Issues
Select Version
Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā

1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā

5. EvaṃV0.172 hārādayo sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena sarūpato niddisitvā idāni tesu hāre tāva paṭiniddesavasena vibhajituṃ ‘‘ tattha katamo desanāhāro ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha katamoti kathetukamyatāpucchā .
Desanāhāroti pucchitabbadhammanidassanaṃ .
Kiñcāpi desanāhāro niddesavāre sarūpato dassito , paṭiniddesassa pana visayaṃM0.41 dassento ‘‘ assādādīnavatā ’’ ti gāthaṃ ekadesena paccāmasati .
Ayaṃ desanāhāro pubbāparāpekkho .
Tattha pubbāpekkhatte ‘‘ katamo desanāhāro ’’ ti pucchitvā ‘‘ assādādīnavatā ’’ ti sarūpato dassitassa nigamanaṃ hoti .
Parāpekkhatte pana ‘‘ ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī ’’ ti desanākiriyāya kattuniddeso hoti .
Tena desanāhārassa anvatthasaññataṃ dasseti .
Desayatīti saṃvaṇṇeti , vitthāretīti attho .
Idāni anena desetabbadhamme sarūpato dassento ‘‘ assādan ’’ tiādimāha , taṃ pubbe vuttanayattā uttānameva .
Tasmā ito parampi avuttameva vaṇṇayissāma .
‘‘ Kattha pana āgate assādādike ayaṃ hāro saṃvaṇṇetī ’’ ti anuyogaṃ manasikatvā desanāhārena saṃvaṇṇetabbadhammaṃ dassento ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādikaṃ sabbapariyattidhammasaṅgāhakaṃ bhagavato chachakkadesanaṃ ekadesena dasseti .
Tattha dhamman ti ayaṃ dhamma -saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo .
Tathā hi ‘‘ idha , bhikkhu , dhammaṃ pariyāpuṇātī ’’ tiādīsu ( a . ni .5.73) pariyattidhamme dissati .
‘‘ Diṭṭhadhammo pattadhammo ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.299; mahāva .18) sacce .
‘‘ Evaṃdhammā te bhagavanto ahesun ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.13,145) samādhimhi .
‘‘ Saccaṃ dhammo dhiti cāgo ’’ ti evamādīsu ( jā .1.1.57;1.2.147-148) paññāyaṃ .
‘‘ Jātidhammānaṃ , bhikkhave , sattānan ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .2.398; ma . ni .1.131) pakatiyaṃV0.173 .
‘‘ Dhammo have rakkhati dhammacārin ’’ tiādīsu ( jā .1.10.102;1.15.385) puññe .
‘‘ Cattāro pārājikā dhammā ’’ ti evamādīsu ( pārā .233) āpattiyaṃ .
‘‘ Kusalā dhammā akusalādhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . tikamātikā 1) ñeyye .
Idha pana pariyattiyaṃ daṭṭhabboti ( ma . ni . aṭṭha .1. mūlapariyāyasuttavaṇṇanā ; dha . sa . aṭṭha . cittuppādakaṇḍa 1; bu . vaṃ . aṭṭha .1.1).
Voti pana ayaṃ vo -saddo ‘‘ handa dāni , bhikkhave , pavāremi vo ’’ ti ( saṃ . ni .1.215) ettha upayogatthe āgato .
‘‘ Sannipatitānaṃ vo , bhikkhave , dvayaṃ karaṇīyan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.273) karaṇatthe .
‘‘ Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā ’’ tiādīsu padapūraṇe .
‘‘ Ārocayāmi vo , bhikkhave ’’ tiādīsu ( a . ni .7.72) sampadānatthe .
Idhāpi sampadānatthe evāti daṭṭhabbo .
BhikkhanasīlatādiguṇayogenaM0.42 bhikkhū , bhinnakilesatādiguṇayogena vā .
Atha vā saṃsāre bhayaṃ ikkhantīti bhikkhū .
Bhikkhaveti tesaṃ ālapanaṃ .
Tena te dhammassavane niyojento attano mukhābhimukhaṃ karoti .
Desessāmīti kathessāmi .
Tena nāhaṃ dhammissaratāya tumhe aññaṃ kiñci kāreyyāmi , anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paccakkhakāritāya pana dhammaṃ desessāmīti idāni pavattiyamānaṃ dhammadesanaṃ paṭijānāti .
Ādikalyāṇan tiādīsu ādimhi kalyāṇaṃ ādikalyāṇaṃ , ādikalyāṇametassāti vā ādikalyāṇaṃ .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Tattha sīlena ādikalyāṇaṃ .
Samādhinā majjhekalyāṇaṃ .
Paññāya pariyosānakalyāṇaṃ .
Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇaṃ .
Dhammasudhammatāya majjhekalyāṇaṃ .
Saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇaṃ .
Atha vā ugghaṭitaññuvinayanena ādikalyāṇaṃ .
Vipañcitaññuvinayanena majjhekalyāṇaṃ neyyapuggalavinayanena pariyosānakalyāṇaṃ .
Ayamevattho idhādhippeto .
Atthasampattiyā sātthaṃ .
Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ .
Saṅkāsanādichaatthapadasamāyogato vā sātthaṃ .
Akkharādichabyañjanapadasamāyogato sabyañjanaṃ .
Ayamevattho idhādhippeto .
Upanetabbābhāvato ekantena paripuṇṇanti kevalaparipuṇṇaṃ .
Apanetabbābhāvato parisuddhaṃ .
Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā vā paripuṇṇaṃ .
Caturoghanittharaṇāya pavattiyā lokāmisanirapekkhatāya ca parisuddhaṃ .
Brahmaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ brahmūnaṃ vā seṭṭhānaṃ ariyānaṃ cariyaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsayissāmi paridīpayissāmīti attho .
EvaṃV0.174 bhagavatā desito pakāsito ca sāsanadhammo yesaṃ assādādīnaṃ dassanavasena pavatto , te assādādayo desanāhārassa visayabhūtā yattha yattha pāṭhe savisesaṃ vuttā , tato tato niddhāretvā udāharaṇavasena idhānetvā dassetuṃ ‘‘ tattha katamo assādo ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha kāman ti manāpiyarūpādiṃ tebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ .
Kāmayamānassāti icchantassa .
Tassa cetaṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce , sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti .
Addhā pītimanoM0.43 hotīti ekaṃsena tuṭṭhacitto hoti .
Laddhāti labhitvā .
Maccoti satto .
Yadicchatīti yaṃ icchati .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana niddese ( mahāni .1) vuttanayena veditabbo .
Ayaṃ assādoti yāyaṃ adhippāyasamijjhanā icchitalābhe pītimanatā somanassaṃ , ayaṃ assādetabbato assādo .
Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa , kāmena vā yāyamānassa .
Chandajātassāti jātataṇhassa .
Jantunoti sattassa .
Te kāmā parihāyantīti te vatthukāmā kenaci antarāyena vinassanti ce .
Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷiyatīti attho .
Ayaṃ ādīnavoti yāyaṃ kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā kāmayānassa sattassa ruppanā domanassuppatti , ayaṃ ādīnavo .
Yo kāme parivajjetīti yo bhikkhu yathāvutte kāme tattha chandarāgassa vikkhambhanena vā samucchindanena vā sabbabhāgena vajjeti .
Yathā kiṃ ?
Sappasseva padā siroti , yathā koci puriso jīvitukāmo kaṇhasappaṃ paṭipathe passitvā attano pādena tassa siraṃ parivajjeti , somaṃ … pe … samativattatīti so bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ imaṃ taṇhaṃ satimā hutvā samatikkamatīti .
Idaṃ nissaraṇan ti yadidaṃ visattikāsaṅkhātāya taṇhāya nibbānārammaṇena ariyamaggena samativattanaṃ , idaṃ nissaraṇaṃ .
Khettan ti kedārādikhettaṃ .
Vatthun ti gharavatthuādivatthuṃ .
Hiraññaṃ vāti kahāpaṇasaṅkhātaṃ suvaṇṇasaṅkhātañca hiraññaṃ .
Vā -saddo vikappanattho , so sabbapadesu yojetabbo .
Gavāssan ti gāvo ca asse cāti gavāssaṃ .
Dāsaporisan ti dāse ca porise cāti dāsaporisaṃ .
Thiyoti itthiyo .
Bandhūti ñātibandhavo .
Puthū kāmeti aññepi vā manāpiyarūpādike bahū kāmaguṇe .
Yo naro anugijjhatīti yo satto anu anu abhikaṅkhati patthetīti attho .
Ayaṃ assādoti yadidaṃ khettādīnaṃ anugijjhanaṃ , ayaṃ assādeti vatthukāme etenāti assādo .
AbalāV0.175M0.44 naṃ balīyantīti khettādibhede kāme anugijjhantaṃ taṃ puggalaṃ kusalehi pahātabbattā abalasaṅkhātā kilesā balīyanti abhibhavanti , saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti , abalattā abhibhavantīti attho .
Maddantenaṃ parissayāti enaṃ kāmagiddhaṃ kāme pariyesantaṃ rakkhantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti .
Tato naṃ … pe … dakan ti tato tehi pākaṭāpākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ samudde bhinnanāvaṃ udakaṃ viya anveti anugacchatīti attho .
Ayaṃ ādīnavoti yvāyaṃ taṇhāduccaritasaṃkilesahetuko jātiādidukkhānubandho , ayaṃ ādīnavo .
Tasmāti yasmā kāmagiddhassa vuttanayena dukkhānubandho vijjati , tasmā .
Jantūti satto .
Sadā satoti pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogena sato hutvā .
Kāmāni parivajjayeti vikkhambhanavasena samucchedavasena ca rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakāraṃ kilesakāmaṃ anuppādento kāmāni parivajjaye pajaheyya .
Te pahāya tare oghan ti evaṃ te kāme pahāya tappahānakaraariyamaggeneva catubbidhampi oghaṃ tareyya , tarituṃ sakkuṇeyyāti attho .
Nāvaṃ sitvāva pāragūti yathā puriso udakaggahaṇena garubhāraṃ nāvaṃ udakaṃ bahi siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya , pāraṃ gaccheyya , evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya , pāraṃ nibbānaṃ arahattappattiyā gaccheyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānenāti attho .
Idaṃ nissaraṇan ti yaṃ kāmappahānamukhena caturoghaṃ taritvā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbānaṃ , idaṃ sabbasaṅkhatanissaraṇato nissaraṇanti .
Dhammoti dānādipuññadhammo .
Haveti nipātamattaṃ .
Rakkhati dhammacārin ti yo taṃ dhammaṃ appamatto carati , taṃ dhammacāriṃ diṭṭhadhammikasamparāyikabhedena duvidhatopi anatthato rakkhati pāleti .
Chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāleti vassakāle deve vassante yathā mahantaṃ chattaṃ kusalena purisena dhāritaṃ taṃ vassatemanato rakkhati .
Tattha yathā taṃ chattaṃ appamatto hutvā attānaṃ rakkhantaṃ chādentañca vassādito rakkhati , evaṃ dhammopi attasammāpaṇidhānena appamatto hutvā dhammacariyāya attānaṃ rakkhantaṃyevaM0.45 rakkhatīti adhippāyo .
Esā … pe … cārīti etena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti , taṃ suviññeyyameva .
Idaṃ phalan ti diṭṭhadhammikehi samparāyikehi caV0.176 anatthehi yadidaṃ dhammassa rakkhaṇaṃ vuttaṃ rakkhāvasānassa ca abbhudayassa nipphādanaṃ , idaṃ nissaraṇaṃ anāmasitvā desanāya nibbattetabbatāya phalanti .
Sabbe dhammāti sabbe saṅkhatā dhammā .
Anattāti natthi etesaṃ attā kārakavedakasabhāvo , sayaṃ vā na attāti anattāti .
Itīti evaṃ .
Yadā paññāya passatīti yasmiṃ kāle vipassanaṃ ussukkāpento anattānupassanāsaṅkhātāya paññāya passati .
Atha nibbindati dukkheti atha anattānupassanāya pubbe eva aniccatādukkhatānaṃ suparidiṭṭhattā nibbidānupassanāvasena vipassanāgocarabhūte pañcakkhandhadukkhe nibbindati nibbedaṃ āpajjati .
Esa maggo visuddhiyāti yā vuttalakkhaṇā nibbidānupassanā sabbakilesavisujjhanato visuddhisaṅkhātassa ariyamaggassa accantavisuddhiyā vā amatadhātuyā maggo upāyo .
Ayaṃ upāyoti yadidaṃ anattānupassanāmukhena sabbasmiṃ vaṭṭasmiṃ nibbindanaṃ vuttaṃ , taṃ visuddhiyā adhigamahetubhāvato upāyo .
‘‘ Cakkhumā … pe … parivajjaye ’’ ti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yathā cakkhumā puriso sarīre vahante visamāni bhūmippadesāni caṇḍatāya vā visame hatthiādayo parivajjeti , evaṃ loke sappañño puriso sappaññatāya hitāhitaṃ jānanto pāpāni lāmakāni duccaritāni parivajjeyyāti .
Ayaṃ āṇattīti yā ayaṃ ‘‘ pāpāni parivajjetabbānī ’’ ti dhammarājassa bhagavato āṇā , ayaṃ āṇattīti .
Evaṃ visuṃ visuṃ suttesu āgatā phalūpāyāṇattiyo udāharaṇabhāvena dassetvā idāni tā ekato āgatā dassetuṃ ‘‘ suññato ’’ ti gāthamāha .
Tattha suññato lokaṃ avekkhassu , mogharājāti āṇattīti ‘‘ mogharāja , sabbampi saṅkhāralokaṃ avasavattitāsallakkhaṇavasena vā tucchabhāvasamanupassanavasena vā suññoti passā ’’ ti idaṃ dhammarājassa vacanaṃ vidhānabhāvato āṇatti .
Sabbadā satikiriyāya taṃsuññatādassanaṃ sampajjatīti ‘‘ sadā satoti upāyo ’’ ti vuttaṃ .
Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti vīsativatthukaṃM0.46 sakkāyadassanaṃ uddharitvā samucchinditvā .
Evaṃ maccutaro siyāti .
Idaṃ phalan ti yaṃ evaṃ vuttena vidhinā maccutaraṇaṃ maccuno visayātikkamanaṃ tassa yaṃ pubbabhāgapaṭipadāpaṭipajjanaṃ , idaṃ desanāya phalanti attho .
Yathā pana assādādayo sutte katthaciV0.177 sarūpato katthaci niddhāretabbatāya katthaci visuṃ visuṃ katthaci ekato dassitā , na evaṃ phalādayo .
Phalādayo pana sabbattha sutte gāthāsu vā ekato dassetabbāti imassa nayassa dassanatthaṃ visuṃ visuṃ udāharitvāpi puna ‘‘ suññato lokan ’’ tiādinā ekato udāharaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .
6. Evaṃ assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassetvā idāni tattha puggalavibhāgena desanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ugghaṭitaṃ ghaṭitamattaṃ uddiṭṭhamattaṃ yassa niddesapaṭiniddesā na katā , taṃ jānātīti ugghaṭitaññū .
Uddesamattena sappabhedaṃ savitthāramatthaṃ paṭivijjhatīti attho , ugghaṭitaṃ vā uccalitaṃ uṭṭhapitanti attho , taṃ jānātīti ugghaṭitaññū .
Dhammo hi desiyamāno desakato desanābhājanaṃ saṅkamanto viya hoti , tamesa uccalitameva jānātīti attho , calitameva vā ugghaṭitaṃ .
Sassatādiākārassa hi veneyyānaṃ āsayassa buddhāveṇikā dhammadesanā taṅkhaṇapatitā eva calanāya hoti , tato paramparānuvattiyā , tatthāyaṃ ugghaṭite calitamatteyeva āsaye dhammaṃ jānāti avabujjhatīti ugghaṭitaññū , tassa ugghaṭitaññussa nissaraṇaṃ desayati , tattakeneva tassa atthasiddhito .
Vipañcitaṃ vitthāritaṃ niddiṭṭhaṃ jānātīti vipañcitaññū , vipañcitaṃ vā mandaṃ saṇikaṃ dhammaṃ jānātīti vipañcitaññū , tassa vipañcitaññussa ādīnavañca nissaraṇañca desayati , nātisaṅkhepavitthārāya desanāya tassa atthasiddhito .
Netabbo dhammassa paṭiniddisena atthaṃ pāpetabboti neyyo , mudindriyatāya vā paṭilomaggahaṇato netabbo anunetabboti neyyo , tassa neyyassa assādaṃ ādīnavaṃ nissaraṇañca desayati , anavasesetvāva desanena tassa atthasiddhito .
Tatthāyaṃ pāḷi –
‘‘ Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū ?
Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti .
Ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū .
‘‘ KatamoM0.47 ca puggalo vipañcitaññū ?
Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti .
Ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū .
‘‘ KatamoV0.178 ca puggalo neyyo ?
Yassa puggalassa uddesato paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti .
Ayaṃ vuccati puggalo neyyo ’’ ti ( pu . pa .148-150).
Padaparamo panettha nettiyaṃ paṭivedhassa abhājananti na gahitoti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca assādo , ādīnavo , nissaraṇaṃ , assādo ca ādīnavo ca , assādo ca nissaraṇañca , ādīnavo ca nissaraṇañca , assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcāti ete satta paṭṭhānanayā .
Tesu tatiyachaṭṭhasattamā veneyyattayavinayane samatthatāya gahitā , itare cattāro na gahitā .
Na hi kevalena assādena ādīnavena tadubhayena vā kathitena veneyyavinayanaṃ sambhavati , kilesānaṃ pahānāvacanato .
Pañcamopi ādīnavāvacanato nissaraṇassa anupāyo eva .
Na hi vimuttirasā bhagavato desanā vimuttiṃ tadupāyañca anāmasantī pavattati .
Tasmā ete cattāro nayā anuddhaṭā .
Sace pana padaparamassa puggalassa vasena pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ tadubhayabhāge ṭhitaṃ desanaṃ suttekadesaṃ gāthaṃ vā tādisaṃ etesaṃ nayānaṃ udāharaṇabhāvena uddharati , evaṃ sati sattannampi nayānaṃ gahaṇaṃ bhaveyya .
Veneyyavinayanaṃ pana tesaṃ santāne ariyamaggassa uppādanaṃ .
Taṃ yathāvuttehi eva nayeti , nāvasesehīti itare idha na vuttā .
Yasmā pana peṭake ( peṭako .23)–
‘‘ Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca ?
Yāni karoti puriso , tāni attani passati ;
Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakan ’’ ti .
Tattha yaṃ kalyāṇakārī kalyāṇaṃ paccanubhoti , ayaṃ assādo .
Yaṃ pāpakārī pāpaṃ paccanubhoti , ayaṃ ādīnavo .
AṭṭhimeM0.48 , bhikkhave , lokadhammā .
Katame aṭṭha ?
Lābhotiādi ( a . ni .8.6).
TatthaV0.179 lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā , ayaṃ assādo .
Alābho ayaso dukkhaṃ nindā , ayaṃ ādīnavo .
Tattha katamo assādo ca nissaraṇañca ?
‘‘ Sukho vipāko puññānaṃ , adhippāyo ca ijjhati ;
Khippañca paramaṃ santiṃ , nibbānamadhigacchatī ’’ ti .( peṭako .23);
Ayaṃ assādo ca nissaraṇañca .
Dvattiṃsimāni , bhikkhave , mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni , yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā … pe … vivaṭacchadoti sabbaṃ lakkhaṇasuttaṃ ,( dī . ni .3.199) ayaṃ assādo ca nissaraṇañca .
Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca ?
‘‘ Bhārā have pañcakkhandhā , bhārahāro ca puggalo ;
Bhārādānaṃ dukhaṃ loke , bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ .
‘‘ Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ , aññaṃ bhāraṃ anādiya ;
Samūlaṃ taṇhamabbuyha , nicchāto parinibbuto ’’ ti .( saṃ . ni .3.22);
Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca .
Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca ?
‘‘ Kāmā hi citrā madhurā manoramā , virūparūpena mathenti cittaṃ ;
Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja , apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti .( ma . ni .2.307; theragā .787-788; peṭako .23);
Ayaṃ assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcā ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā tepi nayā idha niddhāretvā veditabbā .
Phalādīsupi ayaṃ nayo labbhati eva .
Yasmā peṭake ( peṭako .22)‘‘ tatthaV0.180 katamaṃ phalañca upāyo ca ?
Sīle patiṭṭhāya naro sapañño ’’ ti gāthā ( saṃ . ni .1.23), idaṃ phalañca upāyo ca .
TatthaM0.49 katamaṃ phalañca āṇatti ca ?
‘‘ Sace bhāyatha dukkhassa , sace vo dukkhamappiyaṃ ;
Mākattha pāpakaṃ kammaṃ , āvi vā yadi vā rahoti .( udā .44);
Idaṃ phalañca āṇatti ca .
Tattha katamo upāyo ca āṇatti ca ?
‘‘ Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā , nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā ;
Yodhetha māraṃ paññāvudhena , jitañca rakkhe anivesano siyā ’’ ti .( dha . pa .40);
Ayaṃ upāyo ca āṇatti ca .
Evaṃ phalādīnaṃ dukavasenapi udāharaṇaṃ veditabbaṃ .
Ettha ca yo nissaraṇadesanāya vinetabbo , so ugghaṭitaññūtiādinā yathā desanāvibhāgena puggalavibhāgasiddhi hoti , evaṃ ugghaṭitaññussa bhagavā nissaraṇaṃ desetītiādinā puggalavibhāgena desanāvibhāgo sambhavatīti so tathā dassito .
Evaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena desanāvibhāgo dassito , te puggale paṭipadāvibhāgena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ catasso paṭipadā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha paṭipadābhiññākato vibhāgo paṭipadākato hotīti āha –
‘‘ catasso paṭipadā ’’ ti .
Tā panetā ca samathavipassanāpaṭipattivasena duvidhā honti .
Kathaṃ ?
Samathapakkhe tāva paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati , tāva pavattā samathabhāvanā ‘‘ paṭipadā ’’ ti vuccati .
Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘‘ abhiññā ’’ ti vuccati .
SāV0.181 panāyaṃ paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahaṇatāya kicchā asukhasevanāti attho , ekaccassa tadabhāvena sukhā .
Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti mandā asīghappavatti , ekaccassa khippā amandā sīghappavatti .
Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti , tassa dukkhā paṭipadā hoti .
Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃM0.50 vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti , tassa dandhābhiññā nāma hoti .
Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti , tassa khippābhiññā nāma hoti .
Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti , tassa sukhā paṭipadā nāma hoti .
Vipassanāpakkhe pana yo rūpārūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti , rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti , tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti .
Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti .
Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti , vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti .
Tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti .
Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti , paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti .
Evampi dukkhāV0.182 paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti .
Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati , paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti .
Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti .
Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre suppasanne vahante uppannaṃ vipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati , nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti .
Evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti .
Imināvupāyena itarāpi tisso paṭipadā veditabbā .
Vipassanāpakkhikā eva panettha catasso paṭipadā daṭṭhabbā .
Cattāro puggalāti yathāvuttapaṭipadāvibhāgena cattāro paṭipannakapuggalā .
Taṃ pana paṭipadāvibhāgaṃ saddhiṃ hetupāyaphalehi dassetuṃ ‘‘ taṇhācarito ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha caritan ti cariyā , vuttīti attho .
Taṇhāya nibbattitaṃ caritaṃ etassāti taṇhācarito , taṇhāya vā pavattito carito taṇhācarito ,M0.51 lobhajjhāsayoti attho .
Diṭṭhicaritoti etthāpi eseva nayo .
Mandoti mandiyaṃ vuccati avijjā , tāya samannāgato mando , mohādhikoti attho .
Satindriyenāti satiyā ādhipaccaṃ kurumānāya .
Satindriyameva hissa visadaṃ hoti .
Yasmā taṇhācaritatāya pubbabhāge kosajjābhibhavena na vīriyaṃ balavaṃ hoti , mohādhikatāya na paññā balavatī .
Tadubhayenāpi na samādhi balavā hoti , tasmā ‘‘ satindriyameva hissa visadaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ satipaṭṭhānehi nissayehī ’’ ti .
Taṇhācaritatāya cassa kilesavikkhambhanaṃ na sukaranti dukkhā paṭipadā , avisadañāṇatāya dandhābhiññāti pubbe vuttanayaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Niyyātīti ariyamaggena vaṭṭadukkhato niggacchati .
Udatthoti udaattho , uḷārapaññoti attho .
Paññāsahāyapaṭilābhena cassa samādhi tikkho hoti sampayuttesu ādhipaccaṃ pavatteti .
Tenevāha –
‘‘ samādhindriyenā ’’ ti .
Visadañāṇattā ‘‘ khippābhiññāyā ’’ ti vuttaṃ .
Samādhipadhānattā jhānānaṃ jhānehi nissayehīti ayaṃ viseso .
Sesaṃ purimasadisameva .
Diṭṭhicarito aniyyānikamaggampi niyyānikanti maññamāno tattha ussāhabahulattā vīriyādhiko hoti .
Vīriyādhikatāyeva cassa kilesavikkhambhanaṃ sukaranti sukhā paṭipadā , avisadañāṇatāya pana dandhābhiññāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ diṭṭhicarito mando ’’ tiādinā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Saccehīti ariyasaccehi .
Ariyasaccāni hi lokiyāni pubbabhāgañāṇassa sammasanaṭṭhānatāya lokuttarāni adhimuccanatāya maggañāṇassa abhisamayaṭṭhānatāya ca nissayāni hontīti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Ettha ca diṭṭhicarito udattho ugghaṭitaññū .
Taṇhācarito mandoV0.183 neyyo .
Itare dvepi vipañcitaññūti evaṃ yena veneyyattayena pubbe desanāvibhāgo dassito , tadeva veneyyattayaṃ iminā paṭipadāvibhāgena dassitanti daṭṭhabbaṃ .
Idāni taṃ veneyyupuggalavibhāgaṃ atthanayayojanāya visayaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ ubho taṇhācaritā ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṇhāya samādhipaṭipakkhattā taṇhācarito visujjhamāno samādhimukhena visujjhatīti āhaM0.52 –
‘‘ samathapubbaṅgamāyā ’’ ti .
‘‘ Samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī ’’ ti ( a . ni .4.170; paṭi . ma .2.1,3) vacanato pana sammādiṭṭhisahiteneva sammāsamādhinā niyyānaṃ , na sammāsamādhinā evāti āha –
‘‘ samathapubbaṅgamāya vipassanāyā ’’ ti .
‘‘ Rāgavirāgā cetovimuttīti arahattaphalasamādhī ’’ ti saṅgahesu vuttaṃ .
Idha pana anāgāmiphalasamādhīti vakkhati .
So hi samādhismiṃ paripūrakārīti .
Tattha rañjanaṭṭhena rāgo .
So virajjati etāyāti rāgavirāgā , tāya rāgavirāgāya , rāgappahāyikāyāti attho .
Cetovimuttiyāti cetoti cittaṃ , tadapadesena cettha samādhi vuccati ‘‘ yathā cittaṃ paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23).
Paṭippassaddhivasena paṭipakkhato vimuccatīti vimutti , tena vā vimutto , tato vimuccananti vā vimutti , samādhiyeva .
Yathā hi lokiyakathāyaṃ saññā cittañca desanāsīsaṃ .
Yathāha –
‘‘ nānattakāyā nānattasaññino ’’ ti ( dī . ni .3.332,341,357; a . ni .7.44;9.24)‘‘ kiṃ citto tvaṃ , bhikkhū ’’ ti ( pārā .135) ca , evaṃ lokuttarakathāyaṃ paññā samādhi ca .
Yathāha –
‘‘ pañcañāṇiko sammāsamādhī ’’ ti ( vibha .804) ca ‘‘ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī ’’ ti ca .
Tesu idha rāgassa ujuvipaccanīkato samathapubbaṅgamatāvacanato ca cetoggahaṇena samādhi vutto .
Tathā vimuttivacanena .
Tena vuttaṃ ‘‘ samādhiyevā ’’ ti .
Ceto ca taṃ vimutti cāti cetovimutti .
Atha vā vuttappakārasseva cetaso paṭipakkhato vimutti vimokkhoti cetovimutti , cetasi vā phalaviññāṇe vuttappakārāva vimuttīti cetovimutti , cetaso vā phalaviññāṇassa paṭipakkhato vimutti vimokkho etasminti cetovimutti , samādhiyeva .
Paññāvimuttiyāti etthāpi ayaṃ nayo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti diṭṭhicarito visujjhamāno paññāmukhena visujjhatīti āha –
‘‘ ubho diṭṭhicaritā vipassanā ’’ tiādi .
Avijjāvirāgā paññāvimuttīti arahattaphalapaññāV0.184 .
Samathaggahaṇena tappaṭipakkhato taṇhaṃ vipassanāggahaṇena avijjañca niddhāretvā paṭhamanayassa bhūmiṃ sakkā sukhena dassetunti āha –
‘‘ ye samatha … pe … hātabbā ’’ ti .
TatthaM0.53 samathapubbaṅgamā paṭipadāti purimā dve paṭipadā , itarā vipassanāpubbaṅgamāti daṭṭhabbā .
Hātabbāti gametabbā , netabbāti attho .
Vipassanāya aniccadukkhaanattasaññābhāvato dukkhasaññāparivārattā ca asubhasaññāya imā catasso saññā dassitā honti .
Tappaṭipakkhena ca cattāro vipallāsāti sakalassa sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ sukhena sakkā dassetunti āha –
‘‘ ye vipassanā … pe … hātabbā ’’ ti .
7. Evaṃ paṭipadāvibhāgena veneyyapuggalavibhāgaṃ dassetvā idāni taṃ ñāṇavibhāgena dassento yasmā bhagavato desanā yāvadeva veneyyavinayanatthā , vinayanañca nesaṃ sutamayādīnaṃ tissannaṃ paññānaṃ anukkamena nibbattanaṃ , yathā bhagavato desanāya pavattibhāvavibhāvanañca hāranayabyāpāro , tasmā imassa hārassa samuṭṭhitappakāraṃ tāva pucchitvā yena puggalavibhāgadassanena desanābhājanaṃ vibhajitvā tattha desanāyaṃ desanāhāraṃ niyojetukāmo taṃ dassetuṃ ‘‘ svāyaṃ hāro kattha sambhavatī ’’ tiādimāha .
Tattha yassāti yo so aṭṭhahi akkhaṇehi vimutto sotāvadhānapariyosānāhi ca sampattīti samannāgato yassa .
Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsanato satthā .
Dhamman ti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo , taṃ dhammaṃ .
Desayatīti saṅkhepavitthāranayehi bhāsati katheti .
Aññataroti bhagavato sāvakesu aññataro .
Garuṭṭhānīyoti sīlasutādiguṇavisesayogena garukaraṇīyo .
Sabrahmacārīti brahmaṃ vuccati seṭṭhaṭṭhena sakalaṃ satthusāsanaṃ .
Samaṃ saha vā brahmaṃ carati paṭipajjatīti sabrahmacārī .
Saddhaṃ paṭilabhatīti ‘‘ sammāsambuddho vata so bhagavā yo evarūpassa dhammassa desetā ’’ ti tathāgate ,‘‘ svākkhāto vatāyaṃ dhammo yo evaṃ ekantaparipuṇṇo ekantaparisuddho ’’ tiādinā dhamme ca saddhaṃ labhati uppādetīti attho .
Tatthāti tasmiṃ yathāsute yathāpariyatte dhamme .
Vīmaṃsāti pāḷiyā pāḷiatthassa ca vīmaṃsanapaññāV0.185 .
Sesaṃ tassā eva vevacanaṃ .
Sā hi yathāvuttavīmaṃsane saṅkocaṃ anāpajjitvā ussahanavasena ussāhanā , tulanavasena tulanā , upaparikkhaṇavasena upaparikkhāti ca vuttā .
Atha vāM0.54 vīmaṃsatīti vīmaṃsā , sā padapadatthavicāraṇā paññā .
Ussāhanāti vīriyena upatthambhitā dhammassa dhāraṇaparicayasādhikā paññā .
Tulanāti padena padantaraṃ , desanāya vā desanantaraṃ tulayitvā saṃsanditvā gahaṇapaññā .
Upaparikkhāti mahāpadese otāretvā pāḷiyā pāḷiatthassa ca upaparikkhaṇapaññā .
Attahitaṃ parahitañca ākaṅkhantehi suyyatīti sutaṃ , kālavacanicchāya abhāvato , yathā duddhanti .
Kiṃ pana tanti ?
Adhikārato sāmatthiyato vā pariyattidhammoti viññāyati .
Atha vā savanaṃ sutaṃ , sotadvārānusārena pariyattidhammassa upadhāraṇanti attho .
Sutena hetunā nibbattā sutamayī .
Pakārena jānātīti paññā .
Yā vīmaṃsā , ayaṃ sutamayī paññāti paccekampi yojetabbaṃ .
Tathāti yathā sutamayī paññā vīmaṃsādipariyāyavatī vīmaṃsādivibhāgavatī ca , tathā cintāmayī cāti attho .
Yathā vā sutamayī oramattikā anavaṭṭhitā ca , evaṃ cintāmayī cāti dasseti .
Sutena nissayenāti sutena pariyattidhammena pariyattidhammassavanena vā upanissayena itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ , yathāvuttaṃ sutaṃ upanissāyāti attho .
Vīmaṃsātiādīsu ‘‘ idaṃ sīlaṃ , ayaṃ samādhi , ime rūpārūpadhammā , ime pañcakkhandhā ’’ ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavīmaṃsanabhūtā paññā vīmaṃsā .
Tesaṃyeva dhammānaṃ vacanatthaṃ muñcitvā sabhāvasarasalakkhaṇassa tulayitvā viya gahaṇapaññā tulanā .
Tesaṃyeva dhammānaṃ salakkhaṇaṃ avijahitvā aniccatādiruppanasappaccayādiākāre ca takketvā vitakketvā ca upaparikkhaṇapaññā upaparikkhā , tathā upaparikkhite dhamme saviggahe viya upaṭṭhahante evametehi nijjhānakkhame katvā cittena anu anu pekkhaṇā manasānupekkhaṇā .
Ettha ca yathā sutamayī paññā yathāsutassa dhammassa dhāraṇaparicayavasena pavattanato ussāhajātā ‘‘ ussāhanā ’’ ti vattabbataṃ arahati , na evaṃ cintāmayīti idha ‘‘ ussāhanā ’’ ti padaṃ na vuttaṃ .
Cintanaṃ cintā , nijjhānanti attho .
Sesaṃ vuttanayameva .
Imāhi dvīhi paññāhīti yathāvuttāhi dvīhi paññāhi kāraṇabhūtāhi .
Sutacintāmayañāṇesu hi patiṭṭhito vipassanaṃ ārabhatīti .
‘‘ Imāsu dvīsu paññāsū ’’ tipi paṭhanti .
‘‘ Tehi jātāsu uppannāsū ’’ ti vā vacanasesoM0.55 yojetabbo .
Manasikārasampayuttassāti rūpārūpapariggahādimanasikāre yuttappayuttassa .
Yaṃ ñāṇaṃ uppajjatīti vuttanayena manasikārappayogena diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhimaggāmaggañāṇadassanavisuddhipaṭipadāñāṇadassanavisuddhīnaṃV0.186 sampa ādanena vipassanaṃ ussukkantassa yaṃ ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ ariyamaggañāṇaṃ uppajjati , ayaṃ bhāvanāmayī paññāti sambandho .
Taṃ pana dassanaṃ bhāvanāti duvidhanti āha –
‘‘ dassanabhūmiyaṃ vā bhāvanābhūmiyaṃ vā ’’ ti .
Yadi dassananti vuccati , kathaṃ tattha paññā bhāvanāmayīti ?
Bhāvanāmayameva hi taṃ ñāṇaṃ , paṭhamaṃ nibbānadassanato pana ‘‘ dassanan ’’ ti vuttanti saphalo paṭhamamaggo dassanabhūmi .
Sesā sekkhāsekkhadhammā bhāvanābhūmi .
8. Idāni imā tisso paññā pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘ paratoghosā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha paratoti na attato , aññato satthuto sāvakato vāti attho .
Ghosāti tesaṃ desanāghosato , desanāpaccayāti attho .
Atha vā parato ghoso etissāti paratoghosā , yā paññā , sā sutamayīti yojetabbaṃ .
Paccattasamuṭṭhitāti paccattaṃ tassa tassa attani sambhūtā .
Yonisomanasikārāti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvapariggaṇhanādinā yathāvuttena upāyena pavattamanasikārā .
Parato ca ghosenāti paratoghosena hetubhūtena .
Sesaṃ vuttanayameva .
Idāni yadatthaṃ imā paññā uddhaṭā , tameva veneyyapuggalavibhāgaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ yassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha imā dveti gaṇanavasena vatvā puna tā sutamayī cintāmayī cāti sarūpato dasseti .
Ayaṃ ugghaṭitaññūti ayaṃ sutamayacintāmayañāṇehi āsayapayogapabodhassa nipphāditattā uddesamatteneva jānanato ‘‘ ugghaṭitaññū ’’ ti vuccati .
Ayaṃ vipañcitaññūti cintāmayañāṇena āsayassa aparikkhatattā uddesaniddesehi jānanato vipañcitaññū .
Ayaṃ neyyoti sutamayañāṇassāpi abhāvato niravasesaṃ vitthāradesanāya netabbato neyyo .
9. Evaṃ desanāpaṭipadāñāṇavibhāgehi desanābhājanaṃ veneyyattayaṃ vibhajitvā idāni tattha pavattitāya bhagavato dhammadesanāya desanāhāraṃ niddhāretvā yojetuṃ ‘‘ sāyaṃ dhammadesanā ’’ tiādi āraddhaṃ .
TatthaM0.56 sāyan ti sā ayaṃ .
Yā pubbe ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādinā ( netti .5) paṭiniddesavārassa ādito desanāhārassa visayabhāvena nikkhittā pāḷi , tamevettha desanāhāraṃ niyojetuṃ ‘‘ sāyaṃ dhammadesanā ’’ ti paccāmasati .
Kiṃ desayatīti kathetukamyatāvasenaV0.187 desanāya piṇḍatthaṃ pucchitvā taṃ gaṇanāya paricchinditvā sāmaññato dasseti ‘‘ cattāri saccānī ’’ ti .
Saccavinimuttā hi bhagavato desanā natthīti .
Tassā ca cattāri saccāni piṇḍattho .
Pavattipavattakanivattitadupāyavimuttassa neyyassa abhāvato cattāri aviparītabhāvena saccānīti daṭṭhabbaṃ .
Tāni ‘‘ dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggan ’’ ti sarūpato dasseti .
Tattha anekupaddavādhiṭṭhānabhāvena kucchitattā bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahena tucchattā ca dukkhaṃ .
Avasesapaccayasamavāye dukkhassa uppattikāraṇattā samudayo .
Sabbagatisuññattā natthi ettha saṃsāracārakasaṅkhāto dukkharodho , etasmiṃ vā adhigate saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvotipi nirodho , anuppādanirodhapaccayattā vā .
Mārento gacchati , nibbānatthikehi maggiyatīti vā maggo .
Tattha samudayena assādo , dukkhena ādīnavo , magganirodhehi nissaraṇaṃ .
Evaṃ yasmiṃ sutte cattāri saccāni sarūpato āgatāni , tattha yathārutavasena .
Yattha pana sutte cattāri saccāni sarūpato na āgatāni , tattha atthato cattāri saccāni uddharitvā tesaṃ vasena assādādayo niddhāretabbā .
Yattha ca assādādayo sarūpato āgatā , tattha vattabbameva natthi .
Yattha pana na āgatā , tattha atthato uddharitvā tesaṃ vasena cattāri saccāni niddhāretabbāni .
Idha pana assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassitāti tehi saccāni niddhāretuṃ ‘‘ ādīnavo cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti ( dī . ni .2.387; ma . ni .1.120;3.373; vibha .202) vacanato taṇhāvajjā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ , te ca aniccādisabhāvattā ādīnavo , phalañca desanāya sādhetabbaṃ .
Tattha yaṃ lokiyaṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ phalañca dukkhan ’’ ti .
Assādoti taṇhāvipallāsānampi icchitattā te sandhāya ‘‘ assādo samudayo ’’ ti vuttaṃ .
Saha vipassanāya ariyamaggo desanā caM0.57 desanāphalādhigamassa upāyoti katvā ‘‘ upāyo āṇatti ca maggo ’’ ti vuttaṃ .
Nissaraṇapade cāpi ariyamaggo niddhāretabbo , na cāyaṃ saccavibhāgo ākuloti daṭṭhabbo .
Yathā hi saccavibhaṅge ( vibha .208)‘‘ taṇhā avasiṭṭhā kilesā avasiṭṭhā akusalā dhammā sāsavāni kusalamūlāni sāsavā ca kusalā dhammā samudayasaccabhāvena vibhattā ’’ ti tasmiṃ tasmiṃ naye taṃtaṃavasiṭṭhā tebhūmakadhammā dukkhasaccabhāvena vibhattā , evamidhāpi daṭṭhabbanti .
Imāni cattāri saccānīti nigamanaṃV0.188 .
Idaṃ dhammacakkan ti yāyaṃ bhagavato catusaccavasena sāmukkaṃsikā dhammadesanā , idaṃ dhammacakkaṃ .
Idāni tassā dhammadesanāya dhammacakkabhāvaṃ saccavibhaṅgasuttavasena ( ma . ni .3.371 ādayo ) dassetuṃ ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha idaṃ dukkhan ti idaṃ jātiādivibhāgaṃ saṅkhepato pañcupādānakkhandhasaṅgahaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakadhammajātaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvena dukkhadukkhādibhāvena ca dukkhaṃ ariyasaccanti attho .
Meti bhagavā attānaṃ niddisati .
Bārāṇasiyan ti bārāṇasīnāmakassa nagarassa avidūre .
Paccekabuddhaisīnaṃ ākāsato otaraṇaṭṭhānatāya isipatanaṃ .
Migānaṃ tattha abhayassa dinnattā migadāyan ti ca laddhanāme assame .
Uttarati atikkamati , abhibhavatīti vā uttaraṃ , natthi etassa uttaranti anuttaraṃ .
Anatisayaṃ appaṭibhāgaṃ vā .
Kiñcāpi bhagavato dhammadesanā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattitā , tathāpi sabbapaṭhamaṃ aññāsikoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparimāṇāya brahmakoṭiyā catusaccappaṭivedhavibhāvanīyā dhammadesanā , tassā sātisayā dhammacakkasamaññāti ‘‘ dhammacakkaṃ pavattitan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ , cakkanti vā āṇā .
Dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ .
Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ .
Yathāha –
‘‘ dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ , cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ , dhammena pavattetīti dhammacakkan ’’ tiādi ( paṭi . ma .2.41-42).
Appaṭivattiyan ti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhabhāvato dhammacakkassa ca anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ .
Kena pana appaṭivattiyanti āha ‘‘ samaṇena vā ’’ tiādi .
Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena .
BrāhmaṇenātiM0.58 jātibrāhmaṇena .
Paramatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomanacittaṃyeva natthi .
Devenāti kāmāvacaradevena .
Kenacīti yena kenaci avasiṭṭhapārisajjena .
Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Lokasmin ti sattaloke .
Tatthāti tissaṃ catusaccadhammadesanāyaṃ .
Aparimāṇā padā , aparimāṇā akkharāti uppaṭipāṭivacanaṃ yebhuyyena padasaṅgahitāni akkharānīti dassanatthaṃ .
Padā akkharā byañjanāti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabbaṃ .
Atthassāti catusaccasaṅkhātassa atthassa .
Saṅkāsanāti saṅkāsitabbākāro .
Esa nayo sesesupi .
Atthassāti ca sambandhe sāmivacanaṃ .
Itipidan tiV0.189 itīti pakārattho , pi -saddo sampiṇḍanattho , imināpi imināpi pakārena idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbanti attho .
Tena jātiādibhedena yathāvuttassa dukkhasaccassa anekabhedataṃ taṃdīpakānaṃ akkharapadādīnaṃ vuttappakāraṃ aparimāṇatañca samattheti .
Ayaṃ dukkhasamudayoti ayaṃ kāmataṇhādibhedā taṇhāvaṭṭassa mūlabhūtā yathāvuttassa dukkhassa nibbattihetubhāvato dukkhasamudayo .
Ayaṃ dukkhanirodhoti ayaṃ sabbasaṅkhatanissaṭā asaṅkhatadhātu yathāvuttassa dukkhassa anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodho .
Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ sammādiṭṭhiādiaṭṭhaṅgasamūho dukkhanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhībhūtattā paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyāti dukkhanirodhagāminī paṭipadā .
Itipidan ti padassa pana samudayasacce aṭṭhasatataṇhāvicaritehi , nirodhasacce madanimmadanādipariyāyehi , maggasacce sattattiṃsabodhipakkhiyadhammehi attho vibhajitvā veditabbo .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ ‘‘ dvādasa padāni suttan ’’ ti gāthāya sakalassa sāsanassa channaṃ atthapadānaṃ channañca byañjanapadānaṃ vasena yā dvādasapadatā vuttā , tameva ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādinā desanāhārassa visayadassanavasena chachakkapariyāyaṃ ( ma . ni .3.420 ādayo ) ekadesena uddisitvā dhammacakkappavattanasuttena ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .2.30) tadatthassa saṅgahitabhāvadassanamukhena sabbassāpi bhagavato vacanassa catusaccadesanābhāvaṃ tadatthassa ca catusaccabhāvaṃ vibhāvento ‘‘ idaṃ dukkhantiM0.59 me , bhikkhave , bārāṇasiyan ’’ tiādinā saccavibhaṅgasuttaṃ ( ma . ni .3.371 ādayo ) uddesato dassetvā ‘‘ tattha aparimāṇā padā ’’ tiādinā byañjanatthapadāni vibhajanto dvādasapadabhāvaṃ dīpetvā idāni tesaṃ aññamaññavisayivisayabhāvena sambandhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha bhagavā akkharehi saṅkāsetī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha padāvayavaggahaṇamukhena padaggahaṇaṃ , gahite ca pade padatthāvabodho gahitapubbasaṅketassa hoti .
Tattha ca padāvayavaggahaṇena viya padaggahaṇassa , padatthāvayavaggahaṇenāpi padatthaggahaṇassa visesādhānaṃ jāyatīti āha –
‘‘ akkharehi saṅkāsetī ’’ ti .
Yasmā pana akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padapariyosāne vākyassa apariyositattā padeneva pakāsito dīpito hoti , tasmā ‘‘ padehi pakāsetī ’’ ti vuttaṃ .
Vākyapariyosāne pana so attho vivarito vivaṭoV0.190 kato hotīti vuttaṃ ‘‘ byañjanehi vivaratī ’’ ti .
Yasmā ca pakārehi vākyabhede kate tadattho vibhatto nāma hoti , tasmā ‘‘ ākārehi vibhajatī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā vākyāvayavānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo hotīti vuttaṃ ‘‘ niruttīhi uttānīkarotī ’’ ti .
Katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca kataṃ hotīti āha –
‘‘ niddesehi paññapetī ’’ ti .
Ettha ca akkharehi eva saṅkāsetīti avadhāraṇaṃ akatvā akkharehi saṅkāsetiyevāti evaṃ avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evañhi sati atthapadānaṃ nānāvākyavisayatāpi siddhā hoti .
Tena ekānusandhike sutte chaḷeva atthapadāni , nānānusandhike pana anusandhimhi anusandhimhi cha cha atthapadāni niddhāretabbāni .
‘‘ Akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī ’’ tiādinā byañjanapadānaṃ kiccasādhanaṃ dasseti .
Veneyyattayavinayameva hi tesaṃ byāpāro .
Aṭṭhānabhāvato pana saccappaṭivedhassa padaparamo na idha vutto .
Neyyaggahaṇeneva vā tassāpi idha gahaṇaṃ sekkhaggahaṇena viya kalyāṇaputhujjanassāti daṭṭhabbaṃ .
Akkharehītiādīsu karaṇasādhane karaṇavacanaṃ , na hetumhi .
Akkharādīni hi ugghaṭanādiatthāni , na ugghaṭanādiakkharādiatthaṃ .
Yadatthā ca kiriyāM0.60 so hetu , yathā ‘‘ annenavasatī ’’ ti .
Ugghaṭetīti sotāvadhānaṃ katvā samāhitacittānaṃ veneyyānaṃ saṅkāsanavasena akkharehi visesaṃ ādahanto yathā padapariyosāne āsayappaṭibodho hoti , tathā yathādhippetaṃ atthaṃ saṅkhepena katheti uddisatīti attho .
Vipañcayatīti yathāuddiṭṭhaṃ atthaṃ niddisati .
Vitthāretīti vitthāraṃ karoti , vitthāraṃ katvā ācikkhati vā , paṭiniddisatīti attho .
Yasmā cettha ugghaṭetīti uddisanaṃ adhippetaṃ .
Uddeso ca desanāya ādi , tasmā vuttaṃ –
‘‘ ugghaṭanā ādī ’’ ti .
Tathā vipañcanaṃ niddisanaṃ , vittharaṇaṃ paṭiniddisanaṃ , niddesapaṭiniddesā ca desanāya majjhapariyosānāti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ vipañcanā majjhe , vitthāraṇā pariyosānan ’’ ti .
Evaṃ ‘‘ akkharehi saṅkāsetī ’’ tiādinā channaṃ byañjanapadānaṃ byāpāraṃ dassetvā idāni atthapadānaṃ byāpāraṃ dassetuṃ ‘‘ soyaṃ dhammavinayo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sīlādidhammo eva pariyattiatthabhūto veneyyavinayanato dhammavinayo .
Ugghaṭīyantoti uddisiyamāno .
Tenāti ugghaṭitaññūvinayanena .
Vipañcīyantoti niddisiyamāno .
Vitthārīyantoti paṭiniddisiyamāno .
10. EttāvatāV0.191 ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ ti uddiṭṭhāya pāḷiyā tividhakalyāṇataṃ dassetvā idāni atthabyañjanasampattiṃ dassetuṃ ‘‘ cha padāni attho ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ suviññeyyaṃ .
‘‘ Tenāha bhagavā ’’ tiādinā desanāhārassa visayabhāvena uddiṭṭhaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti .
Lokuttaran tiādi ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhan ’’ ti padānaṃ atthavivaraṇaṃ .
Tattha upaṭṭhitaṃ sabbavisesānan ti sabbesaṃ uttarimanussadhammasaṅkhātānaṃ visesānaṃ adhisīlasikkhādivisesānaṃ vā upatiṭṭhanaṭṭhānaṃ .
‘‘ Idaṃ nesaṃ padakkantan ’’ tiādīnaṃ viya etassa saddasiddhi veditabbā .
‘‘ Idaṃ vuccati tathāgatapadaṃ itipī ’’ tiādīsu idaṃ sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino paṭipattidesanāgamanehi kilesagahanaṃ ottharitvā gatamaggotipi .
Tena gocarabhāvanāsevanāhi nisevitaṃ bhajitantipi .
Tassa mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi ārañjitaṃ tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatīti attho .
Ato cetan ti yato tathāgatapadādibhāvena vuccati , ato aneneva kāraṇena brahmuno sabbasattuttamassa bhagavato , brahmaṃ vā sabbaseṭṭhaṃ cariyanti paññāyati yāvadevaM0.61 manussehi suppakāsitattā yathāvuttappakārehi ñāyati .
Tenāha bhagavāti yathāvuttatthaṃ pāḷiṃ nigamanavasena dasseti .
Anupādāparinibbānatthatāya bhagavato desanāya yāvadeva ariyamaggasampāpanattho desanāhāroti dassetuṃ ‘‘ kesaṃ ayaṃ dhammadesanā ’’ ti pucchitvā ‘‘ yogīnan ’’ ti āha .
Catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttāti yogino .
Te hi imaṃ desanāhāraṃ payojentīti .
Idaṃ vacanaṃ desanāhāravibhaṅgassa yathānusandhinā sammā ṭhapitabhāvaṃ dassetuṃ pakaraṇaṃ saṅgāyantehi ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ tenāha āyasmā mahākaccāyano ’’ ti .
Niyuttoti pāḷito assādādipadatthe niddhāretvā yojitoti attho .
Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .