Dvandasamāsa
Atha
M0.250 dvandasamāso dīpiyate .Dve ca dve ca padāni dvandā , dve ca dve ca atthā vā dvandā , mahāvuttinā dvinnaṃ dvisaddānaṃ dvandādeso .
Dvandasaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso dvandoti vuccati .
Atha vā dve avayavā andiyanti bandhiyanti etthāti dvando , yugaḷassetaṃ nāmaṃ ‘‘ pādadvandaṃ munindassa , vandāmi sirasāmahan ’’ ti ettha viya , idha pana padayugaḷaṃ atthayugaḷañca gayhati .
Ubhayapadatthapadhāno hi dvando .
Ettha siyā – yadi ubhayapadatthappadhāno dvando , evañca sati dvande kathaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ siyāti ?
Vuccate – abhinnavidheyyatthattā .
Vacanapathañhi patvā kattubhāvakammabhāvādiko vidheyyattho eva padānaṃ accantappadhānattho hoti vacanavākyasampattiyā padhānaṅgattā , so ca vidheyyattho dvandepi abhinno eva hoti .
Tathā hi ‘‘ sāriputtamoggallānā gacchanti , sāriputtamoggallāne passati ’’ iccādīsu dve atthā ekavibhattiyā visayā hutvā ekakattu , ekakammādibhāvena ekattaṃ gacchanti , evaṃ dvandepi dvinnaṃ tiṇṇaṃ bahunnaṃ vā padānaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ labbhatiyevāti .
357. Catthe [ ka .329; rū .357; nī .709].
Anekaṃ syādyantapadaṃ casaddassa atthe ekatthaṃ hoti vā .
Ettha ca samuccayo , anvācayo , itarītarayogo , samāhāroti cattāro casaddatthā honti .
Tattha samuccayo yathā ?
Cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detīti .
Anvācayo yathā ?
Dānañca deti , sīlañca rakkhatīti .
Ime
M0.251 dve casaddatthā vākyadvande eva labbhanti , na samāsadvande padānaṃ aññamaññaṃ nirapekkhattāti vadanti .Taṃ anvācaye yujjati nānākriyāpekkhattā , samuccaye pana ‘‘ cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detī ’’ ti vā ‘‘ cīvarapiṇḍapātasenāsanāni detī ’’ ti vā evaṃ dvidhāpi yojetuṃ yujjatiyeva ‘‘ lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan ’’ ti [ ma . ni .1.65] pāḷidassanato .
Anvācayopi vā samāsadvande no na labbhati ‘‘ mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā ’’ ti [ dī . ni .1.10] pāḷidassanato .
Evaṃ pana yujjeyya – casaddattho ekakriya , nānākriyāpekkhanabhedena duvidho hoti samuccayo , anvācayo cāti , tesu ca ekeko avayavappadhāna , samudāyappadhānabhedena duvidho hoti itarītarayogo , samāhāro cāti .
Tattha itarītarayoge avayavappadhānattā sabbavibhattīsu bahuvacanameva yujjati .
Dvande paṇītataraṃ pubbe nipatati .
Sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā , sāriputtamoggallāne , sāriputtamoggallānehi iccādi .
Evaṃ samaṇabrāhmaṇā , brāhmaṇagahapatikā , khattiyabrāhmaṇā , devamanussā , candimasūriyā .
Appakkhara , bahvakkharesu appakkharaṃ kvaci pubbaṃ hoti , gāmanigamā , gāmajanapadā iccādi .
Kvaci ivaṇṇu ’ vaṇṇantā pubbe honti , aggi ca dhūmo ca aggidhūmā , rattidivā , dhātuliṅgāni .
Avaṇṇantesu sarādipadaṃ pubbaṃ hoti , attho ca dhammo ca atthadhammā , dhammatthā vā iccādi .
Ayañca
M0.252 niyamo dvipadadvandesu yebhuyyena labbhati , bahupadadvandesu na labbhati .Samāhāradvande –
358. Samāhāre napuṃsakaṃ [ ka .322; rū .359; nī .700].
Catthe samāhāre ekatthapadaṃ napuṃsakaṃ hoti , ekavacanantattaṃ pana samāhāravacaneneva siddhaṃ , ayañca samāhāro pāṇyaṅgādīnaṃ dvandesu niccaṃ labbhati , rukkhatiṇādīnaṃ dvandesu vikappena labbhati .
Tattha niccaladdhesu tāva pāṇyaṅgadvande –
Cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ , mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ ,‘ syādīsu rasso ’ ti rassattaṃ .
Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ .
Evaṃ kaṇṇanāsaṃ , chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ , nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ , jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ .
Bahulādhikārā kvaci vikapparūpampi dissati , hatthā ca pādā ca hatthapādaṃ , hatthapādā vā iccādi .
Tūriyaṅgadvande –
Naccañca gītañca vāditañca naccagītavāditaṃ .
Evaṃ sammatāḷaṃ ,‘ samman ’ ti kaṃsatāḷaṃ ,‘ tāḷan ’ ti hatthatāḷaṃ , saṅkho ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ iccādi .
Yoggaṅgadvande –
Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ , yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ iccādi .
Senaṅgadvande –
Hatthino
M0.253 ca assā ca hatthiassaṃ .Evaṃ rathapattikaṃ , asi ca cammañca asicammaṃ .
‘ Camman ’ ti saraparittāṇaphalakaṃ , dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ iccādi .
Khuddakapāṇadvande –
Ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ .
Evaṃ kunthakipillikaṃ [ su . ni .607], kīṭapaṭaṅgaṃ iccādi .
Niccaveridvande –
Ahi ca nakulo ca ahinakulaṃ , biḷāro ca mūsikā ca biḷāramūsikaṃ , rassattaṃ .
Kākolūkaṃ , sappamaṇḍūkaṃ , nāgasupaṇṇaṃ iccādi .
Sabhāgadvande –
Sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ , samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ , vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ .
Evaṃ satisampajaññaṃ , hiriottappaṃ , uddhaccakukkuccaṃ , thinamiddhaṃ iccādi .
Vividhaviruddhadvande –
Kusalākusalaṃ , sāvajjānavajjaṃ , kaṇhasukkaṃ , hīnapaṇītaṃ , chekabālaṃ iccādi .
Ekasaṅgītidvande –
Dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ , aṅguttarasaṃyuttakaṃ , khandhakavibhaṅgaṃ iccādi .
Saṅkhyāparimāṇadvande –
Ekakadukaṃ , dukatikaṃ , tikacatukkaṃ , catukkapañcakaṃ iccādi .
Pacanacaṇḍāladvande –
Orabbhikā
M0.254 ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ .Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ , sapākacaṇḍālaṃ , venarathakāraṃ , pukkusachavaḍāhakaṃ iccādi .
Liṅgavisabhāgadvande –
Itthipumaṃ , dāsidāsaṃ iccādi .
Disādvande –
Pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ .
Evaṃ dakkhiṇuttaraṃ , pubbadakkhiṇaṃ , pubbuttaraṃ , aparadakkhiṇaṃ , aparuttaraṃ .
Nadīdvande –
Gaṅgāyamunaṃ , mahisarabhu , sabbattha napuṃsakattā ante dīghānaṃ rassattaṃ sattasu vibhattīsu ekavacanantañca .
Iti niccasamāhārarāsi .
Vikappaladdhesu [ ka .323; rū .360; nī .701] tiṇavisesadvande –
Usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ , usīrabīraṇā .
Evaṃ muñjapabbajaṃ , muñjapabbajā , kāsakusaṃ , kāsakusā .
Rukkhavisesadvande –
Khadiro ca palāso ca khadirapalāsaṃ , khadirapalāsā , dhavo ca assakaṇṇo ca dhavassakaṇṇaṃ , dhavassakaṇṇā , pilakkhanigrodhaṃ , pilakkhanigrodhā , assatthakapītanaṃ [ kapitthanaṃ ( katthaci )], assatthakapītanā , sākasālaṃ , sākasālā .
Pasuvisesadvande –
Gajā
M0.255 ca gavajā ca gajagavajaṃ , gajagavajā , gomahisaṃ , gomahisā , eṇeyyavarāhaṃ , eṇeyyavarāhā , ajeḷakaṃ , ajeḷakā , kukkuṭasūkaraṃ , kukkuṭasūkarā , hatthigavassavaḷavaṃ , hatthigavassavaḷavā .Sakuṇavisesadvande –
Haṃsabilavaṃ , haṃsabilavā , kāraṇḍavacakkavākaṃ , kāraṇḍavacakkavākā , bakabalākaṃ , bakabalākā .
Dhanadvande –
Hiraññasuvaṇṇaṃ , hiraññasuvaṇṇā , maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyañca maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ , maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā , jātarūparajataṃ , jātarūparajatā .
Dhaññadvande –
Sāliyavaṃ , sāliyavā , tilamuggamāsaṃ , tilamuggamāsā , nipphāvakulatthaṃ , nipphāvakulatthā .
Byañjanānaṃ dvande –
Macchamaṃsaṃ , macchamaṃsā , sākasūpaṃ , sākasūpā , gabyamāhisaṃ , gabyamāhisā , eṇeyyavārāhaṃ , eṇeyyavārāhā , migamāyūraṃ , migamāyūrā .
Janapadadvande –
Kāsikosalaṃ , kāsikosalā , vajjimallaṃ , vajjimallā , cetavaṃsaṃ , cetavaṃsā , majjhañca sūrasenañca majjhasūrasenaṃ , majjhasūrasenā , kurupañcālaṃ , kurupañcālā .
Iti vikappasamāhārarāsi .
Dvandasamāso niṭṭhito .