Visaṃyogarūparāsi
Atha
M0.472 dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla , kāraka , liṅga , saṅkhyā , kriyābhedadīpakaṃ dabbappadhānavācakaṃ kitakapadaṃ dīpiyate .Tattha atītādayo kālabhedo nāma .
Kattā ca kammañca karaṇañca sampadānañca apādānañca adhikaraṇañca bhāvo cāti satta sādhanāni kārakabhedo nāma .
Itthiliṅgādīni liṅgabhedo nāma .
Ekatta , bahuttabhedo saṅkhyābhedo nāma .
Tassīlakriyā , taddhammakriyā , tassādhukārakriyā , attamānakriyā , abhikkhaññakriyā , arahakriyā , sakkakriyā , pesanakriyā , atisaggakriyā , pattakālārocanakriyā , avassambhāvīkriyādayo kriyābhedo nāma .
‘‘ Gamanaṃ bhavati , pacanaṃ jānāti ’’ iccādīsu paccayatthabhūto bhāvo nāma sādhanarūpo hoti .
Jāti viya saṅkhatadhammassa dhātvatthabhūtāya sādhyakriyāya sādhakattā liṅgattayayutto ca hoti , kriyā , kāro , karaṇanti siddhattā saṅkhyābhedayutto ca hoti-nānādhātvatthānañca kattu , kammānañca kālādīnañca bhedena sarūpabhedasabbhavato , tasmā sopi dabbe eva saṅgayhatīti katvā ‘ dabbappadhānavācakan ’ ti vuttaṃ .
Sesaṃ sabbaṃ tyādikaṇḍe bhāvasādhanavinicchaye vuttameva .
‘ Bahulan ’ ti
M0.473 ca ‘ kriyatthā ’ ti ca vattante – 715. Kattari bhūte kta ktavantu ktāvī [ ka .555; rū .612; nī .1142; caṃ .1.2.66… pe …3.2.102].
Abhavīti bhūto , atīto , bhūte vattabbe kriyatthā kattari kānubandhā ta , tavantu , tāvīpaccayā honti , kānubandhā ‘ na te kānubandhanāgamesū ’ ti sutte visesanatthā .
716. Kto bhāvakammesu [ ka .556; rū .622; nī .1143; caṃ .1.2.67… pe …3.2.102;3.4.70].
Bhūte vattabbe kriyatthā bhāva , kammesu kānubandho tapaccayo hoti .
Abhavīti bhūto-puriso , bhūtā-itthī , bhūtaṃ-kulaṃ , kārite dhātuto ṇānubandhānaṃ paṭhamaṃ sampattattā ‘ na te kānubandhanāgamesū ’ ti paṭisedho na pāpuṇāti ,‘ yuvaṇṇānameo paccaye ’ ti ovuddhi ,‘ āvāyā ṇānubandhe ’ ti ossa āvattaṃ , tato tapaccayo .
717. Ñī byañjanassa [ ka .605; rū .547; nī .1210].
Byañjanādipaccayassa ādimhi ñānubandho īkāro āgacchati .
Kattari-abhāvayitthāti bhāvito-puriso , bhāvitāitthī , bhāvitaṃ-kulaṃ .
Kamme-anubhūyitthāti anubhūto-bhogo , anubhūtāsampatti , anubhūtaṃ-sukhaṃ .
Kārite-bhāvīyitthāti bhāvito-maggo , bhāvitāpaṭipadā , bhāvitaṃ-cittaṃ .
Tavantu
M0.474 , tāvīsu-abhavīti bhūtavā-puriso , bhūtavantī , bhūtavatī-itthī , bhūtavaṃ-kulaṃ , guṇavantusamaṃ .Bhūtāvī-puriso .
Bhūtāvinī-itthī , bhūtāvi-cittaṃ , daṇḍī , daṇḍinīsamaṃ .
Puriso bhogaṃ anubhūto , purisena bhogo anubhūto .
Ettha ca kitapaccayānaṃ attho duvidho vāccattho , abhidheyyattho cāti sabbaṃ tyādikaṇḍe vuttanayena veditabbaṃ .
Purimesu pana chasu sādhanesu paccayānaṃ abhidheyyattho padantarena ācikkhīyati , bhāvasādhane pana attano dhātunā eva .
Tattha ca kattusatti , kammasatti , karaṇasatti , sampadānasatti , apādānasatti , adhikaraṇasattisaṅkhātaṃ vāccatthaṃ ujuṃ vadantā kitapaccayā attano abhidheyyapadena samānaliṅga , vibhatti , saṅkhyāyuttā hutvā vadanti .
Taṃ yathā ?
–
Kattari tāva-puriso bhogaṃ anubhūto , purisā bhogaṃ anubhūtā … pe … purisesu bhogaṃ anubhūtesu , itthī bhogaṃ anubhūtā , itthiyo bhogaṃ anubhūtāyo … pe … itthīsu bhogaṃ anubhūtāsu , kulaṃ bhogaṃ anubhūtaṃ , kulāni bhogaṃ anabhūtāni … pe … kulesu bhogaṃ anubhūtesu .
Kamme-bhogo purisena anubhūto , bhogā purisena anubhūtā … pe … bhogesu purisena anubhūtesu , sampatti purisena anubhūtā , sampattiyo purisena anubhūtāyo … pe … sampattīsu purisena anubhūtāsu , sukhaṃ purisena anubhūtaṃ , sukhāni purisena anubhūtāni … pe … sukhesu purisena anubhūtesu .
Esa nayo karaṇādīsupi .
Evaṃ kitavācakā attano abhidheyyapadena samānaliṅga , vibhatti , saṅkhyāyuttā hutvā taṃ taṃ sādhanaṃ vadanti .
‘ Itthiyamaṇatikayakyā
M0.475 cā ’ ti itthiyaṃ tipaccayo , anubhavanaṃ , anubhūyate vā anubhūti .‘‘ Tissassa anubhūti , phussassa anubhūti ’’ iccādikā bahū anubhūtiyopi sijjhanti , tasmā ‘‘ anubhūti , anubhūtiyo , anubhūtiṃ , anubhūtiyo … pe … anubhūtīsū ’’ ti yujjati .
503718. Kattari ltuṇakā [ ka .527,530; rū .568,590; nī .1109,1114; caṃ .1.1.139; pā .3.1.133,134].
Kattukārake kriyatthā ltu , ṇakā honti , lānubandho tussa kattari nibandhanattho ,‘ ltupitādīnamā ’ ti visesanattho ca .
Anubhavatīti anubhūtā , anubhūtāro , satthusamaṃ .
Sāmaññavidhānattā arahatthe sattiatthe tassīla , taddhamma , tassādhukāra , attamānesu ca kālattaye ca bhavanti .
Arahatthe-brahmaṇo brahmaṇiyā pariggahitā .
Sattiatthe-bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā .
Tassīlādīsu-pasayhapavattā .
Attamāne-attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānitā .
719. Pubbekakattukānaṃ [ ka .564; rū .640; nīti .1150-6; caṃ .1.3.131; pā .3.4.21].
Yāsaṃ visesana , visesyānaṃ dvinnaṃ pubbā ’ parakriyānaṃ kattā ekova hoti .
Tāsu pubbakriyāyaṃ bhāvatthe tuna , tvāna , tvāpaccayā honti .
‘ Eonamayavā sare ’ ti īkāre pare ovuddhiyā avattaṃ .
Bhogaṃ anubhavituna , anubhutvāna , anubhutvā .
Ekakattukānanti
M0.476 kiṃ ?Devadatto bhuñji , yaññadatto gacchati .
Pubbeti kiṃ ?
Pacchā bhuñjati , paṭhamaṃ pacati .
Bahulādhikārā samānā ’ parakriyāsupi nānākattukāsupi tunādayo bhavanti .
Thakkacca daṇḍo patati , dvāraṃ saṃvaritvā nikkhamati , puriso sīhaṃ disvā bhayaṃ uppajjatīti .
Yasmiṃ vākye aparakriyāpadaṃ na dissati .
Yathā ?
Pabbataṃ atikkamma nadī , atikkamma nadiṃ pabbato , ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe arūpāti , tatthapi sattākriyā viññāyateva sabbapadatthānaṃ sattānātivattanato .
Aparakriyārahite asamānakattuke ca vākye paṭhamantayogassa diṭṭhattā kattaripi tunādīnaṃ sambhavo yutto .
720. Paṭisedhālaṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā [ paṭisedhelaṃkhalūnaṃ tunattvāna ttvā vā ’( bahūsu )].
Paṭisedhatthānaṃ alaṃ , khalūnaṃ yoge tunādayo honti vā .
Alaṃ bhutvā , khalu bhutvā , alaṃ bhuttena , khalu bhuttena vā .
721. Tuṃtāyetave bhāve bhavissatikriyāyaṃ tadatthāyaṃ [ ka .561-2-3; rū .636,638-9; nī .1148-9].
Tassā tassā kriyāya atthabhūtāya bhavissamānakriyāya gamyamānāya bhāvatthe tuṃ , tāye , tavepaccayā bhavanti .
Suttapadavaḍḍhanena tuyepaccayopi .
Anubhavituṃ gacchati , anubhavitāye gacchati , anubhavitave gacchati , anubhavituṃ icchati , kāmeti , sakkoti , jānāti .
Tathā kālo anubhavituṃ , samayo anubhavituṃ , velā anubhavituṃ
M0.477 .Tathā anubhavituṃ mano , anubhavituṃ soko , cakkhu daṭṭhuṃ , sotaṃ sotuṃ , mano viññātuṃ , hattho kātuṃ , pādo gantuṃ , dhanu yujjhituṃ , jaḷo vattuṃ , mando gantuṃ , alaso kattunti .
Ettha ca ‘‘ kālo anubhavitun ’’ tiādīsu sattāvasena hetukriyā sijjhati , tasmā ‘‘ anubhavituṃ kālo bhavatī ’’ tiādinā attho veditabbo .
Ime panettha tāye , tuyepayogā – āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ , dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ [ dī . ni .2.332].
Alañhi te jagghitāye , mamaṃ disvāna edisaṃ [ jā .1.5.137].
Ko tādisaṃ arahati khāditāye [ jā .1.16.92], atthi hehiti so maggo , na so sakkā na hotuye [ bu . vaṃ .2.9‘ hetuye ’], arahasi naṃ yācituye tuvampi , arahasi no jānituye katāni iccādi .
722. Bhāvakammesu tabbānīyā [ ka .540; rū .545; nī .1125].
Bhāve kammani ca tabba , anīyā honti .
Suttapadavaḍḍhanena tabya , tāya , teyyapaccayāpi honti .
Anubhavitabbo-bhogo , anubhavitabbā-sampatti , anubhavitabbaṃ-sukhaṃ .
Bahulādhikārā kattādīsvapi bhavanti , tapantīti tapanīyāpāpadhammā , upaṭṭhātīti upaṭṭhānīyo-sisso .
Pavuccati etenāti pavacanīyo-upajjhāyo , niyyanti etenāti niyyānīyo , so eva niyyāniko .
Sinā-soceyye , sināyanti etenāti sinānīyaṃcuṇṇaṃ , dīyate assāti dānīyo-brāhmaṇo .
Sammā vattati etthāti sammāvattanīyo-guru .
Idha
M0.478 gāthā vuccati –Arahatthe ca sakkatthe , pattakāle ca pesane ;
Tabbādayo atisagge , avassādhamiṇesu ca .
Tattha ‘‘ araha sakka visiṭṭhe kattarī ’’ ti vuttiyaṃ vuttaṃ , tasmā bhavatīti bhabbo , bhavituṃ arahatīti attho , majjatīti majjaṃ , madanīyaṃ , majjituṃ sakkotīti attho , evampi yujjati .
Pattakāle-kattabbo bhavatā kaṭo , esa kālo kaṭakaraṇassāti dīpeti .
Pesane-gantabbo bhavatā gāmo , gacchatu bhavaṃ gāmanti dīpeti .
Atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo , upadeso ceva vidhi ca .
Tattha kattabbā ’ kattabbassa kammassa ācikkhaṇaṃ upadeso , dānaṃ dātabbaṃ , sīlaṃ rakkhitabbaṃ , pāṇo na hantabbo , adinnaṃ na ādātabbaṃ [ dī . ni .3.85].
Kattabbā ’ kattabbākāradassanaṃ vidhi , sakkaccaṃ dānaṃ dātabbaṃ , no asakkaccaṃ .
Avassake-gamanīyo abhisamparāyo , avassaṃ gantabboti attho .
Yaṃ iṇaṃ adentassa daṇḍo āgacchati , idaṃ adhamiṇaṃ nāma , sataṃ me dātabbaṃ bhavatāti .
Ime panettha tabya , tāya , teyyapayogā – na brāhmaṇe addhike tiṭṭhamāne , gantabyamāhu dvipadinda seṭṭha [ jā .1.10.13( gantabba )].
Bhūtagāmapātabyatā , kāmesu pātabyatā [ pāci .90], alajjitāye lajjanti [ dha . pa .316], lajjitāye na lajjare .
Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ , pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ [ ma . ni .1.357], ñāteyyaṃ , diṭṭheyyaṃ , patteyyaṃ , viddheyyaṃ maṃ amaññatha [ jā .2.22.297].
Ta , ti
M0.479 , tu , tavantu , tāvī , tvā , tvāna , tuna , tuṃ , tave , tāye , tuye , tabba .Ime takārapaccayā nāma .
Kara , khanu , gā , gamu , jana , ṭhā , tanu , thara , dhā , dhara , namu , pā , phara , bhara , mana , mara , ramu , sara , hara , hana .
723. Gamādirānaṃ lopontassa [ ka .586-7; rū .600,632; nī .1190,1191].
Gamādīnaṃ makāra , nakārantānaṃ rakārantānañca dhātūnaṃ antassa lopo hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite .
Kara-karaṇe , karīyitthāti kato-vihāro , katāgūhā , kataṃ-gehaṃ , sakkarīyitthāti sakkato , mahāvuttinā santassa so .
‘ Karotissa kho ’ ti pādito karassa kassa kho , saṅkharīyitthāti saṅkhato , abhisaṅkhato , visaṅkharittha vikirīyitthāti visaṅkhato , upakarīyittha sajjīyitthāti upakkhaṭo ,‘ tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā ’ ti tassa ṭo .
Evaṃ dukkaṭaṃ .
Parito karīyitthāti parikkhato , purato karīyitthāti purakkhato , purekkhato vā , mahāvuttinā purassa ettaṃ .
Khanu-avadāraṇe , khaññitthāti khato-āvāṭo .
Gā-sadde .
724. Gāpānamī [ ka .588; rū .620; nī .1192].
Gā , pānaṃ anto īkāro hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite .
Gāyitthāti gītaṃ , samodhānetvā gāyitthāti saṅgītopariyattidhammo .
Gamu-gatimhi
M0.480 agacchīti gato , agacchīyitthāti vā gato .Evaṃ āgato , uggato , duggato , niggato , vigato , sugato , saṅgato , anugato , apagato , avagato , upagato , adhigato .
Jana-jātiyaṃ .
725. Janissā [ ka .585; rū .619; nī .1189].
Janissa nassa ā hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite .
Ajāyitthāti jāto , dujjāto , sujāto , sañjāto , anujāto , avajāto , atijāto .
Suttavibhattena aññasmimpi vaṇṇe pare nassa ā hoti , puttaṃ vijāyitvā , vijāyituṃ , vijāyanaṃ , vijāyantī-itthī , vijāyamānā , puttaṃ janetīti jāyā iccādi , sabbattha mahāvuttinā sare pare yāgamo , mahāvuttinā vā sabbattha nassa yādeso ādidīgho ca .
Ṭhā-gatinivattiyaṃ .
726. Ṭhāssi [ ka .588; rū .620; nī .1192].
Ṭhāssa i hoti kānubandhe takāre tvādivajjite .
Aṭṭhāsīti ṭhito , uṭṭhito , niṭṭhito , saṇṭhito , adhiṭṭhito .
Tanu-vitthāre , ātaññitthāti ātataṃ , vitataṃ , ātatavitataṃ , tūriyabhedo .
Thara-santharaṇe , santharīyitthāti santhato , vitthato .
Dhā-dhāraṇe .
727. Dhāssa hi [ ka .517; rū .488; nī .1105].
Dhādhātussa
M0.481 dhassa hi hoti kānubandhe takāre tvādivajjite .Ādhīyitthāti āhito , āgyāhito , vidhīyitthāti vihito , nidhīyitthāti nihito , sandhīyitthāti saṃhito , odhīyitthāti ohito , abhidhīyitthāti abhihito , pidhīyitthāti pihito , apihito .
Dvitte pubbassa tatiyattaṃ ,‘ dhāssa ho ’ ti suttena parassa hattaṃ , ādahito , vidahito , nidahito , saṃdahito , saddahito vā , sannidahito , odahito , pidahito , apidahito , paridahito .
Dhara-dhāraṇe , uddharīyitthāti uddhaṭo , samuddhaṭo , niddhaṭo , tassa ṭattaṃ .
Namu-namane , namitthāti nato , unnato , samunnato , onato , avanato .
Pā-pāne ,‘ gāpānamī ’ ti īttaṃ , pīyitthāti pītaṃ .
Phara-pharaṇe , pharittha , pharīyitthāti vā phuṭo , vipphuṭo , samphuṭo , ophuṭo , mahāvuttinā phassa uttaṃ , tassa ṭattaṃ .
Bhara-dhāraṇe , bharīyitthāti bhato , ābhato , ābhaṭo vā .
Udakātalamubbhato , ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ [ mahāva .317], sambhataṃ dhanaṃ .
Mana-ñāṇe , mato , mahājanena sammatoti mahāsammato , sammatā sīmā [ mahāva .139], anumato , abhimato .
Mara-pāṇacāge , maritthāti mato , kālaṅkato .
Ramu-kīḷāyaṃ , ramitthāti rato , abhirato .
Ramu-uparame
M0.482 , virato , paṭivirato , uparato .Sara-gati , cintāsu , bahulādhikārā kālattayepi tapaccayo , sarati , asari , sarissatīti sato , anussato , patissato .
Hara-haraṇe , harīyitthāti hato , āhato , nihato .
Tassa ṭatte-āhaṭo , nihaṭo , udāhaṭo , samudāhaṭo , avahaṭo .
Hana-hiṃsāyaṃ , haññitthāti hato , vihato , samūhato avippavāso [ mahāva .145], samūhatā sīmā [ mahāva .146].
Tipaccayamhi bahulādhikārā akānubandhepi antalopo .
Paṭhamaṃ karīyatīti pakati , ākāro ākati , vikāro vikati , gāyanaṃ gīti , uggīti , saṅgīti , anugāyanaṃ anugīti , gamanaṃ gati , gantabbāti vā gati , gacchanti etthāti vā gati , āgamanaṃ āgati , sugati , duggati , samāgamanaṃ saṅgati , jananaṃ jāti , jāyanti etāya , etthāti vā jāti , ṭhānaṃ ṭhiti , saṇṭhiti , avaṭṭhiti , punappunaṃ tananaṃ santati , dhārenti etāyāti dhīti , mahāvuttinā īttaṃ .
Namanaṃ nati , unnati , samunnati , onati , avanati , bharitabbāti bhati , manati jānāti etāyāti mati , vividhā mati vimati , ramaṇaṃ rati , āramaṇaṃ ārati , viramaṇaṃ virati , abhiramaṇaṃ abhirati , paṭiviramaṇaṃ pativirati , saraṇaṃ sati , saranti etāyāti vā sati , anussati , paṭissati , upahananaṃ upahati .
Tavantupaccayamhi-akāsīti katavā , ahanīti hatavā .
Tāvīpaccayamhi-katāvī , hatāvī .
Tvādīsu
M0.483 – 728. Tuṃtunatabbesu vā .
Karadhātussa ra-kārassa ā hoti vā tuṃ , tuna , tabbesu .
Tunasaddena tvāna , tvāpi saṅgayhanti .
729. Karassā tave .
Karassa ra-kārassa ā hoti tavepaccayamhi .
Kātuṃ , kātave , kātuna , kātabbaṃ .
Yathā karassa , tathā mahāvuttinā harassa rūpaṃ sijjhati , hāthuṃ , hātave , hātuna .
Tesaṃ tuṇḍena hātūna , muñce pubbakataṃ iṇaṃ [ jā .1.14.10].
Tvāmhi āssa ittaṃ , āhitvā , soṇḍāyudakamāhitvā [ jā .1.10.9(… hatvā )].
Iti visaṃyogarūparāsi .