Rīrikkhādipaccayarāsi
804. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kamme rīrikkhakā [ ka .642; rū .588; nī .1269].
Samāno ca añño ca bhavanto ca yādi ca etehi upamānabhūtehi paraṃ disamhā kammerī ca rikkho ca ko cāti ete paccayā honti , rī , rikkhesu ‘ rānubandhentasarādissā ’ ti suttena disassa antassarādīnaṃ lopo , kānubandho avuddhattho ,‘ rīrikkhakesu ’ iccādīhi samāsasuttehi pubbapadānaṃ rūpaṃ sādhetabbaṃ .
Ya , ta , eta , ima , kiṃ , tumha , amha , bhavanta , samāna , añña .
Yo viya dissatīti yādī , yādikkho , yādiso , yaṃ viya naṃ passantīti yādī , ye viya dissantīti yādino , itthiyaṃ-yā
M0.560 viya dissatīti yādinī , yādikkhā , yādikkhī , yādisā , yādisī , yā viya dissantīti yādiniyo , yādikkhāyo , yādikkhiyo , yādisāyo , yādisiyo .Evaṃ sesesupi .
So viya dissatīti tādī , tādikkho , tādiso .
Eso viya dissatīti edī , edikkho , ediso , etādī , etādikkho , etādiso vā .
Ayaṃ viya dissatīti īdī , īdikkho , īdiso .
Ko viya dissatīti kīdī , kīdikkho , kīdiso .
Tvaṃ viya dissatīti tādī , tādikkho , tādiso .
Ahaṃ viya dissatīti mādī , mādikkho , mādiso .
Bahutte pana tumhe viya dissantīti tumhādī , tumhādikkho , tumhādiso .
Amhe viya dissantīti amhādī , amhādikkho , amhādiso .
Bhavaṃ viya dissatīti bhavādī , bhavādikkho , bhavādiso .
Samāno viya dissatīti sadī , sadikkho , sadiso .
Añño viya dissatīti aññādī , aññādikkho , aññādiso .
Itthiyaṃ-yā viya dissatīti yādisā-itthī , yādisī-itthī .
Tādisā-itthī , tādisī-itthī iccādi .
805. Vamādīhi thu [ ka .644; rū .661; nī .1271-3;‘ vamādīhyathu ’( bahūsu )].
Vamādīhi bhāvakārakesu thu hoti .
Vamīyateti vamathu , davīyateti davathu iccādi .
806. Kvi [ ka .530; rū .584; nī .1112].
Bhāvakārakesu
M0.561 kvi hoti . 807. Kvissa [ ka .639; rū .585; nī .1266].
Kvissa lopo hoti .
Ivaṇṇesu tāva-bhuso cayati vaḍḍhatīti acci , dvittaṃ rassattañca , vividhena cayati vaḍḍhatīti vīci , pañca māre jinātīti māraji , bhaddaṃ jinātīti bhaddaji .
Evaṃ puṇṇaji , gāmaṃ samūhaṃ netīti gāmaṇī , nassa ṇattaṃ .
Senaṃ netīti senānī iccādi .
Uvaṇṇesu-māreti cāveti cāti maccu , mahāvuttinā rassa pararūpattaṃ , vividhena javati sīghaṃ pharatīti vijju , bhavanti etthāti bhū-bhūmi , pabhavati issaraṃ karotīti pabhū , vibhavanaṃ vibhū , abhibhavatīti abhibhū , sayaṃ bhavatīti sayambhū , gottaṃ abhibhavatīti gottabhū , gotrabhū iccādi .
Byañjanantesu –
808. Kvimhi lopontabyañjanassa [ ka .615; rū .586; nī .1220].
Dhātūnaṃ antabyañjanassa lopo hoti kvimhi .
Antaṃ karotīti antako , nandaṃ karotīti nandako , jīvaṃ karotīti jīvako , cittaṃ vicittaṃ karotīti cittako , sukhena khamitabbanti sukhaṃ , dukkhena khamitabbanti dukkhaṃ , parito khaññateti parikkhā , saṃ attānaṃ khanatīti saṅkho , na gacchatīti ago-nago , sīsaṃ upagacchatīti sīsūpago .
Evaṃ gīvūpago , ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā-nadī , turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo , majjhe bindāgamo .
Bhujena
M0.562 kuṭilena gacchatīti bhujago , urena gacchatīti urago , khena ākāsena gacchatīti khago , vehāse gacchatīti vihago , mahāvuttinā vehāsassa vihādeso .‘‘ Go gacchati , gāvo gacchantī ’’ tiādīsu pana ‘‘ gocaro , godhano , gottaṃ , gotrabhū ’’ tiādīsu ca kvimhi antabyañjanalope kvilope ca kate mahāvuttinā upantassa ottaṃ katvā goiti pakatirūpaṃ veditabbaṃ , balaṃ gaṇīyati etthāti balaggaṃ , bhattaṃ gaṇhanti etthāti bhattaggaṃ .
Evaṃ salākaggaṃ , uposathaggaṃ .
Kammena jāyatīti kammajo .
Evaṃ cittajo , utujo , attani jātoti atrajo , pubbe jāto pubbajo , pacchā jāto anujo , saha jāyatīti sahajo , thale jāyatīti thalajaṃ .
Evaṃ dakajaṃ , vārijaṃ , ambujaṃ .
Aṇḍe jāyatīti aṇḍajo , dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo , saha bhāsanti etthāti sabhā , kuñje ramatīti kuñjaro iccādi .
809. Kvimhi gho paripaccāsamohi [ ka .538; rū .595; nī .1123;‘… pacca …’( bahūsu )].
Pari ca pati ca ā ca sañca o ca etehi parassa hanassa gho hoti kvimhi .
Parihaññatīti paligho , rassa lattaṃ .
Patihanatīti paṭigho , tassa ṭattaṃ .
Bhuso hanati bādhatīti aghaṃ-dukkhaṃ pāpañca , visesena bhuso hanatīti byaggho , diṭṭhi , sīlasāmaññena saṃhatoti saṅgho-samūho , devasaṅgho , brahmasaṅgho , migasaṅgho , ohanati adhobhāgaṃ katvā māretīti ogho , kilesogho , saṃsārogho , udakogho .
Suttavibhattiyā aññatopi gho hoti , mātaraṃ hanatīti mātugho .
Evaṃ pitugho iccādi .
810. Ṇvādayo [ ka .650; rū .651; nī .1288].
Kriyatthā
M0.563 bhāvakārakesu ṇuādayo honti , upari vuccamāno sabbo ṇvādikaṇḍo imassa suttassa niddeso hoti , tasmā idha kiñcimattaṃ vuccate .Karotīti kāru-sippī , ayati vaḍḍhatīti āyu , ayanti vaḍḍhanti sattā etenāti vā āyu-jīvitaṃ , sobhāvisesaṃ rahanti jahanti canda , sūriyā etenāti rāhu-asurindo , hitasukhaṃ sādhetīti sādhu-sappuriso , vāyatīti vāyuvāto iccādi .
Iti rīrikkhādipaccayarāsi .
Pakatirūparāsi niṭṭhito .
Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā
Tabbādikaṇḍo nāma kitakaṇḍo niṭṭhito .