃ adhiṭṭhāti , cīvaraṃ adhiṭṭhāti , iddhivikubbanaṃ adhiṭṭhāti .
Nicchaye-adhimuccati .
Pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati , amataṃ adhigacchati .
Anu –
Anugate-anveti .
Anuppacchinne-anusayo .
Pacchāsaddatthe-anurathaṃ .
Punappunabhāve-anvaḍḍhamāsaṃ , anusaṃvaccharaṃ .
Yogyabhāve-anurūpaṃ
M0.160 .Kaniṭṭhabhāve-anubuddho , anuthero .
Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati .
Apa –
Apagate-apeti , apāyo .
Garahe-apagabbho , apasaddo .
Vajjane-apasālāya āyanti .
Pūjāyaṃ-vuḍḍha-mapacāyanti .
Padussane-aparajjhati .
Api –
Sambhāvane-apipabbataṃ bhindeyya , merumpi vinivijjheyya .
Apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato .
Samuccaye-itipi arahaṃ , chavimpi dahati , cammampi dahati , maṃsampi dahati .
Garahāyaṃ-api amhākaṃ paṇḍitaka .
Pucchāyaṃ-api bhante bhikkhaṃ labhittha , api nu tumhe sotukāmāttha .
Abhi –
Abhimukhe-abhikkanto .
Visiṭṭhe-abhiññā .
Adhike-abhidhammo .
Uddhaṃkamme-abhirūhati .
Kule-abhijāto .
Sāruppe-abhirūpo .
Vandane-abhivādeti .
Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati .
Ava –
Adhobhāge-avakkhitto .
Viyoge-avakokilaṃ vanaṃ .
Paribhave-avajānāti .
Jānane-avagacchati .
Suddhiyaṃ-vodāyati , vodānaṃ .
Nicchaye-avadhāraṇaṃ .
Dese-avakāso .
Theyye-avahāro .
Upa –
Upagame-upanisīdati .
Samīpe-upacāro , upanagaraṃ .
Upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati .
Sadise-upamāṇaṃ , upameyyaṃ .
Adhike-upakhāriyaṃ doṇo .
Uparibhāve – upasampanno
M0.161 , upacayo .Anasane-upavāso .
Dosakkhāne-paraṃ upavadati .
Saññāyaṃ-upadhā , upasaggo .
Pubbakamme-upakkamo , upahāro .
Pūjāyaṃ-buddhaṃ upaṭṭhāti .
Gayhākāre-paccupaṭṭhānaṃ .
Bhusatthe-upādānaṃ , upāyāso , upanissayo .
Pati –
Patigate-paccakkhaṃ .
Paṭilome-paṭisotaṃ .
Paṭiyogimhi-paṭipuggalo .
Nisedhe-paṭisedho .
Nivatte-paṭikkamati .
Sadise-paṭirūpakaṃ .
Paṭikamme-rogassa paṭikāro .
Ādāne-paṭiggaṇhāti .
Paṭibodhe-paṭivedho .
Paṭicce-paccayo .
Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati .
Parā –
Parihāniyaṃ-parābhavo .
Parājaye-parājito .
Gatiyaṃ-parāyanaṃ .
Vikkame-parakkamo .
Āmasane-parāmasanaṃ .
Pari –
Samantabhāve-parivuto , parikkhitto , parikkhāro .
Paricchede-pariññeyyaṃ , parijānāti .
Vajjane-pariharati .
Parihāro .
Āliṅgane-parissajati .
Nivāsane-vatthaṃ paridahati .
Pūjāyaṃ-pāricariyā .
Bhojane-parivisati .
Abhibhave-paribhavati .
Dosakkhāne-paribhāsati .
Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati .
Nīsaddo pana nīharaṇa , nīvaraṇādīsu vattati , nīharaṇaṃ , nīvaraṇaṃiccādi .
Iti upasaggapadarāsi .