2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā

11. Tattha katamo vicayo hārotiādi vicayahāravibhaṅgo .

Tatthāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – kiṃ vicinatīti ettha ‘‘ vicinatī ’’ ti etena vicayasaddassa kattuniddesataṃ dasseti .

Kin ti panatthassa hārassa visayo pucchitoti taṃ tassa visayaṃ dassetuṃ ‘‘ padaṃ vicinatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha padaṃ vicinatīti ādito paṭṭhāya yāva nigamanā suttassa sabbaṃV0.192 padaṃ vicinati .

Ayañca vicayo duvidho saddato atthato ca .

Tesu ‘‘ idaṃ nāmapadaṃ , idaṃ ākhyātapadaṃ , idaṃ upasaggapadaṃ , idaṃ nipātapadaṃ , idaṃ itthiliṅgaṃ , idaṃ purisaliṅgaṃ , idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ , idaṃ atītakālaṃ , idaṃ anāgatakālaṃ , idaṃ vattamānakālaṃ , idaṃ kattusādhanaṃ , idaṃ karaṇasādhanaṃ , idaṃ kammasādhanaṃ , idaṃ adhikaraṇasādhanaṃ , idaṃ paccattavacanaṃ , idaṃ upayogavacanaṃ , yāva idaṃ bhummavacanaṃ , idaṃ ekavacanaṃ , idaṃ anekavacanan ’’ ti evamādivibhāgavacanaṃ , ayaṃ saddato padavicayo .

So panāyaṃ padavicayo aviparītasabhāvaniruttisallakkhaṇeneva sampajjatīti daṭṭhabbaṃ .

Atthato pana vicayo tena tena padena vattabbaatthasaṃvaṇṇanā .

Sace pana padaṃ pucchādivasena pavattaṃ , tassa tadatthassa ca pucchādibhāvo vicetabboti imamatthaṃ dassento ‘‘ pañhaṃ vicinatī ’’ tiādimāha .

YasmāM0.62 ca sabbo desanāhāro vicayahārassa visayo suttassa vicayoti katvā , tasmā vuttaṃ –

‘‘ assādaṃ vicinatī ’’ tiādi .

Yasmā pana anugītīti ettha anurūpā gīti anugītīti ayampi attho icchito , tasmā viciyamānassa suttapadassa anurūpato suttantarapadānipi atthuddhāravasena vā paduddhāravasena vā ānetvā vicetabbānīti dassento ‘‘ sabbe nava suttante vicinatī ’’ ti āha .

Nava suttanteti suttageyyādike nava sutte , yathāsambhavatoti adhippāyo .

Ayaṃ vicayahārassa padatthaniddeso .

Evaṃ niddesavāre vicayahāro saṅkhepato niddiṭṭhoti taṃ vibhāgena niddisitvā paṭiniddesavasena vibhajanto yasmā padavicayo suttassa anupadaṃ pavattetabbatāya atibhāriko na sukaro cāti taṃ anāmasitvā pañhavissajjanavicaye tāva dassento ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ tiādimāha .

Tattha yathā kiṃ bhaveti yena pakārena so vicayo pavattetabbo , taṃ pakārajātaṃ kiṃ bhave , kīdisaṃ bhaveyyāti attho .

‘‘ Yathā kiṃ bhaveyyā ’’ tipi pāṭho .

Puna yathāti nipātamattaṃ .

Āyasmāti piyavacanaṃ ajitoti bāvarībrāhmaṇassa paricārakabhūtānaṃ soḷasannaṃ aññataro .

Pārāyaneti pāraṃ vuccati nibbānaṃ , tassa adhigamūpāyadesanattā kiñcāpi sabbaṃ bhagavato vacanaṃ ‘‘ pārāyanan ’’ ti vattabbataṃ arahati , saṅgītikārehi pana vatthugāthānugītigāthādīhi saddhiṃ ajitasuttādīnaṃ ( su . ni .1038 ādayo ; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 57 ādayo , ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo ) soḷasannaṃ suttānaṃ idaṃ nāmaṃ katanti tesaññeva pārāyanasamaññāti āha ‘‘ pārāyane ’’ ti .

Keci ‘‘ pārāyaniko ’’ ti paṭhanti .

Te kira tāpasapabbajjūpagamanato pubbe pārāyanaṃ adhīyantā vicariṃsu .

Tasmā ayampiV0.193 pārāyanaṃ vattetīti pārāyanikoti vutto .

Pucchatīti kasmā vuttaṃ , nanu pucchānibbattattā atītāti ?

Saccametaṃ , pucchanākāraṃ pana buddhiyaṃ viparivattamānaṃ katvā evamāha .

Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā ekaṃsabyākaraṇīyā vibhajjabyākaraṇīyā paṭipucchābyākaraṇīyā ṭhapanīyā dhammādhiṭṭhānā sattādhiṭṭhānāti anekavidhā .

Tasmā ‘‘ kimayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā ’’ tiādinā yathāsambhavaṃ pucchā vicetabbā .

Yathā cettha pucchāvibhāgo , evaṃ vissajjanavibhāgopiM0.63 vissajjanavicaye yathāsambhavaṃ vattabbo .

Pucchāsabhāgena hi vissajjananti .

Idha pana vimaticchedanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ udāharitvā tattha vicayanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādimāha .

Tattha kenāti kattari karaṇavacanaṃ .

Sūti nipātamattaṃ , sūti vā saṃsaye nipāto , tenassa pañhassa vimaticchedanapucchābhāvaṃ dasseti .

Nivutoti paṭicchādito .

Lokoti sattaloko .

Iccāyasmā ajitoti saṅgītikārakavacanaṃ .

Nappakāsatīti na paññāyati .

Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadasi .

‘‘ Kiṃ svābhilepanan ’’ tipi pāṭho , tassa kiṃ su abhilepananti padavibhāgo .

Padānīti pajjati etehi atthoti padāni , vākyāni .

Pucchitānīti pucchābhāvena vuttānīti attho .

Eko pañhoti yadipi cattāri padāni pucchanavasena vuttāni , ñātuṃ icchito pana attho eko evāti ‘‘ eko pañho ’’ ti vuttaṃ .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ ekavatthupariggahā ’’ ti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi nivāraṇaappakāsanaabhilepanamahābhayasaṅkhātā pucchāya gahitā cattāro ete atthā , te panekaṃ lokaṃ patiguṇabhūtā , loko padhānabhāvena gahitoti tabbasena ekovāyaṃ pañhoti .

Tenevāha ‘‘ lokādhiṭṭhānan ’’ tiādi .

Ko pana so lokoti ?

Āha ‘‘ loko tividho ’’ tiādi .

Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko .

Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko .

Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko .

Atha vā kilissanaṃ kileso , vipākadukkhanti attho .

Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko .

Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko .

Tattha ye vimuttiparipācakehiV0.194 indriyehi samannāgatā sattā , so indriyalokoti veditabbaṃ .

Pariyāpannadhammavasena lokasamaññāti ariyapuggalā idha na saṅgayhanti .

Avijjāya nivuto lokoti caturaṅgasamannāgatena andhakārena viya rathaghaṭādidhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇāya avijjāya nivuto paṭicchāditoM0.64 loko .

Vivicchāti vicikicchāhetu .

‘‘ Vivicchā macchariyan ’’ ti saṅgahe vuttaṃ .

Pamādāti pamādahetu .

Jappābhilepanan ti jappā taṇhā assa lokassa makkaṭālepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ silesoti brūmi .

Dukkhan ti jātiādikaṃ vaṭṭadukkhanti ayaṃ padattho .

Sesaṃ pāḷiyā eva viññāyati .

Imāni cattāri padāni pucchāgāthāyaṃ vuttāni ‘‘ imehī ’’ ti vissajjanagāthāyaṃ vuttehi imehi catūhi padehi vissajjitāni .

Kathanti āha ‘‘ paṭhaman ’’ tiādiṃ .

Tena yathākkamaṃ pucchāvissajjanāni veditabbānīti dasseti .

Idāni taṃ yathākkamaṃ pucchaṃ vissajjanañca sarūpato dassetuṃ gāthāya ca atthaṃ vivarituṃ ‘‘ kenassū ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ‘‘ nīvaraṇehī ’’ ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettha ca ‘‘ yathāhā ’’ tiādinā suttantaradassanena imasmiṃ pañhavissajjanavicaye anugītivicayaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ .

Tattha pariyāyatoti kāraṇato .

Nīvaraṇasaṅkhātānaṃ kāmacchandādīnampi kāraṇabhāvato paṭicchādanabhāvato ca ekaṃyeva nīvaraṇaṃ vadāmi , na pana aññesaṃ nīvaraṇasabhāvānaṃ abhāvāti attho .

Yathā ca avijjāya sati nīvaraṇānaṃ bhāvo , evaṃ avijjāya asati na santi nīvaraṇānīti dassetuṃ ‘‘ sabbaso ’’ tiādi vuttaṃ .

Tenāti ‘‘ avijjāya nivuto loko ’’ ti padena .

Paṭhamassa padassāti ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ ti padassa .

Yuttāti yojitā , anurūpāti vā attho .

Etena pucchānurūpatā vissajjanassa dassitāti pubbāparavicayo vuttoti veditabbaṃ .

‘‘ Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto ’’ tiādinā vivicchāpamādānaṃ avijjāya paccayabhāvaṃ dasseti .

Nivuto eva hi nappakāsati .

Vivicchāti vicikicchā .

Tenevāha –

‘‘ vivicchā nāma vuccati vicikicchā ’’ ti .

Tatrāyaṃ padasiddhi – yathā micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo ‘‘ niccaṃ aniccan ’’ tiādinā ekaṃsaggāhabhāvena pavattanti , na evamayaṃ .

Ayaṃ pana anekaṃsaggāhabhāvato ‘‘ niccaṃ nu kho aniccaṃ nu kho ’’ tiādinā vividhaṃ viruddhaṃ vā icchati esatīti vivicchātiV0.195 .

‘‘ So vicikicchanto ’’ tiādinā appakāsanassa vivicchāpamādānaṃ kāraṇabhāvaṃ vivarati .

Sukke dhamme na uppādiyatīti na samādāya vattati .

Nappakāsantīti te attano santāne anuppādiyamānā kusalā dhammā taṃ puggalaṃ pakāsaṃM0.65 loke abhiññātaṃ na karontīti attho .

Abhilimpatīti makkaṭālepo viya makkaṭaṃ dārusilādīsu purisaṃ rūpādivisaye allīyāpetīti attho .

Āsattibahulassāti āsaṅgabahulassa .

Evaṃ abhijappāti karitvāti evaṃ pariyuṭṭhānaṭṭhāyinīti iminā kāraṇena .

Tatthāti tāya taṇhāya .

Loko abhilitto silesena makkhito viya hotīti attho .

Bhāyati etasmāti bhayaṃ .

Mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayaṃ .

Tenevāha –

‘‘ dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti .

Dukkhaṃ domanassanti dukkhameva vibhattanti sabbaṃ dukkhaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tisso dukkhatā ’’ tiādi vuttaṃ .

Odhasoti kadāci attūpakkamamūlāya kadāci parūpakkamamūlāyātiādinā vibhāgena dukkhadukkhatāya muccanakā visesena rūpāvacarā .

Tathāti odhaso kadāci karahacīti evaṃ ākaḍḍhati .

Vipariṇāmadukkhatāya muccanakā upekkhāsamāpattibahulā visesena arūpāvacarasattā .

Appābādhāti padaṃ dukkhadukkhatāya muccanassa kāraṇavacanaṃ .

Dīghāyukāti vipariṇāmadukkhatāya .

Arūpadevā hi loke visesato dīghāyukāti .

Idañca muccanamaccantikaṃ .

Yasmā ca dukkhā vedanāpi saṅkhatattā aniccatādisaṅkhāradukkhasabhāvā eva , tasmā yato muccanamaccantikaṃ , taṃ anavasesapariyādānavasena saṅgaṇhitvā dassetuṃ ‘‘ saṅkhāradukkhatāya panā ’’ tiādimāha .

Tattha upādiyatīti upādi , vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ .

Upādissa sesaṃ upādisesaṃ , taṃ natthi etissāti anupādisesā , nibbānadhātu , tāya anupādisesāya nibbānadhātuyā , itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso .

Nibbānadhātūti ca nibbāyanamattaṃ .

Tasmāti yasmā sakalalokabyāpinī sabbasaṅgāhinī ca saṅkhāradukkhatā , tasmā .

Lokassāti sambandhe sāmivacanaṃ .

Tena ‘‘ dukkhamassā ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .

Evamettha lokassa nīvaraṇādīni ajānantena , samayantaraparicayena vā tattha saṃsayapakkhandena ekaṃseneva byākātabbattā sattādhiṭṭhānā pucchā katā , sā ca ajānanassa , saṃsayassa vā nīvaraṇādivisayatāya catubbidhā .

Pāḷiyaṃ pana nīvaraṇādīnaṃ loko ādhārabhāvena gāthāyaṃ vuttoti eko pañhoti dassitanti .

Ayamettha pucchāvicayo .

Vissajjanavicayopi adiṭṭhajotinī vissajjanā vimaticchedinī cātiādinā pucchāvicaye vuttanayānusārena veditabbo .

EvaṃV0.196M0.66 ekādhāraṃ pucchaṃ dassetvā idāni anekādhāraṃ dassetuṃ ‘‘ savanti sabbadhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha savantīti sandanti .

Sabbadhīti sabbesu rūpādīsu āyatanesu .

Sotāti taṇhādisotā .

Kiṃ nivāraṇan ti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhā .

Saṃvaraṃ brūhīti taṃ nesaṃ nīvaraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ kathehi .

Kena sotā pidhīyareti kena dhammena taṇhādisotā pidhiyyanti pacchijjantīti ayamettha padattho .

Sesaṃ pāḷivaseneva āvi bhavissati .

Te dve pañhāti yadipi imissā gāthāya pucchāvasena pavattāya cattāri padāni cattāri vākyāni .

Ñātuṃ icchitassa pana atthassa duvidhattā te dve pañhā .

Kasmāti ce ?

‘‘ Imehi bahvādhivacanena pucchitā ’’ ti āha .

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – ime etāya gāthāya gahitā atthā yasmā bahūni adhikicca pavattavacanena pucchitā , tasmā te dve pañhāti .

Ekato upari bahūti hi sāsanavohāro , tameva pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tassattho – yāhi ñātibyasanādisaṅkhātāhi pāṇavadhādīhi eva vā duggatihetubhūtāhi āpadāhi samaṃ saha , sabbathā vā ayaṃ loko āpanno ajjhotthaṭo .

Taṃnimittehi dasahi kilesavatthūhi saṃkiliṭṭho ca , tassa taṃ āpannākāraṃ saṃkiliṭṭhākārañca buddhiyaṃ katvā āha –

‘‘ evaṃ samāpannassa evaṃ saṃkiliṭṭhassā ’’ ti .

Vodāyati sujjhati etenāti vodānaṃ , samathavipassanā .

Vuṭṭhāti etena nimittato pavattato cāti vuṭṭhānaṃ , ariyamaggo .

Asamāhitassāti nānārammaṇesu vikkhittacittassa .

Savantīti pavattanti .

Abhijjhātiādi asamādhānahetudassanaṃ .

Tenevāha –

‘‘ evaṃ asamāhitassā ’’ ti .

‘‘ Yathāha bhagavā ’’ tiādinā idhāpi anugītivicayaṃ dasseti .

Sotānaṃ savanaṃ yebhuyyena anurodhavasenevāti āha –

‘‘ savati manāpikesu rūpesū ’’ ti .

Ettha ca cakkhādayo sotānaṃ dvārabhāvena pavattamānā upacāravasena sayaṃ savantā viya vuttā .

Itīti evaṃ .

Sabbāti sabbasmā .

Sabbathāti sabbappakārena .

Idaṃ vodānan ti idaṃ ‘‘ pariyuṭṭhānavighātan ’’ ti vuttaṃ pariyuṭṭhānappahānaṃ vodānaṃ .

VissajjanagāthāyaM0.67 sati tesaṃ nivāraṇan ti vipassanāsampayuttā sati kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā tesaṃ sotānaṃ nivāraṇanti .

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tameva satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi .

Paññāyete pidhīyareti rūpādīsu aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāyaV0.197 ete sotā sabbaso pidhiyyanti , uppajjituṃ appadānavasena samucchijjantīti attho .

Nāviñchatīti abhijjhādippavattidvārabhāvena cittasantānaṃ , puggalaṃ vā nākaḍḍhati .

Anusayappahānaṃ idha pidhānaṃ adhippetanti āha –

‘‘ paññāya anusayā pahīyantī ’’ ti .

Yasmā anusayanimittaṃ pariyuṭṭhānaṃ anusayābhāve na hotīti āha ‘‘ anusayesū ’’ tiādi .

Idāni tamevatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘ taṃ yathā khandhavantassā ’’ tiādimāha .

Etthāpi sotānaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ pidhānañca ajānantena tattha vā saṃsayitena ekaṃsikattā dhammādhiṭṭhānā pucchā katāti idha pucchāvicayo vuttanayeneva vissajjanavicayo ca veditabbo .

Ettha ca yena adhippāyena ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ ti gāthāya ( su . ni .1038; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1; netti .45) satipi nivāraṇādīnaṃ catunnaṃ pucchitabbabhāve eko pañhoti vuttaṃ .

Tena tāva sotānaṃyeva saṃvaro pidhānañca pucchitanti sote ekatthavasena gahetvā pucchāya ekādhiṭṭhānabhāvato eko pañhoti vattabbaṃ siyā .

Sotānaṃ vā bahubhāvato bahūti yattakā sotā , tattakā pañhāti .

Yena pana adhippāyena ‘‘ savanti sabbadhi sotā ’’ ti gāthāyaṃ ( su . ni .1040; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 59, ajitamāṇavapucchāniddesa 3; netti .45) sote anāmasitvā saṃvarapidhānānaṃ vasena ‘‘ dve pañhā ’’ ti vuttaṃ .

Tena paṭhamagāthāyaṃ satipi nivāraṇādīnaṃ lokādhārabhāve lokaṃ anāmasitvā nivāraṇādīnaṃ vibhāgena cattāro pañhātipi vattabbanti ayaṃ nayo dassitoti daṭṭhabbaṃ .

Idāni yasmā pucchanto na kevalaṃ pubbe attanā racitaniyāmeneva pucchati , atha kho desanākāle vuttadhammassa anusandhiṃ gahetvāpi pucchati , tasmā tassa anusandhiṃ pucchāya vicetabbākāraṃ dassento ‘‘ yāni sotānī ’’ ti gāthāya anantaraṃ ‘‘ paññā ceva sati cā ’’ ti gāthamāha .

Tassāyaṃ saṅkhepattho – yāyaṃ bhagavatā vuttā paññā , yā caM0.68 sati yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ , etaṃ sabbampi kattha nirujjhati , etaṃ me puṭṭho pabrūhīti .

Vissajjanagāthāyaṃ panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti , tasmā tā visuṃ na vuttā .

Ayañcettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ , ajita , etaṃ pañhaṃ apucchi –

‘‘ katthetaṃ uparujjhatī ’’ tiV0.198 anantaragāthāyaṃ ( su . ni .1042; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 61, ajitamāṇavapucchāniddesa 5; netti .11,45), yattha taṃ asesaṃ uparujjhati , taṃ te vadāmi .

Tassa tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati , ettheva viññāṇassa nirodhena nirujjhati , etaṃ viññāṇanirodhaṃ tassa nirodho nātivattatīti vuttaṃ hotīti .

Ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchatīti anantaragāthāyaṃ sotānaṃ pariyuṭṭhānānusayappahānakiccena saddhiṃ sati paññā ca vuttā , taṃ sutvā tappahāne paññāsatīsu tiṭṭhantīsu tāsaṃ sannissayena nāmarūpena bhavitabbaṃ , tathā ca sati vaṭṭati eva .

Kattha nu kho imāsaṃ sanissayānaṃ paññāsatīnaṃ asesanirodhoti iminā adhippāyena ayaṃ pucchā katāti āha –

‘‘ ayaṃ pañhe … pe … dhātun ’’ ti .

Tattha anusandhīyati desanā etāyāti anusandhi .

Yāya paṭipadāya anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ adhigacchanti , taṃ catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ paṭipadaṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘ tīṇi ca saccānī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha saṅkhatānīti samecca sambhūya paccayehi katānīti saṅkhatāni .

Nirodhadhammānīti nirujjhanasabhāvāni .

Dukkhaṃ samudayo maggoti tesaṃ sarūpadassanaṃ .

Nirodho pana kathanti āha ‘‘ nirodho asaṅkhato ’’ ti .

So hi kenaci paccayena na saṅkhatoti asaṅkhato .

Saha visayena pahātabbapahāyakasabhāvesu ariyasaccesu pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha samudayo ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha avijjāvasesāti dassanamaggena pahīnāvasesā avijjāti attho .

Ayañca sesa-saddo kāmacchando byāpādo māno uddhaccanti etthāpi yojetabbo .

Yathā hi avijjā , evaṃ etepi dhammā apāyagamanīyasabhāvā paṭhamamaggena pahīyanti evāti .

‘‘ Avijjāniravasesā ’’ tipi pāṭho , etthāpi yathāvuttesu kāmacchandādipadesupi niravasesa-saddo yojetabboM0.69 .

Sāvasesañhi purimamaggadvayena kāmacchandādayo pahīyanti , itarehi pana niravasesanti .

Tedhātuke imāni dasa saṃyojanānīti ettha tedhātuketi saṃyojanānaṃ visayadassanaṃ .

Tattha hi tāni saṃyojanavasena pavattanti .

12. Anaññātaññassāmītindriyaṃ adhiṭṭhāyāti taṃ pahāyakaṃ patvā .

Yaṃ panāti ettha yan ti hetuatthe nipāto .

Idaṃ khaye ñāṇan ti yena ñāṇena hetubhūtena ‘‘ khīṇā me jātī ’’ ti attano jātiyā khīṇabhāvaṃ jānāti , idaṃ evaṃ paccavekkhaṇassa nimittabhūtaṃ arahattaphalañāṇaṃ khayeV0.199 ñāṇaṃ nāma .

Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti etthāpi yan ti ānetabbaṃ ‘‘ yaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātī ’’ ti .

Idaṃ anuppāde ñāṇan ti idhāpi pubbe vuttanayeneva arahattaphalañāṇavasena attho yojetabbo .

Aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . cittuppādakkaṇḍa 135-142) pana ‘‘ khaye ñāṇaṃ kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇanti vuttaṃ .

Anuppāde ñāṇaṃ paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .

Idha pana ubhayampi arahattaphalañāṇavaseneva vibhattaṃ .

Tenevāha –

‘‘ imāni dve ñāṇāni aññātāvindriyan ’’ ti ,‘‘ ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhantī ’’ ti ca .

Aññindriyaṃ heṭṭhimesu tīsu phalesu , uparimesu ca tīsu maggesu uppattiyā punappunaṃ uppajjamānampi anaññātaññassāmītindriyaṃ viya paṭhamaphaluppattiyā aggaphaluppattiyā anuppādanirodhena nirujjhatīti āha –

‘‘ yañca anaññātaññassāmītindriyan ’’ tiādi .

Etena pahātabbadhammā viya dassanabhāvanāhi aggaphaluppattiyā tadavasesaphaladhammāpi anuppādanirodhena nirujjhanti .

Ko pana vādo tebhūmakadhammānanti dasseti , ekā paññā aññātāvindriyattā .

Yadi ekā , kathaṃ dvidhā vuttāti āha ‘‘ api cā ’’ tiādi .

Ārammaṇasaṅketenāti khaye anuppādeti imāya ārammaṇasamaññāya .

Sā pajānanaṭṭhena paññāti yā pubbe sotānaṃ pidhānakiccā vuttā paññā , sā pajānanasabhāvena paññā .

Itarā pana yathādiṭṭhaṃ yathāgahitaṃ ārammaṇaṃ apilāpanaṭṭhena ogāhanaṭṭhena satīti .

13. EvaṃM0.70 ‘‘ paññā ceva sati cā ’’ ti padassa atthaṃ vivaritvā idāni ‘‘ nāmarūpan ’’ ti padassa atthaṃ vivaranto ‘‘ tattha ye pañcupādānakkhandhā , idaṃ nāmarūpan ’’ ti āha .

Nāmarūpañca vibhāgena dassento sukhaggahaṇatthaṃ pākaṭanāmarūpameva vibhāvetuṃ ‘‘ tattha ye ’’ tiādimāha .

Taggahaṇeneva hi sahacaraṇādinā tadaññe cittacetasikā rūpadhammā ca gahitā hontīti .

Nāmaggahaṇena cettha khandhattayameva gahitanti ‘‘ nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttan ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ pana rūpaṃ sampayuttanti ?

Nayidaṃ sampayuttapaccayavasena vuttaṃ .

Pacurajanassa pana avibhāgena gahaṇīyasabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Gāthāya anupādisesā nibbānadhātu pucchitāti taṃ caturiddhipādamukhena ariyamaggādhigamena pattabbanti dassento iddhipādabhāvanāmūlabhūtāni indriyāni satipaññāhi niddhāretuṃ ‘‘ tattha sati ca paññā ca cattāri indriyānī ’’ ti āha .

Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyoV0.200 samanvesamānā sati sijjhantī ekantena samādhiṃ nipphādeti .

Satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippetanti āha –

‘‘ sati dve indriyāni , satindriyañca samādhindriyañcā ’’ ti .

Tathā anusayasamugghātavidhāyinī paññā sijjhamānā na vinā catubbidhasammappadhānavīriyaṃ sijjhatīti vuttaṃ –

‘‘ paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañcā ’’ ti .

Yā imesu catūsu indriyesūti imesu satiādīsu catūsu indriyesu nissayapaccayatāya adhiṭṭhānabhūtesu taṃsahajātā eva yā saddahanā .

‘‘ Imehi catūhi indriyehī ’’ tipi pāḷi , tassā imehi catūhi indriyehi sampayuttāti vacanaseso , ārammaṇe abhippasādalakkhaṇā saddhā kattukāmatāsabhāvassa chandassa visesapaccayo hotīti āha –

‘‘ yā saddhādhipateyyā cittekaggatā , ayaṃ chandasamādhī ’’ ti .

Samāhite citteti vipassanāsamādhinā samāhite citte .

Idaṃ pahānan ti vikkhambhanappahānasādhako samādhi pahānanti vutto pajahati etenāti katvā .

‘‘ Padhānan ’’ tipi pāṭho , aggoti attho .

Tathā hi ‘‘ samādhi ekodī ’’ ti vuccati .

‘‘ Assāsapassāsā ’’ tiādinā kāyavacīcittasaṅkhārasīsena taṃsamuṭṭhāpakā vīriyasaṅkhārāva gahitā .

Te hi yāva bhāvanānipphatti tāva ekarasena saraṇato saṅkappetabbato ca sarasaṅkappā ’’ ti vuttā ‘‘ evaṃM0.71 me bhāvanā hotū ’’ ti yathā icchitā , tathā pavattiyā hetubhāvato .

Tadubhayan ti chandasamādhisaṅkhātañca padhānasaṅkhārasaṅkhātañca vīriyanti taṃ ubhayaṃ .

Ubhayameva hi upacāravasena aññaṃ viya katvā ‘‘ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādan ’’ ti vuttaṃ .

Abhinnampi hi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā voharanti , yathā ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ ti .

Tattha ijjhatīti iddhi , samijjhati nipphajjatīti attho .

Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi , pajjati etenāti pādo , paṭhamena atthena iddhi eva pādo iddhipādo , iddhikoṭṭhāsoti attho .

Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamūpāyoti iddhipādo .

Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti .

Vivekanissitan ti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca iddhipādaṃ bhāvetīti attho .

Tathā hi ayaṃ iddhipādabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ .

Maggakkhaṇe pana kiccatoV0.201 samucchedavivekanissitaṃ ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ iddhipādaṃ bhāvetīti .

Esa nayo virāganissitan tiādīsu .

Vivekattā eva hi virāgādayo , kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti .

Tattha pariccāgavossaggo vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena , maggakkhaṇe samucchedavasena kilesappahānaṃ .

Pakkhandanavossaggo vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇavasena nibbānapakkhandanaṃ .

Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthasaṃvaṇṇanānaye yujjati .

Tathā hi ayaṃ paṭhamiddhipādo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati nibbānañca pakkhandati .

Vossaggapariṇāmin ti iminā pana vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti attho .

Ayañhi iddhipādabhāvanānuyutto yogī yathā paṭhamo iddhipādo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetīti .

Sesiddhipādesupi eseva nayo .

Ayaṃ pana viseso – yathā chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi chandasamādhi .

Evaṃ vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vīmaṃsāsamādhīti .

14. NaM0.72 kevalaṃ catutthaiddhipādo eva samādhiñāṇamūlako , atha kho sabbopīti dassetuṃ ‘‘ sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivattī ’’ ti vuttaṃ .

Yadi evaṃ kasmā so eva vīmaṃsāsamādhīti vuttoti ?

Vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattitattāti vuttovāyamattho .

Tattha pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako .

Adhigamapaññāya ñāṇapubbaṅgamo .

Paccavekkhaṇapaññāya ñāṇānuparivatti .

Atha vā pubbabhāgapaññāya ñāṇamūlako .

Upacārapaññāya ñāṇapubbaṅgamo .

Appanāpaññāya ñāṇānuparivatti .

Upacārapaññāya vā ñāṇamūlako .

Appanāpaññāya ñāṇapubbaṅgamo .

Abhiññāpaññāya ñāṇānuparivattīti veditabbaṃ .

YathāV0.202 pureti yathā samādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvena pure pubbe atītāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthi , tathā pacchā samādhissa anāgataṃsañāṇānuparivattibhāvena anāgatāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano paresañca khandhaṃ khandhūpanibaddhañca duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho .

Yathā pacchāti yathā samādhissa cetopariyañāṇānuparivattibhāvena anāgatesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi , tathā pure atītesu sattasu divasesu parasattānaṃ cittaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthīti attho .

Yathā divāti yathā divasabhāge sūriyālokena andhakārassa vidhamitattā cakkhumantānaṃ sattānaṃ āpāthagataṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ suviññeyyaṃ .

Tathā rattin ti tathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre vattamāne samādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattitāya duppaṭivijjhaṃ rūpāyatanaṃ natthi .

Yathā rattiṃ tathā divāti yathā ca rattiyaṃ tathā divāpi atisukhumaṃ kenaci tirohitaṃ yañca atidūre , taṃ sabbarūpaṃ duppaṭivijjhaṃ nāma natthi .

Yathā ca rūpāyatane vuttaṃ , tathā samādhissa dibbasotañāṇānuparivattitāya saddāyatane ca netabbaṃ .

Tenevāha ‘‘ iti vivaṭena cetasā ’’ tiādi .

Tattha apariyonaddhenāti abhiññāñāṇassa pāribandhakakilesehi anajjhotthaṭena , apariyonaddhattā eva sappabhāsaṃ cittaṃ .

Eteneva samādhissa iddhividhañāṇānuparivattitāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ .

Pañcindriyānīti iddhipādasampayuttāni sekkhassa pañcindriyāni adhippetānīti āhaM0.73 ‘‘ kusalānī ’’ ti .

Cittasahabhūnītiādi tesaṃ viññāṇanirodhena nirodhadassanatthaṃ āraddhaṃ .

Tathā ‘‘ nāmarūpañcā ’’ tiādi .

Tenetaṃ dasseti ‘‘ na kevalaṃ pañcindriyāni eva , atha kho nāmarūpañca viññāṇahetukaṃ viññāṇassa nirodhā nirujjhatī ’’ ti .

Tassāti viññāṇassa .

Hetūti taṇhāavijjādiko .

Anāhāran ti padassa atthavivaraṇaṃ .

Anabhinanditan ti abhinandanabhūtāya taṇhāya pahīnattā eva apatthitaṃ .

Tato eva appaṭisandhikaṃ viññāṇaṃ taṃ nirujjhati .

Yathā ca viññāṇaṃ , evaṃ nāmarūpampi viññāṇasaṅkhātassa hetuno paccayassa ca abhāvā tappaccayānaṃ saṅkhārādīnaṃ abhāvā ahetu appaccayaṃ .

Sesaṃ pākaṭameva .

Pucchāvissajjanavicayopi vuttanayānusārena veditabbo .

Evaṃ anusandhipucchampi dassetvā heṭṭhā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ca pucchā visuṃ visuṃ dassitāti idāni tā saha dassetuṃ ‘‘ ye ca saṅkhātadhammāse ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tatthāyaṃ padattho – saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā , arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Sekkhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā .

Puthūti bahū sattajanā .

Tesaṃ me nipako iriyaṃ , puṭṭho pabrūhīti tesaṃ sekhāsekhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ bhagavā paṭipattiṃ puṭṭho me brūhīti .

Sesaṃ pāḷivaseneva viññāyati .

15. KissātiV0.203 kissa hetu , kena kāraṇenāti attho .

Sekhāsekhavipassanā pubbaṅgamappahānayogenāti sekhe asekhe vipassanāpubbaṅgamappahāne ca pucchanayogena , pucchāvidhināti attho .

Vissajjanagāthāyaṃ kāmesu nābhigijjheyyāti vatthukāmesu kilesakāmena na abhigijjheyya .

Manasānāvilo siyāti byāpādavitakkādayo kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto cittena anāvilo bhaveyya .

Yasmā pana asekkho aniccatādivasena sabbadhammānaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sabbakilesānaṃ bhinnattā uttamabhikkhubhāvaṃ patto ca hutvā sabbairiyāpathesu pavattati , tasmā ‘‘ kusalo … pe … paribbaje ’’ ti āhāti ayaṃ saṅkhepattho .

TatthaM0.74 yaṃ pucchāgāthāyaṃ ‘‘ nipako ’’ ti padaṃ vuttaṃ , taṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttaṃ , bhagavato ca nepakkaṃ ukkaṃsapāramippattaṃ anāvaraṇañāṇadassanena dīpetabbanti anāvaraṇañāṇaṃ tāva kammadvārabhedehi vibhajitvā sekhāsekhapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘ bhagavato sabbaṃ kāyakamman ’’ tiādi vuttaṃ .

Tena sabbattha appaṭihatañāṇadassanena tathāgatassa sekhāsekhapaṭipattidesanākosallameva vibhāveti .

Tattha ko cāti kva ca , kasmiṃ visayeti attho .

Taṃ visayaṃ dasseti ‘‘ yaṃ anicce dukkhe anattani cā ’’ ti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ñāṇadassanaṃ nāma uppajjamānaṃ ‘‘ sabbaṃ saṅkhataṃ aniccaṃ dukkhaṃ sabbe dhammā anattā ’’ ti uppajjati , tassa pana tasmiṃ visaye yena appavatti , so paṭighātoti , etena lakkhaṇattayappaṭivedhassa durabhisambhavataṃ anaññasādhāraṇatañca dasseti .

Lakkhaṇattayavibhāvanena hi bhagavato catusaccappaṭivedhaṃ sammāsambodhiñca paṇḍitā paṭijānanti .

Aññāṇaṃ adassanan ti taṃ paṭighātaṃ sarūpato dasseti .

Chaḷārammaṇasabhāvappaṭicchādako hi sammoho ñāṇadassanassa paṭighātoti .

Yasmiṃ visaye ñāṇadassanaṃ uppattirahaṃ , tattheva tassa paṭighātena bhavitabbanti āha –

‘‘ yaṃ anicce dukkhe anattani cā ’’ ti .

Yathā idha purisotiādi upamādassanaṃ .

Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – puriso viya sabbo loko , tārakarūpāni viya cha ārammaṇāni , tassa purisassa tārakarūpānaṃ dassanaṃ viya lokassa cakkhuviññāṇādīhi yathārahaṃ chaḷārammaṇajānanaṃ , tassa purisassa tārakarūpāni passantassāpi ‘‘ ettakāniV0.204 satāni , ettakāni sahassānī ’’ tiādinā gaṇanasaṅketena ajānanaṃ viya lokassa rūpādiārammaṇaṃ kathañci jānantassāpi aniccādilakkhaṇattayānavabodhoti .

Sesaṃ pākaṭameva .

Idāni yehi padehi bhagavatā āyasmato ajitassa sekhāsekhapaṭipadā vuttā , tesaṃ padānaṃ atthaṃ vibhajituṃ ‘‘ tattha sekhenā ’’ tiādimāha .

Tattha tatthāti nipātamattaṃ , tasmiṃ vā vissajjane .

Sekhenāti sikkhā etassa sīlanti sekho , tena sekhena .

Dvīsu dhammesūti duvidhesu dhammesūti adhippāyo .

Pariyuṭṭhānīyesūti dosena pariyuṭṭhitena yattha parivattitabbaṃ , tesu āghātavatthūsūti attho .

‘‘ Paṭighaṭṭhānīyesū ’’ tipi pāṭho , soyevattho .

EtthaM0.75 ca gedhapaṭisedhacodanāyaṃ gedhanimitto doso gedhe sati hotīti tatopi cittassa rakkhitabbatā niddhāretvā vuttā .

Yasmā pana bhagavatā ‘‘ kāmesu nābhigijjheyyā ’’ ti ( su . ni .1045; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 64, ajitamāṇavapucchāniddesa 8; netti .15-17) vuttaṃ , tasmā ‘‘ tattha yā icchā ’’ tiādinā gedhavasena niddeso kato .

Atha vā dosato cittassa rakkhitabbatā gāthāya dutiyapādena vuttāyevāti daṭṭhabbā .

Dutiyapādena hi sesakilesavodānadhammā dassitā .

Tathā hi uppannānuppannabhedato sammāvāyāmassa visayabhāvena sabbe saṃkilesavodānadhamme catudhā vibhajitvā sammappadhānamukhena sekhapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘ sekho abhigijjhanto ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha anāvilasaṅkappoti āvilānaṃ kāmasaṅkappādīnaṃ abhāvena anāvilasaṅkappo .

Tato eva ca anabhigijjhanto vāyamati , vīriyaṃ pavatteti .

Kathaṃ vāyamatīti āha –

‘‘ so anuppannānan ’’ tiādi .

Tattha soti uttarivisesatthāya paṭipajjamāno sekkho .

Anuppannānan ti anibbattānaṃ .

Pāpakānan ti lāmakānaṃ .

Akusalānaṃ dhammānan ti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .

Anuppādāyāti na uppādanatthāya .

Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ uppādeti .

Vāyamatīti payogaparakkamaṃ karoti .

Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ karoti .

Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .

Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti .

Vāyamatītiādīni pana cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .

Uppannānaṃ pāpakānan ti anuppannāti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ .

Pahānāyāti pajahanatthāya .

Anuppannānaṃ kusalānan ti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .

Uppādāyāti uppādanatthāya .

Uppannānan ti nibbattānaṃ .

Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ .

Asammosāyāti anassanatthaṃV0.205 .

Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .

Vepullāyāti vipulabhāvāya .

Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā .

Pāripūriyāti paripūraṇatthāyāti ayaṃ tāva padattho .

16.‘‘ Katame anuppannā ’’ tiādi akusaladhammā kusaladhammā ca yādisā anuppannā yādisā ca uppannā , te dassetuṃ āraddhaṃ .

Tattha ime anuppannāti ime kāmavitakkādayo asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasenaM0.76 vā anuppannā nāma .

Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma akusalā dhammā natthi .

Vitakkattayaggahaṇañcettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .

Akusalamūlānīti anusayā eva sabbesaṃ akusalānaṃ mūlabhāvato evaṃ vuttā , na lobhādayo eva .

Ime uppannā anusayā bhūmiladdhuppannā asamugghāṭituppannātiādiuppannapariyāyasabbhāvato nāmavasena uppannā nāma , na vattamānabhāvenāti attho .

Ime anuppannā kusalā dhammāti ime sotāpannassa saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa anuppannā kusalā dhammā nāma , ko pana vādo puthujjanānanti dasseti .

Kusala saddo cettha bāhitikasutte ( ma . ni .2.358 ādayo ) viya anavajjapariyāyo daṭṭhabbo .

Ime uppannā kusalā dhammāti ime paṭhamamagge saddhādayo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa uppannā kusalā dhammā nāma .

Satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakkoti āha –

‘‘ yena kāmavitakkaṃ vāreti , idaṃ satindriyan ’’ ti .

Anavajjasukhapadaṭṭhānena avikkhepena cetodukkhasannissayo vikkhepapaccayo byāpādavitakko suniggahitoti vuttaṃ –

‘‘ yena byāpādavitakkaṃ vāreti , idaṃ samādhindriyan ’’ ti .

Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo parāparādhaṃ sukhena sahatīti vīriyena vihiṃsāvitakko suniggahitoti āha –

‘‘ yena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti , idaṃ vīriyindriyan ’’ ti .

Samādhiādīnampi yathāsakaṃpaṭipakkhappahānaṃ paññavantasseva ijjhatīti imamatthaṃ dassento āha –

‘‘ yena uppannuppanne ’’ tiādi .

Etesaṃ yathāniddhāritānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabban ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ suviññeyyameva .

Imesañca saddhādīnaṃ sekhānaṃ indriyānaṃ nibbattiyā sabbepi sekhā dhammā matthakappattā hontīti dassento ‘‘ evaṃ sekho ’’ tiādinā sekhapaṭipadaṃ nigameti .

17. Evaṃ sekhapaṭipadaṃ vibhajitvā idāni asekhapaṭipadaṃ vibhajituṃ ‘‘ kusalo sabbadhammānan ’’ tiādimāhaV0.206 .

Tattha sabbadhammānan ti iminā padena vuttadhamme tāva vibhajitvā tattha asekkhassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘ loko nāmā ’’ tiādiM0.77 vuttaṃ .

Taṃ vuttatthameva .

Kilesalokena bhavaloko samudāgacchatīti kāmāvacaradhammaṃ nissāya rūpārūpāvacaradhamme samudāgametīti attho .

Soti so mahaggatadhammesu , parittamahaggatadhammesu vā ṭhito .

Indriyāni nibbattetīti sīlasamādhayo nibbedhabhāgiye katvā vimuttiparipācanīyāni saddhādīni indriyāni uppādeti .

Indriyesu bhāviyamānesūti yathāvuttaindriyesu vaḍḍhiyamānesu rūpārūpapariggahādivasena neyyassa pariññā bhavati .

Dassanapariññāti ñātapariññā .

Bhāvanāpariññāti tīraṇapariññā pahānapariññā ca .

‘‘ Sā duvidhenā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ ‘‘ yadā hi sekho ’’ tiādinā vivarati .

Tattha ‘‘ nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehī ’’ ti iminā balavavipassanaṃ dasseti .

Yadā hi sekhoti cettha sikkhanasīlatāya kalyāṇaputhujjanopi sekhapadena saṅgahitoti katvā ‘‘ dve dhammā kosallaṃ gacchanti dassanakosallañcā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ayamettha adhippāyo – yadā kalyāṇaputhujjano pubbabhāgasikkhaṃ sikkhanto nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi ñeyyaṃ parijānāti , tadā tassa te vipassanādhammā dassanakosallaṃ paṭhamamaggañāṇaṃ gacchanti sampāpuṇanti tena saddhiṃ ghaṭenti .

Yadā pana sotāpannādisekho vuttanayena neyyaṃ parijānāti , tadā tassa te vipassanādhammā bhāvanākosallaṃ gacchantīti .

Taṃ ñāṇan ti yā pubbe neyyassa pariññā vuttā , taṃ neyyaparijānanañāṇaṃ .

Pañcavidhena veditabban ti visayabhedena tassa bhedaṃ dasseti .

Dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇan ti rūpārūpadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇe ñāṇaṃ .

Taṃ pana yasmā sabbaṃ neyyaṃ hetuhetuphalabhedato duvidhameva hoti , tasmā ‘‘ dhammapaṭisambhidā ca atthapaṭisambhidā cā ’’ ti niddiṭṭhaṃ .

Pariññāti tīraṇapariññā adhippetā .

Yasmā panassa rūpārūpadhamme salakkhaṇato paccayato ca abhijānitvā kusalādivibhāgehi te pariggahetvā aniccādivasena jānanā hoti , tasmā ‘‘ evaṃ abhijānitvā yā parijānanā , idaṃ kusalan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha evaṃgahitāti evaṃ aniccādito kalāpasammasanādivasena gahitā sammasitā .

Idaṃ phalaṃ nibbattentīti idaṃ udayabbayañāṇādikaṃ phalaṃ paṭipāṭiyā uppādentiM0.78 , nimittassa kattubhāvena upacaraṇato yathā ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānīti .

Tesan ti udayabbayañāṇādīnaṃV0.207 .

Evaṃgahitānan ti evaṃpavattitānaṃ .

Ayaṃ atthoti ayaṃ saccānaṃ anubodhapaṭivedho attho .

Yathā hi pariññāpaññā sammasitabbadhamme sammasanadhamme tattha sammasanākāraṃ parijānāti , evaṃ sammasanaphalampi parijānātīti katvā ayaṃ nayo dassito .

Ye akusalāti samudayasaccamāha .

Sabbe hi akusalā samudayapakkhiyāti .

Ye kusalāti maggadhammā sammādiṭṭhiādayo .

Yadipi phaladhammāpi sacchikātabbā , catusaccappaṭivedhassa pana adhippetattā ‘‘ katame dhammā sacchikātabbā , yaṃ asaṅkhatan ’’ ti vuttaṃ .

Atthakusaloti paccayuppannesu atthesu kusalo .

Dhammakusaloti paccayadhammesu kusalo .

Pāḷiatthapāḷidhammā vā atthadhammā .

Kalyāṇatākusaloti yuttatākusalo , catunayakovidoti attho , desanāyuttikusalo vā .

Phalatākusaloti khīṇāsavaphalakusalo .

‘‘ Āyakusalo ’’ tiādīsu āyoti vaḍḍhi .

Sā anatthahānito aṭṭhuppattito ca duvidhā .

Apāyāti avaḍḍhi .

Sāpi atthahānito anaṭṭhuppattito ca duvidhā .

Upāyoti sattānaṃ accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanasamatthaṃ ṭhānuppattikāraṇaṃ , tattha kusaloti attho .

Khīṇāsavo hi sabbaso avijjāya pahīnattā paññāvepullappatto etesu āyādīsu kusaloti .

Evaṃ asekhassa kosallaṃ ekadesena vibhāvetvā puna anavasesato dassento ‘‘ mahatā kosallena samannāgato ’’ ti āha .

Pariniṭṭhitasikkhassa asekhassa satokāritāya aññaṃ payojanaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ diṭṭhadhammasukhavihāratthan ’’ ti .

Idāni yathāniddiṭṭhaṃ sekhāsekhapaṭipadaṃ nigamento ‘‘ imā dve cariyā ’’ tiādimāha .

Tattha bojjhan ti bujjhitabbaṃ .

Taṃ catubbidhan ti taṃ bojjhaṃ catubbidhaṃ , catusaccabhāvato .

Evaṃ jānātīti evaṃ pariññābhisamayādivasena yo jānāti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ asekho sativepullappatto nippariyāyena ‘‘ sato abhikkamatī ’’ tiādinā vuccatīti .

Sesaṃ uttānatthameva .

Idhāpi pucchāvissajjanavicayā pubbe vuttanayānusārena veditabbā .

EttāvatāM0.79 ca mahāthero vicayahāraṃ vibhajanto ajitasuttavasena ( su . ni .103 ādayo ; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 57 ādayo , ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo ) pucchāvicayaṃ vissajjanavicayañca dassetvā idāni suttantaresupi pucchāvissajjanavicayānaṃ nayaṃ dassento ‘‘ evaṃ pucchitabbaṃ , evaṃ vissajjitabban ’’ ti āha .

Tattha evan ti iminā nayena .

Pucchitabban ti pucchā kātabbā , ācikkhitabbā vā , vivecetabbāti attho .

Evaṃ vissajjitan ti etthāpi eseva nayo .

Suttassa cātiādi anugītivicayanidassanaṃ .

Anugīti atthatoV0.208 ca byañjanato ca samānetabbāti suttantaradesanāsaṅkhātā anugīti atthato byañjanato ca saṃvaṇṇiyamānena suttena samānā sadisī kātabbā , tasmiṃ vā sutte sammā ānetabbā .

Atthāpagatan ti atthato apetaṃ , asambandhatthaṃ vā dasadāḷimādivacanaṃ viya .

Tenevāha ‘‘ samphappalāpaṃ bhavatī ’’ ti .

Etena atthassa samānetabbatāya kāraṇamāha .

Dunnikkhittassāti asammāvuttassa .

Dunnayoti dukkhena netabbo , netuṃ vā asakkuṇeyyo .

Byañjanupetan ti sabhāvaniruttisamupetaṃ .

Evaṃ anugītivicayaṃ dassetvā niddesavāre ‘‘ suttassa yo pavicayo ’’ ti saṃkhittena vuttamatthaṃ vibhajituṃ ‘‘ suttañca pavicinitabban ’’ ti vatvā tassa vicinanākāraṃ dassento ‘‘ kiṃ idaṃ suttaṃ āhaccavacanan ’’ tiādimāha .

Tattha āhaccavacanan ti bhagavato ṭhānakaraṇāni āhacca abhihantvā pavattavacanaṃ , sammāsambuddhena sāmaṃ desitasuttanti attho .

Anusandhivacanan ti sāvakabhāsitaṃ .

Tañhi bhagavato vacanaṃ anusandhetvā pavattanato ‘‘ anusandhivacanan ’’ ti vuttanti .

Nītatthan ti yathārutavasena ñātabbatthaṃ .

Neyyatthan ti niddhāretvā gahetabbatthaṃ .

Saṃkilesabhāgiyan tiādīnaṃ padānaṃ attho paṭṭhānavāravaṇṇanāyaṃ āvi bhavissati .

Yasmā pana bhagavato desanā soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne ekaṃ bhāgaṃ abhajantī nāma natthi , tasmā sopi nayo vicetabbabhāvena idha nikkhitto .

Kuhiṃ imassa suttassāti imassa suttassa kasmiṃ padese ādimajjhapariyosānesu .

Sabbāni saccāni passitabbānīti dukkhasaccaṃ suttassa ‘‘ kuhiṃ kasmiṃ padese kasmiṃ vā pade passitabbaṃ niddhāretvā vicetuṃ , samudayasaccaṃ nirodhasaccaṃ maggasaccaṃ kuhiṃ passitabbaṃ daṭṭhabbaṃ niddhāretvā vicetun ’’ ti evaṃ sabbāni saccāni uddharitvā vicetabbānīti adhippāyo .

Ādimajjhapariyosāneti evaṃ suttaṃ pavicetabbanti ādito majjhato pariyosānatoM0.80 ca evaṃ iminā pucchāvicayādinayena suttaṃ pavicitabbanti attho .

Ettha ca pucchāvissajjanapubbāparānugītivicayā pāḷiyaṃ sarūpeneva dassitā .

Assādādivicayo pana saccaniddhāraṇamukhena nayato dassito , so niddesavāre vuttanayeneva veditabbo .

Tabbicayeneva ca padavicayo siddhoti .

Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā

18. TatthaV0.209 katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo .

Tattha kiṃ yojayatīti yuttihārassa visayaṃ pucchati .

Ko panetassa visayo ?

Atathākārena gayhamānā suttatthā visayo , te hi tena sātisayaṃ yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbā .

Itaresupi ayaṃ hāro icchito eva .

Taṃ pana bhūtakathanamattaṃ hoti .

Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma na mahāpadesena vinā , tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa lakkhaṇaṃ tāva upadisituṃ ‘‘ cattāro mahāpadesā ’’ tiādimāha .

Tattha mahāpadesāti mahāapadesā , buddhādayo mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho .

Atha vā mahāpadesāti mahāokāsā , mahantāni dhammassa patiṭṭhānānīti vuttaṃ hoti .

Tatrāyaṃ vacanattho – apadissatīti apadeso , buddho apadeso etassāti buddhāpadeso .

Esa nayo sesesupi .

‘‘ Sammukhā metaṃ bhagavato sutan ’’ tiādinā kenaci ābhatassa ganthassa dhammoti vā adhammoti vā vinicchayane kāraṇaṃ .

Kiṃ pana tanti ?

Tassa tathā ābhatassa suttotaraṇādi eva .

Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti ?

Apadisitappabhedato .

Dhammassa hi dve sampadāyo bhagavā sāvakā ca .

Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā .

‘‘ Evamamumhā mayāyaṃ dhammo paṭiggahito ’’ ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro .

Tenāha –

‘‘ buddhāpadeso … pe … ekattherāpadeso ’’ ti .

Tāni padabyañjanānīti kenaci ābhatasuttassa padāni byañjanāni ca , atthapadāni ceva byañjanapadāni cāti attho .

Saṃvaṇṇakena vā saṃvaṇṇanāvasena āhariyamānāniM0.81 padabyañjanāni .

Sutte otārayitabbānīti sutte anuppavesitabbāni .

Sandassayitabbānīti saṃsandetabbāni .

Upanikkhipitabbānīti pakkhipitabbāni .

Suttādīni dassetuṃ ‘‘ katamasmin ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yasmā bhagavato vacanaṃ ekagāthāmattampi saccavinimuttaṃ natthi , tasmā sutteti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ catūsu ariyasaccesū ’’ ti vuttaṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ pana tīṇi piṭakāni suttanti vuttaṃ , taṃ iminā nettivacanena aññadatthu saṃsandati ceva sameti cāti daṭṭhabbaṃ .

Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavatoV0.210 desanā , sā ekantena rāgādikilesavūpasamaṃ vadatīti vinaye tipadassa atthaṃ dassento ‘‘ rāgavinaye ’’ tiādimāha .

Vinayoti hi kāraṇaṃ rāgādivūpasamanimittaṃ idhādhippetaṃ .

Yathāha –

‘‘ Ye kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi , ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saññogāya saṃvattanti no visaññogāya , ācayāya saṃvattanti no apacayāya , mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya , asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā , saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya , kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya , dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya , ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’ ti .

Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya , visaññogāya saṃvattanti no saññogāya , apacayāya saṃvattanti no ācayāya , appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya , santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya , vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya , subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya , ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’’’ ti ( cūḷava .406).

Dhammatāyan tipadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭiccasamuppāde ’’ ti vuttaṃ .

Paṭiccasamuppādo hi ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti ( a . ni .3.137) vutto .

‘‘ DhammatāyaṃM0.82 upanikkhipitabbānī ’’ ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi , atthadassanavasena pana idha vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Ettha ca pavattiṃ nivattiṃ tadupāyañca bādhakādibhāve niyataṃ paridīpento sutte otarati nāma .

Ekantena rāgādikilesavinayaṃ vadanto vinaye sandissati nāma .

Tathā sassataṃ ucchedañca vajjetvā ekattanayādiparidīpanena sabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvaṃ vibhāvento dhammataṃ na vilometi nāma .

Evaṃvidho ca kāmāsavādikaṃ āsavaṃ na uppādetīti imamatthaṃ dassento ‘‘ yadi catūsu ariyasaccesū ’’ tiādimāha .

Nanu ca anulomato paṭiccasamuppādo pavatti , paṭilomato nivattīti so cattāri ariyasaccāni anupaviṭṭho kasmā idha visuṃ gahitoti ?

Saccametaṃ .

Idha pana visuṃ gahaṇaṃ dhammānaṃ paccayāyattavuttidassanena aniccapaccayalakkhaṇaṃ asamatthapaccayalakkhaṇaṃ nirīhapaccayalakkhaṇañca vibhāvetvā tesaṃ udayavantatā tato eva vayavantatā tadubhayenaV0.211 aniccatā udayabbayapaṭipīḷanena dukkhatā anattatāti tilakkhaṇasamāyogaparidīpanī sabbadiṭṭhigatakumatividdhaṃsanī anaññasādhāraṇā sāsanasampatti pakāsitā hotīti dassanatthaṃ .

Ettha ca suttaṃ suttānulomaṃ ācariyavādo attanomatīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – tattha suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni .

Suttānulomaṃ nāma mahāpadesā , yaṃ ‘‘ anulomakappiyan ’’ ti vuccati .

Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā .

Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ .

Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ , taṃ paṭibāhantena satthāva paṭibāhito hoti .

Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ , na itaraṃ .

Ācariyavādopi suttena samento eva gahetabbo , na itaro .

Tathā attanomati , sā pana sabbadubbalāti .

Idāni yadatthaṃ idha cattāro mahāpadesā ābhatā , taṃ dassetuṃ ‘‘ catūhi mahāpadesehī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yaṃ yan ti yaṃ yaṃ atthajātañca dhammajātañca .

Yujjatīti yathāvuttehi catūhi mahāpadesehi yujjati .

Yena yenāti yena yena kāraṇena .

Yathā yathāti yena yena pakārena .

Taṃ taṃ gahetabban ti saṃvaṇṇiyamāne sutte ābhatena kāraṇena pasaṅgena pakārena ca suttato uddharitvā saṃvaṇṇanāvasena gahetabbantiM0.83 attho .

Tena catumahāpadesāviruddhāya yuttiyā suttato atthe niddhāretvā yuttihārayojanā kātabbāti dasseti .

19. Idāni taṃ yuttiniddhāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ pañhaṃ pucchitenā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha kati padānīti kittakāni padāni .

Pariyogāhitabban ti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ vicetabban ’’ ti vuttaṃ .

Yattakāni padāni yathādhippetaṃ atthaṃ abhivadanti , tattakāni padāni tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ‘‘ eko pañho ’’ ti vuccati , tāni pana ekagāthāyaṃ yadi vā sabbāni padāni yāva yadi vā ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati , ekoyeva so pañhoti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yadi sabbānī ’’ tiādinā .

Tan ti taṃ pañhaṃ .

Aññātabban ti ājānitabbaṃ .

Kiṃ ime dhammātiādi ājānanākāradassanaṃ .

Tattha dhammāti pariyattidhammā .

Nānatthāti nānā atthā .

Pucchāgāthāyaṃ ayaṃ padattho – kenassubbhāhato lokoti ayaṃ sattaloko coro viya coraghātakenaV0.212 kena abhihato vadhīyatīti attho .

Kenassu parivāritoti māluvalatāya viya nissitarukkho kena loko ajjhotthaṭo .

Kena sallena otiṇṇoti kena visapītakhurappena viya sarīrabbhantaranimuggena sallena anupaviṭṭho .

Kissa dhūpāyitoti kissa kena kāraṇena dhūpāyito santāpito loko .

Sadāti padaṃ sabbattha yojetabbaṃ .

Teti cattāri padāni .

Pañhasaddāpekkhāya pulliṅganiddeso .

‘‘ Vissajjetī ’’ ti etena vissajjanato tayo pañhāti ñāyatīti dasseti .

20. Tatthāti vissajjanagāthāyaṃ dutiyapāde vuttā jarā ca paṭhamapāde vuttaṃ maraṇañcāti imāni dve saṅkhatassa pañcakkhandhassa ‘‘ saṅkhato ’’ ti lakkhīyati etehīti saṅkhatalakkhaṇāni .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .

Katamāni tīṇi ?

Uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( a . ni .3.47; kathā .214).

Tena vuttaṃ –

‘‘ jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ , maraṇaṃ vayo ’’ ti .

Ettha ca ‘‘ ṭhitassa aññathattan ’’ ti etena khandhappabandhassa pubbāparaviseso idha jarā , na khaṇaṭṭhitīti dasseti .

‘‘ Maraṇaṃ vayo ’’ ti iminā ca ‘‘ tisso mato , phussoM0.84 mato ’’ ti evaṃ loke vuttaṃ sammutimaraṇaṃ dasseti , na khaṇikamaraṇaṃ , samucchedamaraṇaṃ vā .

Idāni ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vuttamatthaṃ yuttivasena dassetuṃ ‘‘ jarāya cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yebhuyyena jiṇṇassa maraṇadassanato jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ asampaṭicchamānaṃ pati tesaṃ nānattadassanatthaṃ ‘‘ gabbhagatāpi hi mīyantī ’’ ti vuttaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathādhippetajarāvirahitassa maraṇassa dassanato aññā jarā aññaṃ maraṇanti .

Tenevāha –

‘‘ na ca te jiṇṇā bhavantī ’’ ti .

Kiñca bhiyyo ?

Kevalassa maraṇassa diṭṭhattā aññāva jarā aññaṃ maraṇaṃ , yathā taṃ devānanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ atthi ca devānan ’’ tiādinā .

Anuttarimanussadhammena ca tikicchanena sakkā jarāya paṭikāraṃ kātuṃ , na tathā maraṇassāti evampi jarāmaraṇānaṃ atthato nānattaṃ sampaṭicchitabbanti dassetuṃ ‘‘ sakkatevā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sakkateti sakyate , sakkāti attho .

Paṭikamman ti paṭikaraṇaṃ .

Nanu ca maraṇassāpi paṭikāraṃ kātuṃ sakkā iddhipādabhāvanāya vasibhāve satīti codanaṃ manasi katvā āha –

‘‘ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā ’’ ti .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ Yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatāV0.213 anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti ( dī . ni .2.166,182; saṃ . ni .5.822; kathā .623; udā .51).

Ko panettha kappo , ko vā kappāvasesoti ?

Kappoti āyukappo , yasmiṃ tasmiñhi kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ karonto kappaṃ tiṭṭhati nāma .

‘‘ Appaṃ vā bhiyyo ’’ ti ( dī . ni .2.7; a . ni .7.74) vuttaṃ pana vassasatādito atirekaṃ tiṭṭhanto kappāvasesaṃ tiṭṭhati nāma .

Yadi evaṃ kasmā iddhimanto cetovasippattā khīṇāsavā lokahitatthaṃ tathā na tiṭṭhantīti ?

Khandhasaṅkhātassa dukkhabhārassa pariññātattā anussukkatāya ca .

Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti .

Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –

‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi , vetanaṃ bhatako yathā ’’ ti .( theragā .654; mi . pa .2.2.4);

YathāM0.85 jarāmaraṇānaṃ aññamaññaṃ atthato nānattaṃ , evaṃ tehi taṇhāya ca nānatte dassite ‘‘ tayo pañhā ’’ ti idaṃ sijjhatīti taṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādimāha .

Tattha yasmā taṇhāya abhāvepi sati jarāmaraṇaṃ labbhati khīṇāsavasantāne , tasmā aññaṃ jarāmaraṇaṃ aññā taṇhāti imamatthamāha ‘‘ dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpī ’’ ti .

Nanu ca taṇhāpi jīraṇabhijjanasabhāvāti ?

Saccaṃ , na idaṃ jarāmaraṇaṃ idhādhippetanti vuttovāyamattho .

‘‘ Yadi cā ’’ tiādinā jarāmaraṇato taṇhāya anaññatte dosaṃ dasseti .

Yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ , na idaṃ yuttanti adhippāyo .

Jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo taṇhāya anaññatte satīti adhippāyo .

Na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo jarāmaraṇato anaññatte satīti bhāvo .

Na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo , taṇhā dukkhassa samudayo , tasmā veditabbaṃ etesamatthato nānattanti adhippāyo .

Yathā ca taṇhā maggavajjhā , evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ taṇhāya anaññatte sati .

Yathā ca jarāmaraṇaṃ na maggavajjhaṃ , tathā taṇhāpi siyāti ayampi nayo vutto evāti daṭṭhabbaṃ .

Imāya yuttiyātiV0.214 imāya yathāvuttāya upapattiyā .

Aññamaññehīti aññāhi aññāhi kāraṇūpapattīhi atthato ce aññattaṃ , tadaññampi byañjanato gavesitabbanti attho .

Imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattan ti imamevatthaṃ ‘‘ na hi yujjatī ’’ tiādinā vivarati .

Taṇhāya adhippāye aparipūramāneti icchitālābhamāha .

Tena icchātaṇhānaṃ atthato ekattaṃ vuttaṃ hotīti .

Etena na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattanti .

Yathā idaṃ vacanaṃ samatthanaṃ hoti , evaṃ icchāvipariyāye āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjatīti idampi samatthanaṃ hoti , na tathā jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇataṇhānaṃ atthato aññattampi samatthitaṃ hotīti etamatthaṃ dasseti ‘‘ imāya yuttiyā ’’ tiādinā .

Yadi icchātaṇhānaṃ atthato anaññattaṃ , atha kasmā bhagavatā imissā gāthāya dvidhā vuttāti ?

Tattha parihāramāha ‘‘ yaṃ panidan ’’ tiādinā .

Tattha yan ti kiriyāparāmasanaṃ .

Abhilapitan ti vuttaṃ yaṃ idaṃ abhilapanaṃM0.86 , idaṃ bāhirānaṃ rūpādīnaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena , ārammaṇakaraṇavasena vā yojetabbaṃ .

Dvīhi dhammehīti dvīhi pakatīhi .

Kā pana tā pakatiyoti ?

Appattassa visayassa esanavasena icchā , pattassa appattassa vā pātukāmatāvasena taṇhā , ayametāsaṃ viseso .

Yadipi evaṃ , tathāpi sabbā taṇhā rūpādivisayaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇena ekasabhāvā evāti dassento ‘‘ sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā ’’ ti āha .

Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘ sabbo aggī ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .

Ayaṃ pana na kevalaṃ taṇhā ārammaṇe pavattivisesena dvīhi eva nāmehi vuttā , atha kho anekehipi pariyāyehīti dassanatthaṃ ‘‘ icchāitipī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha icchanti tāya ārammaṇānīti icchā .

Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā .

Pīḷājananato duruddhāraṇato ca visapītaṃ sallaṃ viyāti sallaṃ .

Santāpanaṭṭhena dhūpāyanā .

Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā , allaṭṭhena vā saritā ,‘‘ saritāni sinehitāni ca , somanassāni bhavanti jantuno ’’ ti ( dha . pa .341) hi vuttaṃ .

Allāni ceva siniddhāni cāti ayamettha attho .

Visattikāti visatāti visattikā .

Visaṭāti visattikā .

Visamāti visattikā .

Visālāti visattikā .

Visakkatīti visattikā .

Visaṃvādikāti visattikāV0.215 .

Visaṃharatīti visattikā .

Visamūlāti visattikā .

Visaphalāti visattikā .

Visaparibhogāti visattikā .

Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā .

Sinehanavasena sineho .

Nānāgatīsu kilamathuppādanena kilamatho .

Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā .

‘‘ Latā uppajja tiṭṭhatī ’’ ti ( dha . pa .340) hi vuttaṃ .

Mamanti maññanavasena maññanā .

Dūragatampi ākaḍḍhitvā bandhanaṭṭhena bandho .

Āsīsanaṭṭhena āsā .

Ārammaṇarasaṃ pātukāmatāvasena pipāsā .

Abhinandanaṭṭhena abhinandanā .

Itīti evaṃ ārammaṇe pavattivisesena anekehi nāmehi gayhamānāpi sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yathāvuttamatthaṃ nigameti .

PunaM0.87 taṇhāya anekehi nāmehi gahitabhāvameva ‘‘ yathā cā ’’ tiādinā upacayena dasseti .

Tattha vevacaneti vevacanahāravibhaṅge .

‘‘ Āsā ca pihā ’’ ti gāthāya ( netti .37; peṭako .11) atthaṃ tattheva vaṇṇayissāma .

Avigatarāgassātiādīsu rañjanaṭṭhena rāgo , chandanaṭṭhena chando , piyāyanaṭṭhena pemaṃ , paridahanaṭṭhena paridāhoti taṇhāva vuttā .

Tenevāha –

‘‘ taṇhāyetaṃ vevacanan ’’ ti .

Evaṃ yujjatīti evaṃ icchātaṇhānaṃ atthato anaññattā ‘‘ tayo pañhā ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ yujjati yuttiyā saṅgacchatīti attho .

21. Evaṃ ‘‘ kenassubbhāhato loko ’’ ti ( saṃ . ni .1.66) gāthāya ‘‘ tayo pañhā ’’ ti pañhattayabhāve yuttiṃ dassetvā idāni aññehi pakārehi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘ sabbo dukkhūpacāro ’’ tiādimāha .

Tattha dukkhūpacāroti dukkhappavatti .

Kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti kāmataṇhāpaccayasaṅkhārahetukoti yujjatīti adhippāyo .

Nibbidūpacāroti nibbidāpavatti kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjamānā anabhirati ñāṇanibbidā ca .

Kāmataṇhāparikkhāramūlakoti kāmataṇhāya parikkhārabhūtavatthukāmahetuko .

Tattha anabhiratisaṅkhātā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā , na ñāṇanibbidāti sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ .

Imāya yuttiyāti nayaṃ dasseti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pañhattayabhāve yutti vuttā , yathā ca dukkhūpacāranibbidūpacāresu , evaṃ imāya yuttiyā iminā yogena nayena aññamaññehi kāraṇehi taṃtaṃpāḷippadese anurūpehi aññathā aññehi hetūhi yutti gavesitabbāti .

IdāniV0.216 taṃ nayadassanaṃ saṃkhittanti vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yathā hi bhagavā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – rāgadosamohacaritānaṃ yathākkamaṃ asubhamettāpaccayākārakathā rāgādivinayanato sappāyāti ayaṃ sāsanayutti .

Evamavaṭṭhite yadi rāgacaritassa mettācetovimuttiṃ deseyya , sā desanā na yujjati asappāyabhāvato .

Tathā sukhāpaṭipadādayoti .

Nanu ca sukhāpaṭipadādayo paṭipattiyā sambhavanti , na desanāyāti ?

Saccametaṃ , idha pana rāgacaritoti tibbakileso rāgacaritoti adhippeto .

Tassa dukkhāya paṭipadāya bhāvanāM0.88 samijjhati .

Yassa ca dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati , tassa garutarā asubhadesanā sappāyā , yassa garutarā asubhadesanā sappāyā , na tassa mandakilesassa viya lahukatarāti imamatthaṃ dassento āha –

‘‘ sukhaṃ vā paṭipadaṃ … pe … deseyya na yujjati desanā ’’ ti .

Iminā nayena sesapadesupi yathāsambhavaṃ attho vattabbo .

Ettha ca ayuttaparihārena yuttisamadhigamoti yuttivicāraṇāya ayuttipi gavesitabbāti vuttaṃ –

‘‘ yadi hi … pe … na yujjati desanā ’’ ti .

Sesesupi eseva nayo .

Evaṃ yaṃ kiñcītiādi yuttihārayojanāya nayadassanameva .

Tattha evan ti iminā nayena .

Yaṃ kiñcīti aññampi yaṃ kiñci .

Anulomappahānan ti pahānassa anurūpaṃ , pahānasamatthanti attho .

Sutte anavasesānaṃ padatthānaṃ anupadavicāraṇā vicayo hāro , vicayahārasaṃvaṇṇanāya niddhāritesu atthesu yuttigavesanaṃ sukaranti āha –

‘‘ sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabban ’’ ti .

Yāvatikā ñāṇassa bhūmīti saṃvaṇṇentassa ācariyassa yaṃ ñāṇaṃ yaṃ paṭibhānaṃ , tassa yattako visayo , tattako yuttihāravicāroti attho .

Taṃ kissa hetu ?

Anantanayo samantabhaddako vimaddakkhamo vicittadesano ca saddhammoti .

Evaṃ nayadassanavaseneva yuttihārayojanā dassitāti taṃ brahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasibhāvehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissa sato ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha mettāvihārissāti mettāvihāralābhino .

Satoti samānassa , tathābhūtassāti attho .

Byāpādoti padoso .

Cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti cittaṃ abhibhavissati .

Yasmā pana kusalākusalānaṃ dhammānaṃ apubbaṃ acarimaṃ pavatti nāma natthi , tasmā samāpattito vuṭṭhānassa aparabhāgeti dassanatthaṃ ‘‘ ṭhassatī ’’ ti vuttaṃ .

Na yujjati desanāti byāpādapaṭipakkhattā mettāya tādisī kathā na yuttāti attho .

Byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanāti yathāvuttakāraṇatoV0.217 eva ayaṃ kathā yuttāti .

Sesavāresupi imināva nayena attho veditabbo .

Anuttānaṃ eva vaṇṇayissāma .

Animittavihārissāti aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihārassa .

Nimittānusārīti saṅkhāranimittānusārī .

Tena tenevāti niccādīsuM0.89 yaṃ yaṃ pahīnaṃ , tena teneva nimittena .

Asmīti vigatan ti pañcasu upādānakkhandhesu diṭṭhimānavasena yaṃ asmīti maññitaṃ , taṃ vigataṃ .

Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ ayamahamasmīti na samanupassāmī ’’ ti .

Vicikicchākathaṃkathāsallan ti vinayakukkuccassāpi kathaṃ kathanti pavattisabbhāvato vicikicchāpadena visesitaṃ .

Na yujjati desanāti vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato na yuttāyaṃ kathā .

Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti paṭhamajjhānasamaṅgino .

Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjatīti yasmā nīvaraṇesu appahīnesu paṭhamajjhānassa upacārampi na sampajjati , pageva jhānaṃ , tasmā kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti na yuttāyaṃ kathā .

Yathāladdhassa pana paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā pariyuṭṭhānappattā hānāya saṃvattantīti yujjati desanā yuttā kathāti , evaṃ sabbattha yojetabbaṃ .

Avitakkasahagatā saññāmanasikārā nāma saha upacārena dutiyajjhānadhammā , ārammaṇakaraṇattho hettha sahagata-saddo .

Hānāyāti paṭhamajjhānato parihānāya .

Visesāyāti dutiyajjhānāya .

Iminā nayena tattha tattha hānanti , visesoti ca vuttadhammā veditabbā .

Vitakkavicārasahagatāti paṭhamajjhānadhammā , kāmāvacaradhammā eva vā .

Upekkhāsukhasahagatāti upacārena saddhiṃ dutiyajjhānadhammā , tatramajjhattupekkhā hi idha upekkhāti adhippetā .

Pītisukhasahagatāti saha upacārena tatiyajjhānadhammā .

Upekkhāsatipārisuddhisahagatāti catutthajjhānadhammā .

Saññūpacārāti paṭusaññākiccaṃ karontā eva ye keci cittuppādā ,‘‘ ākiñcaññāyatanadhammā ’’ tipi vadanti .

Saññāvedayitanirodhasahagatāti ‘‘ saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharissāmī ’’ ti tassa parikammavasena pavattadhammā .

Te pana yasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ ṭhiteneva sakkā saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharituṃ , na tato parihīnena , tasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā hānāya saṃvattantīti na yuttā kathā .

Visesāya saṃvattantīti pana yuttā kathāti āha –

‘‘ hānāya … pe … desanā ’’ ti .

Kallatāparicitan tiV0.218 samatthabhāvena paricitaṃ , yathāvuttasamāpattīsu vasibhāvena paricitanti attho .

Tenevāha –

‘‘ abhinīhāraṃ khamatī ’’ ti .

Sesaṃ sabbaṃ uttānameva .

ApiM0.90 cettha appaṭikkūlasaññāmukhena kāmacchando vañcetīti yujjati .

Paṭikkūlasaññāpatirūpatāya byāpādo vañcetīti yujjati .

Samādhimukhena thinamiddhaṃ vañcetīti yujjati .

Vīriyārambhamukhena uddhaccaṃ vañcetīti yujjati .

Sikkhākāmatāmukhena kukkuccaṃ vañcetīti yujjati .

Ubhayapakkhasantīraṇamukhena vicikicchā vañcetīti yujjati .

Iṭṭhāniṭṭhasamupekkhanamukhena sammoho vañcetīti yujjati .

Attaññutāmukhena attani aparibhavane māno vañcetīti yujjati .

Vīmaṃsāmukhena hetupatirūpakapariggahena micchādiṭṭhi vañcetīti yujjati .

Virattatāpatirūpakena sattesu adayāpannatā vañcetīti yujjati .

Anuññātapaṭisevanapatirūpatāya kāmasukhallikānuyogo vañcetīti yujjati .

Ājīvapārisuddhipatirūpatāya asaṃvibhāgasīlatā vañcetīti yujjati .

Saṃvibhāgasīlatāpatirūpatāya micchājīvo vañcetīti yujjati .

Asaṃsaggavihāritāpatirūpatāya asaṅgahasīlatā vañcetīti yujjati .

Saṅgahasīlatāpatirūpatāya ananulomikasaṃsaggo vañcetīti yujjati .

Saccavāditāpatirūpatāya pisuṇavācā vañcetīti yujjati .

Apisuṇavāditāpatirūpatāya anatthakāmatā vañcetīti yujjati .

Piyavāditāpatirūpatāya cāṭukamyatā vañcetīti yujjati .

Mitabhāṇitāpatirūpatāya asammodanasīlatā vañcetīti yujjati .

Sammodanasīlatāpatirūpatāya māyā sāṭheyyañca vañcetīti yujjati .

Niggayhavāditāpatirūpatāya pharusavācatā vañcetīti yujjati .

Pāpagarahitāpatirūpatāya paravajjānupassitā vañcetīti yujjati .

Kulānuddhayatāpatirūpatāya kulamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .

Āvāsaciraṭṭhitikāmatāmukhena āvāsamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .

Dhammaparibandhapariharaṇamukhena dhammamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .

Dhammadesanābhiratimukhena bhassārāmatā vañcetīti yujjati .

Apharusavācatāgaṇānuggahakaraṇamukhena saṅgaṇikārāmatā vañcetīti yujjati .

Puññakāmatāpatirūpatāya kammārāmatā vañcetīti yujjati .

Saṃvegapatirūpena cittasantāpo vañcetīti yujjati .

Saddhālutāpatirūpatāya aparikkhatā vañcetīti yujjati .

Vīmaṃsanāpatirūpena assaddhiyaṃ vañcetīti yujjati .

Attādhipateyyapatirūpena garūnaṃ anusāsaniyā appadakkhiṇaggāhitā vañcetīti yujjati .

Dhammādhipateyyapatirūpena sabrahmacārīsu agāravaṃ vañcetīti yujjati .

Lokādhipateyyapatirūpena attani dhamme ca paribhavo vañcetīti yujjati .

Mettāyanāmukhena rāgo vañcetīti yujjati .

Karuṇāyanāpatirūpena soko vañcetīti yujjati .

MuditāvihārapatirūpenaV0.219 pahāsoM0.91 vañcetīti yujjati .

Upekkhāvihārapatirūpena kusalesu dhammesu nikkhittachandatā vañcetīti yujjati .

Evaṃ āgamapatirūpakaadhigamapatirūpakādīnampi tathā tathā vañcanasabhāvo yuttito veditabbo .

Evaṃ āgamānusārena yuttigavesanā kātabbāti .

Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .