14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
46. Tattha
M0.129 katamo adhiṭṭhāno hāroti adhiṭṭhānahāravibhaṅgo .Tattha tathā dhārayitabbāti ekattavemattatāsaṅkhātasāmaññavisesamattato dhārayitabbā , na pana tattha kiñci vikappetabbāti adhippāyo .
Avikappetabbatāya kāraṇaṃ niddesavāravaṇṇanāyaṃ vuttameva .
Taṃ taṃ phalaṃ maggati gavesatīti maggo , tadatthikehi maggīyati gavesīyatīti vā maggo .
Niratiyaṭṭhena nirassādaṭṭhena ca nirayo .
Uddhaṃ anugantvā tiriyaṃ añcitāti tiracchānā .
Tiracchānāva tiracchānayoni .
Petatāya petti , ito pecca gatabhāvoti attho .
Petti eva pettivisayo .
Na suranti na bhāsanti na dibbantīti asurā .
Asurā eva asurayoni .
Dibbehi rūpādīhi suṭṭhu aggāti saggā .
Manassa ussannatāya manussā .
Vānaṃ vuccati taṇhā , taṃ tattha natthīti nibbānaṃ .
Nirayaṃ gacchatīti nirayagāmī .
Sesapadesupi eseva nayo .
Asurayoniyoti asurayoniyā hito , asurajātinibbattanakoti attho .
Saggaṃ gametīti saggagāmiyo .
Manussagāmīti manussalokagāmī .
Paṭisaṅkhānirodhoti paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāya nirodho , paṭipakkhe vā tathā appavatte uppajjanārahassa paṭipakkhavuttiyā anuppādo .
Appaṭisaṅkhānirodhoti saṅkhatadhammānaṃ sarasanirodho , khaṇikanirodhoti attho .
47. Rūpanti ekattatā .
Bhūtānaṃ upādāyāti vemattatā .
Upādārūpanti ekattatā .
Cakkhāyatanaṃ … pe … kabaḷīkāro āhāroti vemattatā .
Tathā bhūtarūpanti ekattatā .
Pathavīdhātu
V0.255 … pe … vāyodhātūti vemattatā .Pathavīdhātūti ekattatā .
Vīsati ākārā vemattatā .
Āpodhātūti ekattatā .
Dvādasa ākārā vemattatā .
Tejodhātūti ekattatā .
Cattāro ākārā vemattatā .
Vāyodhātūti ekattatā .
Cha ākārā vemattatāti imamatthaṃ dassento ‘‘ dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhātī ’’ tiādimāha .
Tattha kesāti kesā nāma upādinnakasarīraṭṭhakā kakkhaḷalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāso .
Lomā nāma … pe … matthaluṅgaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāsoti ayaṃ vemattatā .
Āpodhātūtiādikoṭṭhāsesu pittādīsu
M0.130 eseva nayo .Ayaṃ pana viseso – yena cāti yena tejodhātunā kupitena .
Santappatīti ayaṃ kāyo santappati ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti .
Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jarīyati .
Indriyavekallataṃ balakkhayaṃ valittacapalitādiñca pāpuṇāti .
Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati , so ca puggalo ‘‘ ḍayhāmi ḍayhāmī ’’ ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanaṃ tālavaṇṭavātañca paccāsīsati .
Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti asitaṃ vā odanādi , pītaṃ vā pānakādi , khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi , sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati , rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho .
Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā .
Pacchimo kammasamuṭṭhānova .
Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā .
Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā .
Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā .
Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā .
Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā .
Assāsoti antopavisananāsikavāto .
Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto .
Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā .
Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā eva .
Evaṃ vemattatādassanavasena vibhāgena udāhaṭā catasso dhātuyo paṭikkūlamanasikāravasena upasaṃharanto ‘‘ imehi dvācattālīsāya ākārehī ’’ tiādimāha .
Tattha na gayhūpagan ti na gahaṇayoggaṃ .
Sabhāvabhāvatoti sabhāvalakkhaṇato .
Evaṃ
V0.256 paṭikkūlamanasikāraṃ dassetvā puna tattha sammasanacāraṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ tenāha bhagavā yā ceva kho panā ’’ tiādimāha .Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ .
48. Evaṃ saccamaggarūpadhammavasena adhiṭṭhānahāraṃ dassetvā idāni avijjāvijjādīnampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘ avijjāti ekattatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādīsu yasmā avijjā dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ
M0.131 jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati , tasmā ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ ti vuccati .Tathā yasmā dukkhasamudayassa dukkhanirodhassa dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati , tasmā ‘‘ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇan ’’ ti vuccati .
Pubbanto atītaddhabhūtā khandhāyatanadhātuyo .
Aparanto anāgataddhabhūtā .
Pubbantāparanto tadubhayaṃ .
Idappaccayatā saṅkhārādīnaṃ kāraṇāni avijjādīni .
Paṭiccasamuppannā dhammā avijjādīhi nibbattā saṅkhārādidhammā .
Tatthāyaṃ avijjā yasmā atītānaṃ khandhādīnaṃ yāva paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati , tasmā ‘‘ pubbante aññāṇaṃ yāva paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇan ’’ ti vuccati , evāyaṃ avijjā kiccato jātitopi kathitā .
Ayañhi imāni aṭṭha ṭhānāni jānituṃ paṭivijjhituṃ na detīti kiccato kathitā .
Uppajjamānāpi imesu aṭṭhasu ṭhānesu uppajjatīti jātito kathitā .
Evaṃ kiccato jātito ca kathitāpi lakkhaṇato kathite eva sukathitā hotīti lakkhaṇato dassetuṃ ‘‘ aññāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ñāṇaṃ atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karoti .
Ayaṃ pana avijjā uppajjitvā taṃ viditaṃ pākaṭaṃ kātuṃ na detīti ñāṇapaccanīkato aññāṇaṃ .
Dassanantipi paññā , sā hi taṃ ākāraṃ passati .
Avijjā pana uppajjitvā passituṃ na detīti adassanaṃ .
Abhisamayotipi paññā , sā taṃ ākāraṃ abhisameti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ abhisametuṃ na detīti anabhisamayo .
Anubodho sambodho paṭivedhotipi paññā , sā taṃ ākāraṃ anubujjhati sambujjhati paṭivijjhati .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ anubujjhituṃ sambujjhituṃ paṭivijjhituṃ na detīti ananubodho asambodho appaṭivedho .
Tathā sallakkhaṇaṃ upalakkhaṇaṃ paccupalakkhaṇaṃ samapekkhaṇantipi paññā , sā taṃ ākāraṃ sallakkhati
V0.257 upalakkhati paccupalakkhati samaṃ sammā ca apekkhati .Avijjā pana uppajjitvā tassa tathā kātuṃ na detīti asallakkhaṇaṃ anupalakkhaṇaṃ apaccupalakkhaṇaṃ asamapekkhaṇan ti ca vuccati .
Nāssa
M0.132 kiñci paccakkhakammaṃ atthi , sayañca appaccavekkhitvā katakammanti appaccakkhakammaṃ .Dummedhānaṃ bhāvo dummejjhaṃ .
Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ .
Sampajaññanti paññā , sā atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ catusaccadhammaṃ sampajānāti .
Avijjā pana uppajjitvā taṃ kāraṇaṃ pajānituṃ na detīti asampajaññaṃ .
Mohanavasena moho .
Pamohanavasena pamoho .
Sammohanavasena sammoho .
Avindiyaṃ vindati , vindiyaṃ na vindatīti avijjā .
Vaṭṭasmiṃ ohanati otaratīti avijjogho .
Vaṭṭasmiṃ yojetīti avijjāyogo .
Appahīnaṭṭhena ceva punappunaṃ uppajjanato ca avijjānusayo .
Magge pariyuṭṭhitacorā viya addhike kusalacittaṃ pariyuṭṭhāti viluppatīti avijjāpariyuṭṭhānaṃ .
Yathā nagaradvāre palighasaṅkhātāya laṅgiyā patitāya manussānaṃ nagarappaveso pacchijjati , evameva yassa sakkāyanagare ayaṃ patitā , tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjatīti avijjālaṅgī nāma hoti .
Akusalañca taṃ mūlañca , akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ .
Taṃ pana na aññaṃ , idhādhippeto mohoti moho akusalamūlan ti ayaṃ ekapadiko avijjāya atthuddhāro .
Ayaṃ vemattatāti ayaṃ avijjāya vemattatā .
Vijjāti vindiyaṃ vindatīti vijjā , vijjhanaṭṭhena vijjā , viditakaraṇaṭṭhena vijjā .
‘‘ Dukkhe ñāṇan ’’ tiādīsu dukkhasaccassa yāthāvasarasalakkhaṇaṃ jānāti passati paṭivijjhatīti dukkhe ariyasacce visayabhūte ñāṇaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Paññāti tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā , tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātīti paññā .
Pajānanākāro pajānanā .
Aniccādīni vicinatīti vicayo .
Pakārehi vicinatīti pavicayo .
Catusaccadhamme vicinatīti dhammavicayo .
Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā .
Tesaṃyeva pati pati upalakkhaṇavasena paccupalakkhaṇā .
Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ .
Kusalabhāvo kosallaṃ .
Nipuṇabhāvo nepuññaṃ .
Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā .
Tesaṃyeva cintanavasena cintā .
Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā .
Bhūrīti pathaviyā nāmaṃ , ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī .
Tena vuttaṃ –
‘‘ bhūrī vuccati pathavī , tāya pathavisamāya vitthatāya paññāya samannāgatoti
V0.258 bhūripañño ’’ tiM0.133 ( mahāni .27).Api ca bhūrīti paññāyevetaṃ adhivacanaṃ .
Bhūte atthe ramatīti bhūrī .
Kilese medhati hiṃsatīti medhā , khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā .
Yassuppajjati , taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttaṃ vā yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā .
Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā .
Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ .
Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viyāti patodo .
Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ .
Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ .
Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ .
Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo .
Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko .
Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso .
Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto .
Ratikaraṇaṭṭhena ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ .
Na tena sattā muyhanti , sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho .
Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva .
Kasmā panetaṃ puna vuttanti ?
Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ .
Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho , so na kevalaṃ mohato añño dhammo , mohassa paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amohova idhādhippetoti .
Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi .
Dhammavicayasaṅkhāto pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti dhammavicayasambojjhaṅgo .
Maggaṅgan ti ariyamaggassa aṅgaṃ kāraṇanti maggaṅgaṃ .
Ariyamaggassa antogadhattā maggapariyāpannan ti .
Asaññāsamāpattīti saññāvirāgabhāvanāvasena pavattitā asaññabhavūpapattinibbattanasamāpatti .
Anuppanne hi buddhe ekacce titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya saññāya dosaṃ passanti , saññāya sati hatthacchedādidukkhañceva sabbabhayāni
M0.134 ca honti ,‘‘ alaṃ imāya saññāya , saññābhāvo santo ’’ ti evaṃ saññāya dosaṃ passitvā saññāvirāgavasena catutthajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññīsu nibbattanti .Cittaṃ nesaṃ cuticittanirodheneva idha nivattati , rūpakkhandhamattameva tattha nibbattati .
Te
V0.259 yathā nāma jiyāvegukkhitto saro yattako jiyāvego , tattakameva ākāse gacchati , evamevaṃ jhānavegukkhittā upapajjitvā yattako jhānavego , tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti .Jhānavege pana parikkhīṇe tattha rūpakkhandho antaradhāyati , idha paṭisandhisaññā uppajjati , taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ asaññabhavūpapattinibbattanasamāpattī ’’ ti .
Vibhūtasaññāsamāpattīti viññāṇañcāyatanasamāpatti .
Sā hi paṭhamāruppaviññāṇassa paṭhamāruppasaññāyapi vibhāvanato ‘‘ vibhūtasaññā ’’ ti vuccati .
Keci ‘‘ vibhūtarūpasaññā ’’ ti paṭhanti , tesaṃ matena vibhūtarūpasamāpatti nāma sesāruppasamāpattiyo .
Sesā samāpattiyo suviññeyyāva .
Nevasekkhanāsekkho jhāyīti jhānalābhī puthujjano .
Ājāniyo jhāyīti arahā , sabbepi vā ariyapuggalā .
Assakhaluṅko jhāyīti khaluṅkassasadiso jhāyī .
Tathā hi khaluṅko asso damathaṃ na upeti ito cito ca yathāruci dhāvati , evamevaṃ yo puthujjano abhiññālābhī , so abhiññā assādetvā ‘‘ alamettāvatā , katamettāvatā ’’ ti uttaridamathāya aparisakkanto abhiññācittavasena ito cito ca dhāvati pavattati , so ‘‘ assakhaluṅko jhāyī ’’ ti vutto .
Diṭṭhuttaro jhāyīti jhānalābhī diṭṭhigatiko .
Paññuttaro jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena jhāyī , sabbo eva vā paññādhiko jhāyī .
Saraṇo samādhīti akusalacittekaggatā , sabbopi vā sāsavo samādhi .
Araṇo samādhīti sabbo kusalābyākato samādhi , lokuttaro eva vā .
Savero samādhīti paṭighacittesu ekaggatā .
Avero samādhīti mettācetovimutti .
Anantaradukepi eseva nayo .
Sāmiso samādhīti lokiyasamādhi .
So hi anatikkantavaṭṭāmisalokāmisatāya sāmiso .
Nirāmiso samādhīti lokuttaro samādhi .
Sasaṅkhāro samādhīti dukkhāpaṭipado dandhābhiñño sukhāpaṭipado ca dandhābhiñño .
So hi sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme kicchena
M0.135 kasirena niggahetvā adhigantabbo .Itaro asaṅkhāro samādhi .
Ekaṃsabhāvito samādhīti sukkhavipassakassa samādhi .
Ubhayaṃsabhāvito samādhīti samathayānikassa samādhi .
Ubhayato bhāvitabhāvano samādhīti kāyasakkhino ubhatobhāgavimuttassa ca samādhi .
So hi ubhayato bhāgehi ubhayato bhāvitabhāvano .
Āgāḷhapaṭipadāti kāmānaṃ orohanapaṭipatti , kāmasukhānuyogoti attho .
Nijjhāmapaṭipadāti kāmassa nijjhāpanavasena khedanavasena pavattā paṭipatti , attakilamathānuyogoti
V0.260 attho .Akkhamā paṭipadātiādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni asahantassa paṭipadā , tāni nakkhamatīti akkhamā .
Sahantassa pana tāni khamatīti khamā .
‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.26; a . ni .4.14;6.58) nayena micchāvitakke sametīti samā .
Manacchaṭṭhāni indriyāni dametīti damā paṭipadā .
Evan ti iminā vuttanayena .
Yo dhammoti yo koci jātiādidhammo .
Yassa dhammassāti tato aññassa jarādidhammassa .
Samānabhāvoti dukkhādibhāvena samānabhāvo .
Ekattatāyāti samānatāya dukkhādibhāvānaṃ ekībhāvena .
Ekī bhavatīti anekopi ‘‘ dukkhan ’’ tiādinā ekasaddābhidheyyatāya ekī bhavati .
Etena ekattatāya lakkhaṇamāha .
Yena yena vā pana vilakkhaṇoti yo dhammo yassa dhammassa yena yena bhāvena visadiso .
Tena tena vemattaṃ gacchatīti tena tena bhāvena so dhammo tassa dhammassa vemattataṃ visadisattaṃ gacchati , dukkhabhāvena samānopi jātiādiko abhinibbattiādibhāvena jarādikassa visiṭṭhataṃ gacchatīti attho .
Iminā vemattatāya lakkhaṇamāha .
Idāni tāva ekattavemattatāvisaye niyojetvā dassetuṃ ‘‘ sutte vā veyyākaraṇe vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha pucchitan ti pucchāvasena desitasuttavasena vuttaṃ , na pana adhiṭṭhānahārassa pucchāvisayatāya .
Sesaṃ uttānameva .
Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .