3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā
18. Tattha
V0.209 katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo .Tattha kiṃ yojayatīti yuttihārassa visayaṃ pucchati .
Ko panetassa visayo ?
Atathākārena gayhamānā suttatthā visayo , te hi tena sātisayaṃ yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbā .
Itaresupi ayaṃ hāro icchito eva .
Taṃ pana bhūtakathanamattaṃ hoti .
Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma na mahāpadesena vinā , tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa lakkhaṇaṃ tāva upadisituṃ ‘‘ cattāro mahāpadesā ’’ tiādimāha .
Tattha mahāpadesāti mahāapadesā , buddhādayo mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho .
Atha vā mahāpadesāti mahāokāsā , mahantāni dhammassa patiṭṭhānānīti vuttaṃ hoti .
Tatrāyaṃ vacanattho – apadissatīti apadeso , buddho apadeso etassāti buddhāpadeso .
Esa nayo sesesupi .
‘‘ Sammukhā metaṃ bhagavato sutan ’’ tiādinā kenaci ābhatassa ganthassa dhammoti vā adhammoti vā vinicchayane kāraṇaṃ .
Kiṃ pana tanti ?
Tassa tathā ābhatassa suttotaraṇādi eva .
Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti ?
Apadisitappabhedato .
Dhammassa hi dve sampadāyo bhagavā sāvakā ca .
Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā .
‘‘ Evamamumhā mayāyaṃ dhammo paṭiggahito ’’ ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro .
Tenāha –
‘‘ buddhāpadeso … pe … ekattherāpadeso ’’ ti .
Tāni padabyañjanānīti kenaci ābhatasuttassa padāni byañjanāni ca , atthapadāni ceva byañjanapadāni cāti attho .
Saṃvaṇṇakena vā saṃvaṇṇanāvasena āhariyamānāni
M0.81 padabyañjanāni .Sutte otārayitabbānīti sutte anuppavesitabbāni .
Sandassayitabbānīti saṃsandetabbāni .
Upanikkhipitabbānīti pakkhipitabbāni .
Suttādīni dassetuṃ ‘‘ katamasmin ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yasmā bhagavato vacanaṃ ekagāthāmattampi saccavinimuttaṃ natthi , tasmā sutteti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ catūsu ariyasaccesū ’’ ti vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana tīṇi piṭakāni suttanti vuttaṃ , taṃ iminā nettivacanena aññadatthu saṃsandati ceva sameti cāti daṭṭhabbaṃ .
Yāvadeva anupādāparinibbānatthā bhagavato
V0.210 desanā , sā ekantena rāgādikilesavūpasamaṃ vadatīti vinaye tipadassa atthaṃ dassento ‘‘ rāgavinaye ’’ tiādimāha .Vinayoti hi kāraṇaṃ rāgādivūpasamanimittaṃ idhādhippetaṃ .
Yathāha –
‘‘ Ye kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi , ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saññogāya saṃvattanti no visaññogāya , ācayāya saṃvattanti no apacayāya , mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya , asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā , saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya , kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya , dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya , ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’ ti .
Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya , visaññogāya saṃvattanti no saññogāya , apacayāya saṃvattanti no ācayāya , appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya , santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya , vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya , subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya , ekaṃsena gotami dhāreyyāsi ‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’’’ ti ( cūḷava .406).
Dhammatāyan tipadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ paṭiccasamuppāde ’’ ti vuttaṃ .
Paṭiccasamuppādo hi ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti ( a . ni .3.137) vutto .
‘‘ Dhammatāyaṃ
M0.82 upanikkhipitabbānī ’’ ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi , atthadassanavasena pana idha vuttanti daṭṭhabbaṃ .Ettha ca pavattiṃ nivattiṃ tadupāyañca bādhakādibhāve niyataṃ paridīpento sutte otarati nāma .
Ekantena rāgādikilesavinayaṃ vadanto vinaye sandissati nāma .
Tathā sassataṃ ucchedañca vajjetvā ekattanayādiparidīpanena sabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvaṃ vibhāvento dhammataṃ na vilometi nāma .
Evaṃvidho ca kāmāsavādikaṃ āsavaṃ na uppādetīti imamatthaṃ dassento ‘‘ yadi catūsu ariyasaccesū ’’ tiādimāha .
Nanu ca anulomato paṭiccasamuppādo pavatti , paṭilomato nivattīti so cattāri ariyasaccāni anupaviṭṭho kasmā idha visuṃ gahitoti ?
Saccametaṃ .
Idha pana visuṃ gahaṇaṃ dhammānaṃ paccayāyattavuttidassanena aniccapaccayalakkhaṇaṃ asamatthapaccayalakkhaṇaṃ nirīhapaccayalakkhaṇañca vibhāvetvā tesaṃ udayavantatā tato eva vayavantatā tadubhayena
V0.211 aniccatā udayabbayapaṭipīḷanena dukkhatā anattatāti tilakkhaṇasamāyogaparidīpanī sabbadiṭṭhigatakumatividdhaṃsanī anaññasādhāraṇā sāsanasampatti pakāsitā hotīti dassanatthaṃ .Ettha ca suttaṃ suttānulomaṃ ācariyavādo attanomatīti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – tattha suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni .
Suttānulomaṃ nāma mahāpadesā , yaṃ ‘‘ anulomakappiyan ’’ ti vuccati .
Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā .
Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ .
Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ , taṃ paṭibāhantena satthāva paṭibāhito hoti .
Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ , na itaraṃ .
Ācariyavādopi suttena samento eva gahetabbo , na itaro .
Tathā attanomati , sā pana sabbadubbalāti .
Idāni yadatthaṃ idha cattāro mahāpadesā ābhatā , taṃ dassetuṃ ‘‘ catūhi mahāpadesehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yaṃ yan ti yaṃ yaṃ atthajātañca dhammajātañca .
Yujjatīti yathāvuttehi catūhi mahāpadesehi yujjati .
Yena yenāti yena yena kāraṇena .
Yathā yathāti yena yena pakārena .
Taṃ taṃ gahetabban ti saṃvaṇṇiyamāne sutte ābhatena kāraṇena pasaṅgena pakārena ca suttato uddharitvā saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti
M0.83 attho .Tena catumahāpadesāviruddhāya yuttiyā suttato atthe niddhāretvā yuttihārayojanā kātabbāti dasseti .
19. Idāni taṃ yuttiniddhāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ pañhaṃ pucchitenā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha kati padānīti kittakāni padāni .
Pariyogāhitabban ti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ vicetabban ’’ ti vuttaṃ .
Yattakāni padāni yathādhippetaṃ atthaṃ abhivadanti , tattakāni padāni tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ‘‘ eko pañho ’’ ti vuccati , tāni pana ekagāthāyaṃ yadi vā sabbāni padāni yāva yadi vā ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati , ekoyeva so pañhoti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yadi sabbānī ’’ tiādinā .
Tan ti taṃ pañhaṃ .
Aññātabban ti ājānitabbaṃ .
Kiṃ ime dhammātiādi ājānanākāradassanaṃ .
Tattha dhammāti pariyattidhammā .
Nānatthāti nānā atthā .
Pucchāgāthāyaṃ ayaṃ padattho – kenassubbhāhato lokoti ayaṃ sattaloko coro viya coraghātakena
V0.212 kena abhihato vadhīyatīti attho .Kenassu parivāritoti māluvalatāya viya nissitarukkho kena loko ajjhotthaṭo .
Kena sallena otiṇṇoti kena visapītakhurappena viya sarīrabbhantaranimuggena sallena anupaviṭṭho .
Kissa dhūpāyitoti kissa kena kāraṇena dhūpāyito santāpito loko .
Sadāti padaṃ sabbattha yojetabbaṃ .
Teti cattāri padāni .
Pañhasaddāpekkhāya pulliṅganiddeso .
‘‘ Vissajjetī ’’ ti etena vissajjanato tayo pañhāti ñāyatīti dasseti .
20. Tatthāti vissajjanagāthāyaṃ dutiyapāde vuttā jarā ca paṭhamapāde vuttaṃ maraṇañcāti imāni dve saṅkhatassa pañcakkhandhassa ‘‘ saṅkhato ’’ ti lakkhīyati etehīti saṅkhatalakkhaṇāni .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .
Katamāni tīṇi ?
Uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( a . ni .3.47; kathā .214).
Tena vuttaṃ –
‘‘ jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ , maraṇaṃ vayo ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ ṭhitassa aññathattan ’’ ti etena khandhappabandhassa pubbāparaviseso idha jarā , na khaṇaṭṭhitīti dasseti .
‘‘ Maraṇaṃ vayo ’’ ti iminā ca ‘‘ tisso mato , phusso
M0.84 mato ’’ ti evaṃ loke vuttaṃ sammutimaraṇaṃ dasseti , na khaṇikamaraṇaṃ , samucchedamaraṇaṃ vā .Idāni ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vuttamatthaṃ yuttivasena dassetuṃ ‘‘ jarāya cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yebhuyyena jiṇṇassa maraṇadassanato jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ asampaṭicchamānaṃ pati tesaṃ nānattadassanatthaṃ ‘‘ gabbhagatāpi hi mīyantī ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathādhippetajarāvirahitassa maraṇassa dassanato aññā jarā aññaṃ maraṇanti .
Tenevāha –
‘‘ na ca te jiṇṇā bhavantī ’’ ti .
Kiñca bhiyyo ?
Kevalassa maraṇassa diṭṭhattā aññāva jarā aññaṃ maraṇaṃ , yathā taṃ devānanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ atthi ca devānan ’’ tiādinā .
Anuttarimanussadhammena ca tikicchanena sakkā jarāya paṭikāraṃ kātuṃ , na tathā maraṇassāti evampi jarāmaraṇānaṃ atthato nānattaṃ sampaṭicchitabbanti dassetuṃ ‘‘ sakkatevā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sakkateti sakyate , sakkāti attho .
Paṭikamman ti paṭikaraṇaṃ .
Nanu ca maraṇassāpi paṭikāraṃ kātuṃ sakkā iddhipādabhāvanāya vasibhāve satīti codanaṃ manasi katvā āha –
‘‘ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā ’’ ti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā
V0.213 anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti ( dī . ni .2.166,182; saṃ . ni .5.822; kathā .623; udā .51).Ko panettha kappo , ko vā kappāvasesoti ?
Kappoti āyukappo , yasmiṃ tasmiñhi kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ karonto kappaṃ tiṭṭhati nāma .
‘‘ Appaṃ vā bhiyyo ’’ ti ( dī . ni .2.7; a . ni .7.74) vuttaṃ pana vassasatādito atirekaṃ tiṭṭhanto kappāvasesaṃ tiṭṭhati nāma .
Yadi evaṃ kasmā iddhimanto cetovasippattā khīṇāsavā lokahitatthaṃ tathā na tiṭṭhantīti ?
Khandhasaṅkhātassa dukkhabhārassa pariññātattā anussukkatāya ca .
Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti .
Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā –
‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ ;
Kālañca paṭikaṅkhāmi , vetanaṃ bhatako yathā ’’ ti .( theragā .654; mi . pa .2.2.4);
Yathā
M0.85 jarāmaraṇānaṃ aññamaññaṃ atthato nānattaṃ , evaṃ tehi taṇhāya ca nānatte dassite ‘‘ tayo pañhā ’’ ti idaṃ sijjhatīti taṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādimāha .Tattha yasmā taṇhāya abhāvepi sati jarāmaraṇaṃ labbhati khīṇāsavasantāne , tasmā aññaṃ jarāmaraṇaṃ aññā taṇhāti imamatthamāha ‘‘ dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpī ’’ ti .
Nanu ca taṇhāpi jīraṇabhijjanasabhāvāti ?
Saccaṃ , na idaṃ jarāmaraṇaṃ idhādhippetanti vuttovāyamattho .
‘‘ Yadi cā ’’ tiādinā jarāmaraṇato taṇhāya anaññatte dosaṃ dasseti .
Yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ , na idaṃ yuttanti adhippāyo .
Jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo taṇhāya anaññatte satīti adhippāyo .
Na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo jarāmaraṇato anaññatte satīti bhāvo .
Na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo , taṇhā dukkhassa samudayo , tasmā veditabbaṃ etesamatthato nānattanti adhippāyo .
Yathā ca taṇhā maggavajjhā , evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ taṇhāya anaññatte sati .
Yathā ca jarāmaraṇaṃ na maggavajjhaṃ , tathā taṇhāpi siyāti ayampi nayo vutto evāti daṭṭhabbaṃ .
Imāya yuttiyāti
V0.214 imāya yathāvuttāya upapattiyā .Aññamaññehīti aññāhi aññāhi kāraṇūpapattīhi atthato ce aññattaṃ , tadaññampi byañjanato gavesitabbanti attho .
Imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattan ti imamevatthaṃ ‘‘ na hi yujjatī ’’ tiādinā vivarati .
Taṇhāya adhippāye aparipūramāneti icchitālābhamāha .
Tena icchātaṇhānaṃ atthato ekattaṃ vuttaṃ hotīti .
Etena na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattanti .
Yathā idaṃ vacanaṃ samatthanaṃ hoti , evaṃ icchāvipariyāye āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjatīti idampi samatthanaṃ hoti , na tathā jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇataṇhānaṃ atthato aññattampi samatthitaṃ hotīti etamatthaṃ dasseti ‘‘ imāya yuttiyā ’’ tiādinā .
Yadi icchātaṇhānaṃ atthato anaññattaṃ , atha kasmā bhagavatā imissā gāthāya dvidhā vuttāti ?
Tattha parihāramāha ‘‘ yaṃ panidan ’’ tiādinā .
Tattha yan ti kiriyāparāmasanaṃ .
Abhilapitan ti vuttaṃ yaṃ idaṃ abhilapanaṃ
M0.86 , idaṃ bāhirānaṃ rūpādīnaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena , ārammaṇakaraṇavasena vā yojetabbaṃ .Dvīhi dhammehīti dvīhi pakatīhi .
Kā pana tā pakatiyoti ?
Appattassa visayassa esanavasena icchā , pattassa appattassa vā pātukāmatāvasena taṇhā , ayametāsaṃ viseso .
Yadipi evaṃ , tathāpi sabbā taṇhā rūpādivisayaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇena ekasabhāvā evāti dassento ‘‘ sabbā hi taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā ’’ ti āha .
Idāni tamatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘ sabbo aggī ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ pana na kevalaṃ taṇhā ārammaṇe pavattivisesena dvīhi eva nāmehi vuttā , atha kho anekehipi pariyāyehīti dassanatthaṃ ‘‘ icchāitipī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha icchanti tāya ārammaṇānīti icchā .
Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā .
Pīḷājananato duruddhāraṇato ca visapītaṃ sallaṃ viyāti sallaṃ .
Santāpanaṭṭhena dhūpāyanā .
Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā , allaṭṭhena vā saritā ,‘‘ saritāni sinehitāni ca , somanassāni bhavanti jantuno ’’ ti ( dha . pa .341) hi vuttaṃ .
Allāni ceva siniddhāni cāti ayamettha attho .
Visattikāti visatāti visattikā .
Visaṭāti visattikā .
Visamāti visattikā .
Visālāti visattikā .
Visakkatīti visattikā .
Visaṃvādikāti visattikā
V0.215 .Visaṃharatīti visattikā .
Visamūlāti visattikā .
Visaphalāti visattikā .
Visaparibhogāti visattikā .
Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā .
Sinehanavasena sineho .
Nānāgatīsu kilamathuppādanena kilamatho .
Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā .
‘‘ Latā uppajja tiṭṭhatī ’’ ti ( dha . pa .340) hi vuttaṃ .
Mamanti maññanavasena maññanā .
Dūragatampi ākaḍḍhitvā bandhanaṭṭhena bandho .
Āsīsanaṭṭhena āsā .
Ārammaṇarasaṃ pātukāmatāvasena pipāsā .
Abhinandanaṭṭhena abhinandanā .
Itīti evaṃ ārammaṇe pavattivisesena anekehi nāmehi gayhamānāpi sabbā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yathāvuttamatthaṃ nigameti .
Puna
M0.87 taṇhāya anekehi nāmehi gahitabhāvameva ‘‘ yathā cā ’’ tiādinā upacayena dasseti .Tattha vevacaneti vevacanahāravibhaṅge .
‘‘ Āsā ca pihā ’’ ti gāthāya ( netti .37; peṭako .11) atthaṃ tattheva vaṇṇayissāma .
Avigatarāgassātiādīsu rañjanaṭṭhena rāgo , chandanaṭṭhena chando , piyāyanaṭṭhena pemaṃ , paridahanaṭṭhena paridāhoti taṇhāva vuttā .
Tenevāha –
‘‘ taṇhāyetaṃ vevacanan ’’ ti .
Evaṃ yujjatīti evaṃ icchātaṇhānaṃ atthato anaññattā ‘‘ tayo pañhā ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ yujjati yuttiyā saṅgacchatīti attho .
21. Evaṃ ‘‘ kenassubbhāhato loko ’’ ti ( saṃ . ni .1.66) gāthāya ‘‘ tayo pañhā ’’ ti pañhattayabhāve yuttiṃ dassetvā idāni aññehi pakārehi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘ sabbo dukkhūpacāro ’’ tiādimāha .
Tattha dukkhūpacāroti dukkhappavatti .
Kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti kāmataṇhāpaccayasaṅkhārahetukoti yujjatīti adhippāyo .
Nibbidūpacāroti nibbidāpavatti kāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjamānā anabhirati ñāṇanibbidā ca .
Kāmataṇhāparikkhāramūlakoti kāmataṇhāya parikkhārabhūtavatthukāmahetuko .
Tattha anabhiratisaṅkhātā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā , na ñāṇanibbidāti sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ .
Imāya yuttiyāti nayaṃ dasseti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā pañhattayabhāve yutti vuttā , yathā ca dukkhūpacāranibbidūpacāresu , evaṃ imāya yuttiyā iminā yogena nayena aññamaññehi kāraṇehi taṃtaṃpāḷippadese anurūpehi aññathā aññehi hetūhi yutti gavesitabbāti .
Idāni
V0.216 taṃ nayadassanaṃ saṃkhittanti vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yathā hi bhagavā ’’ tiādi āraddhaṃ .Tatthāyaṃ saṅkhepattho – rāgadosamohacaritānaṃ yathākkamaṃ asubhamettāpaccayākārakathā rāgādivinayanato sappāyāti ayaṃ sāsanayutti .
Evamavaṭṭhite yadi rāgacaritassa mettācetovimuttiṃ deseyya , sā desanā na yujjati asappāyabhāvato .
Tathā sukhāpaṭipadādayoti .
Nanu ca sukhāpaṭipadādayo paṭipattiyā sambhavanti , na desanāyāti ?
Saccametaṃ , idha pana rāgacaritoti tibbakileso rāgacaritoti adhippeto .
Tassa dukkhāya paṭipadāya bhāvanā
M0.88 samijjhati .Yassa ca dukkhāya paṭipadāya bhāvanā samijjhati , tassa garutarā asubhadesanā sappāyā , yassa garutarā asubhadesanā sappāyā , na tassa mandakilesassa viya lahukatarāti imamatthaṃ dassento āha –
‘‘ sukhaṃ vā paṭipadaṃ … pe … deseyya na yujjati desanā ’’ ti .
Iminā nayena sesapadesupi yathāsambhavaṃ attho vattabbo .
Ettha ca ayuttaparihārena yuttisamadhigamoti yuttivicāraṇāya ayuttipi gavesitabbāti vuttaṃ –
‘‘ yadi hi … pe … na yujjati desanā ’’ ti .
Sesesupi eseva nayo .
Evaṃ yaṃ kiñcītiādi yuttihārayojanāya nayadassanameva .
Tattha evan ti iminā nayena .
Yaṃ kiñcīti aññampi yaṃ kiñci .
Anulomappahānan ti pahānassa anurūpaṃ , pahānasamatthanti attho .
Sutte anavasesānaṃ padatthānaṃ anupadavicāraṇā vicayo hāro , vicayahārasaṃvaṇṇanāya niddhāritesu atthesu yuttigavesanaṃ sukaranti āha –
‘‘ sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabban ’’ ti .
Yāvatikā ñāṇassa bhūmīti saṃvaṇṇentassa ācariyassa yaṃ ñāṇaṃ yaṃ paṭibhānaṃ , tassa yattako visayo , tattako yuttihāravicāroti attho .
Taṃ kissa hetu ?
Anantanayo samantabhaddako vimaddakkhamo vicittadesano ca saddhammoti .
Evaṃ nayadassanavaseneva yuttihārayojanā dassitāti taṃ brahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasibhāvehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissa sato ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha mettāvihārissāti mettāvihāralābhino .
Satoti samānassa , tathābhūtassāti attho .
Byāpādoti padoso .
Cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti cittaṃ abhibhavissati .
Yasmā pana kusalākusalānaṃ dhammānaṃ apubbaṃ acarimaṃ pavatti nāma natthi , tasmā samāpattito vuṭṭhānassa aparabhāgeti dassanatthaṃ ‘‘ ṭhassatī ’’ ti vuttaṃ .
Na yujjati desanāti byāpādapaṭipakkhattā mettāya tādisī kathā na yuttāti attho .
Byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanāti yathāvuttakāraṇato
V0.217 eva ayaṃ kathā yuttāti .Sesavāresupi imināva nayena attho veditabbo .
Anuttānaṃ eva vaṇṇayissāma .
Animittavihārissāti aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihārassa .
Nimittānusārīti saṅkhāranimittānusārī .
Tena tenevāti niccādīsu
M0.89 yaṃ yaṃ pahīnaṃ , tena teneva nimittena .Asmīti vigatan ti pañcasu upādānakkhandhesu diṭṭhimānavasena yaṃ asmīti maññitaṃ , taṃ vigataṃ .
Tamevatthaṃ vivarati ‘‘ ayamahamasmīti na samanupassāmī ’’ ti .
Vicikicchākathaṃkathāsallan ti vinayakukkuccassāpi kathaṃ kathanti pavattisabbhāvato vicikicchāpadena visesitaṃ .
Na yujjati desanāti vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato na yuttāyaṃ kathā .
Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassāti paṭhamajjhānasamaṅgino .
Kāmarāgabyāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjatīti yasmā nīvaraṇesu appahīnesu paṭhamajjhānassa upacārampi na sampajjati , pageva jhānaṃ , tasmā kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti na yuttāyaṃ kathā .
Yathāladdhassa pana paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā pariyuṭṭhānappattā hānāya saṃvattantīti yujjati desanā yuttā kathāti , evaṃ sabbattha yojetabbaṃ .
Avitakkasahagatā saññāmanasikārā nāma saha upacārena dutiyajjhānadhammā , ārammaṇakaraṇattho hettha sahagata-saddo .
Hānāyāti paṭhamajjhānato parihānāya .
Visesāyāti dutiyajjhānāya .
Iminā nayena tattha tattha hānanti , visesoti ca vuttadhammā veditabbā .
Vitakkavicārasahagatāti paṭhamajjhānadhammā , kāmāvacaradhammā eva vā .
Upekkhāsukhasahagatāti upacārena saddhiṃ dutiyajjhānadhammā , tatramajjhattupekkhā hi idha upekkhāti adhippetā .
Pītisukhasahagatāti saha upacārena tatiyajjhānadhammā .
Upekkhāsatipārisuddhisahagatāti catutthajjhānadhammā .
Saññūpacārāti paṭusaññākiccaṃ karontā eva ye keci cittuppādā ,‘‘ ākiñcaññāyatanadhammā ’’ tipi vadanti .
Saññāvedayitanirodhasahagatāti ‘‘ saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharissāmī ’’ ti tassa parikammavasena pavattadhammā .
Te pana yasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ ṭhiteneva sakkā saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharituṃ , na tato parihīnena , tasmā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā hānāya saṃvattantīti na yuttā kathā .
Visesāya saṃvattantīti pana yuttā kathāti āha –
‘‘ hānāya … pe … desanā ’’ ti .
Kallatāparicitan ti
V0.218 samatthabhāvena paricitaṃ , yathāvuttasamāpattīsu vasibhāvena paricitanti attho .Tenevāha –
‘‘ abhinīhāraṃ khamatī ’’ ti .
Sesaṃ sabbaṃ uttānameva .
Api
M0.90 cettha appaṭikkūlasaññāmukhena kāmacchando vañcetīti yujjati .Paṭikkūlasaññāpatirūpatāya byāpādo vañcetīti yujjati .
Samādhimukhena thinamiddhaṃ vañcetīti yujjati .
Vīriyārambhamukhena uddhaccaṃ vañcetīti yujjati .
Sikkhākāmatāmukhena kukkuccaṃ vañcetīti yujjati .
Ubhayapakkhasantīraṇamukhena vicikicchā vañcetīti yujjati .
Iṭṭhāniṭṭhasamupekkhanamukhena sammoho vañcetīti yujjati .
Attaññutāmukhena attani aparibhavane māno vañcetīti yujjati .
Vīmaṃsāmukhena hetupatirūpakapariggahena micchādiṭṭhi vañcetīti yujjati .
Virattatāpatirūpakena sattesu adayāpannatā vañcetīti yujjati .
Anuññātapaṭisevanapatirūpatāya kāmasukhallikānuyogo vañcetīti yujjati .
Ājīvapārisuddhipatirūpatāya asaṃvibhāgasīlatā vañcetīti yujjati .
Saṃvibhāgasīlatāpatirūpatāya micchājīvo vañcetīti yujjati .
Asaṃsaggavihāritāpatirūpatāya asaṅgahasīlatā vañcetīti yujjati .
Saṅgahasīlatāpatirūpatāya ananulomikasaṃsaggo vañcetīti yujjati .
Saccavāditāpatirūpatāya pisuṇavācā vañcetīti yujjati .
Apisuṇavāditāpatirūpatāya anatthakāmatā vañcetīti yujjati .
Piyavāditāpatirūpatāya cāṭukamyatā vañcetīti yujjati .
Mitabhāṇitāpatirūpatāya asammodanasīlatā vañcetīti yujjati .
Sammodanasīlatāpatirūpatāya māyā sāṭheyyañca vañcetīti yujjati .
Niggayhavāditāpatirūpatāya pharusavācatā vañcetīti yujjati .
Pāpagarahitāpatirūpatāya paravajjānupassitā vañcetīti yujjati .
Kulānuddhayatāpatirūpatāya kulamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .
Āvāsaciraṭṭhitikāmatāmukhena āvāsamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .
Dhammaparibandhapariharaṇamukhena dhammamacchariyaṃ vañcetīti yujjati .
Dhammadesanābhiratimukhena bhassārāmatā vañcetīti yujjati .
Apharusavācatāgaṇānuggahakaraṇamukhena saṅgaṇikārāmatā vañcetīti yujjati .
Puññakāmatāpatirūpatāya kammārāmatā vañcetīti yujjati .
Saṃvegapatirūpena cittasantāpo vañcetīti yujjati .
Saddhālutāpatirūpatāya aparikkhatā vañcetīti yujjati .
Vīmaṃsanāpatirūpena assaddhiyaṃ vañcetīti yujjati .
Attādhipateyyapatirūpena garūnaṃ anusāsaniyā appadakkhiṇaggāhitā vañcetīti yujjati .
Dhammādhipateyyapatirūpena sabrahmacārīsu agāravaṃ vañcetīti yujjati .
Lokādhipateyyapatirūpena attani dhamme ca paribhavo vañcetīti yujjati .
Mettāyanāmukhena rāgo vañcetīti yujjati .
Karuṇāyanāpatirūpena soko vañcetīti yujjati .
Muditāvihārapatirūpena
V0.219 pahāsoM0.91 vañcetīti yujjati .Upekkhāvihārapatirūpena kusalesu dhammesu nikkhittachandatā vañcetīti yujjati .
Evaṃ āgamapatirūpakaadhigamapatirūpakādīnampi tathā tathā vañcanasabhāvo yuttito veditabbo .
Evaṃ āgamānusārena yuttigavesanā kātabbāti .
Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .