2. Vicayahārasampātavaṇṇanā

53. EvaṃM0.147 desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro , tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha taṇhā duvidhā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha kusalāti kusaladhammārammaṇā .

Kusala -saddo cettha bāhitikasutte ( ma . ni .2.358 ādayo ) viya anavajjatthe daṭṭhabbo .

Kasmā panettha taṇhā kusalapariyāyena uddhaṭā ?

Heṭṭhā desanāhāre vipallāsahetubhāvena taṇhaṃ uddharitvā tassā vasena saṃkilesapakkhoV0.271 dassito .

Vicittapaṭibhānatāya pana idhāpi taṇhāmukheneva vodānapakkhaṃ dassetuṃ kusalapariyāyena taṇhā uddhaṭā .

Tattha saṃsāraṃ gametīti saṃsāragāminī , saṃsāranāyikāti attho .

Apacayaṃ nibbānaṃ gametīti apacayagāminī .

Kathaṃ pana taṇhā apacayagāminīti ?

Āha ‘‘ pahānataṇhā ’’ ti .

Tadaṅgādippahānassa hetubhūtā taṇhā .

Kathaṃ pana ekantasāvajjāya taṇhāya kusalabhāvoti ?

Sevitabbabhāvato .

Yathā taṇhā , evaṃ mānopi duvidho kusalopi akusalopi , na taṇhā evāti taṇhāya nidassanabhāvena māno vutto .

Tattha mānassa yathādhippetaṃ kusalādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ mānaṃ nissāyā ’’ tiādimāha .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ mānamahaṃ , devānaminda , duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī ’’ tiādi .

Yaṃ nekkhammassitaṃ domanassan tiādi ‘‘ kusalā ’’ ti vuttataṇhāya sarūpadassanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma –

‘‘ Tattha katamāni cha nekkhammassitāni domanassāni ?

Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘ pubbe ceva rūpā etarahi ca , sabbete rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘ kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi , yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī ’ ti .

Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjatiM0.148 pihā , pihāpaccayā domanassaṃ .

Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ , idaṃ vuccati nekkhammassitaṃ domanassan ’’ ti ( ma . ni .3.307)–

Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ upaṭṭhāpetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘ imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ , imampi saṃvaccharaṃ , vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ sampāpuṇituṃ nāsakkhin ’’ ti anusocato uppannaṃ domanassaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamajjhānādivasena paṭipattiyā hetubhāvena uppajjanato nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma .

Ayaṃ taṇhā kusalāti ayaṃ ‘‘ pihā ’’ ti vuttā taṇhā kusalā .

Kathaṃ ?

Rāgavirāgā cetovimutti , tadārammaṇā kusalāti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – rāgavirāgā cetovimutti , na sabhāvena kusalā , anavajjaṭṭhena kusalā .

Taṃ uddissa pavattiyā tadārammaṇā pana taṇhā kusalārammaṇatāya kusalāti .

Avijjāvirāgā paññāvimutti anavajjaṭṭhena kusalā .

Tassāti paññāvimuttiyāV0.272 .

Yāya vasena ‘‘ tasmā rakkhitacittassā ’’ ti gāthāyaṃ ‘‘ sabbā duggatiyo jahe ’’ ti vuttaṃ .

Iti cirataraṃ vipassanāparivāsaṃ parivasitvā dukkhāpaṭipadādandhābhiññāya adhigatāya paññāvimuttiyā vasena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘‘ tassā ko pavicayo ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha yasmā paññāvimutti ariyamaggamūlikā , tasmā catutthajjhānapādake ariyamaggadhamme uddisitvā tesaṃ āgamanapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘ kattha daṭṭhabbo , catutthe jhāne ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha pāramitāyāti ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya .

Yehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ vuttaṃ , tāni aṅgāni dassetuṃ ‘‘ parisuddhan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhaṃ .

Parisuddhattā eva pariyodātaṃ , pabhassaranti vuttaṃ hoti .

Sukhādīnaṃ paccayaghātena vītarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇaṃ .

Anaṅgaṇattā eva vigatūpakkilesaṃ , aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati , subhāvitattā mudubhūtaṃ vasibhāvappattanti attho .

Vase vattamānañhi cittaṃ ‘‘ mudū ’’ ti vuccati .

Muduttā eva ca kammaniyaṃ , kammakkhamaṃ kammayogganti attho .

Muduñhi cittaṃ kammaniyaṃ hotiM0.149 , evaṃ bhāvitaṃ muduñca hoti kammaniyañca , yathayidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti ( a . ni .1.22).

Etesu parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhitaṃ .

Ṭhitattāyeva āneñjappattaṃ , acalaṃ niriñjananti attho .

Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhitaṃ .

Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappattaṃ .

Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati , vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati , satipariggahitaṃ pamādena na iñjati , samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati , paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati , obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati .

Imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ āneñjappattaṃ hoti .

Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti .

Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya .

Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhaṃ .

Vitakkādisamatikkamena pariyodātaṃ .

Jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ .

Icchāvacarānan ti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaapaccayānanti attho .

Abhijjhādīnaṃ cittupakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilesaṃ .

Ubhayampi cetaṃ anaṅgaṇasuttavatthasuttānaṃ ( ma . ni .1.57 ādayo ;70 ādayo ) vasenaV0.273 veditabbaṃ .

Vasippattiyā mudu bhūtaṃ .

Iddhipādabhāvūpagamena kammaniyaṃ .

Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhitaṃ āneñjappattaṃ .

Yathā āneñjabhāvappattaṃ āneñjappattaṃ hoti , evaṃ ṭhitanti attho .

Evampi aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti .

Abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ .

Tenevāha –

‘‘ so tattha aṭṭhavidhaṃ adhigacchati cha abhiññā dve ca visese ’’ ti .

Tattha soti adhigatacatutthajjhāno yogī .

Tatthāti tasmiṃ catutthajjhāne adhiṭṭhānabhūte .

Aṭṭhavidhaṃ adhigacchatīti aṭṭhavidhaṃ guṇaṃ adhigacchati .

Ko pana so aṭṭhavidho guṇoti ?

Āha ‘‘ cha abhiññā dve ca visese ’’ ti .

Manomayiddhi vipassanāñāṇañca .

Taṃ cittan ti catutthajjhānacittaṃ .

‘‘ Yato parisuddhaṃ , tato pariyodātan ’’ tiādinā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacananti dasseti .

Tadubhayan ti yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhijjhādiupakkilesānañca abhāvena ‘‘ anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesan ’’ tiM0.150 ca vuttaṃ .

Tāni aṅgaṇāni upakkilesā cāti taṃ ubhayaṃ .

Tadubhayaṃ taṇhāsabhāvattā taṇhāya anulomanato ca taṇhāpakkho .

Yā ca iñjanāti yā ca cittassa asamādānena phandanā .

Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ .

Ayaṃ diṭṭhipakkhoti yā iñjanā aṭṭhiti ca , ayaṃ micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho .

‘‘ Cattāri indriyānī ’’ tiādinā vedanātopi catutthajjhānaṃ vibhāveti .

Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ catutthajjhānacittaṃ upari abhiññādhigamāya abhinīhārakkhamaṃ hoti .

Sā ca abhinīhārakkhamatā cuddasahi ākārehi ciṇṇavasibhāvasseva hoti .

So ca vasibhāvo aṭṭhasamāpattilābhino , na rūpāvacarajjhānamattalābhinoti āruppasamāpattiyā manasikāravidhiṃ dassento ‘‘ so uparimaṃ samāpattiṃ santato manasikarotī ’’ tiādimāha .

Tattha uparimaṃ samāpattin ti ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ .

Santato manasikarotīti aṅgasantatāyapi ārammaṇasantatāyapi ‘‘ santā ’’ ti manasikaroti .

Yato yato hi āruppasamāpattiṃ santato manasikaroti , tato tato rūpāvacarajjhānaṃ avūpasantaṃ hutvā upaṭṭhāti .

Tenevāha –

‘‘ tassa uparimaṃ … pe … saṇṭhahatī ’’ ti .

Ukkaṇṭhā ca paṭighasaññāti paṭighasaññāsaṅkhātāsu pañcaviññāṇasaññāsu anabhirati saṇṭhahati .

‘‘ So sabbaso ’’ tiādinā ekadesena āruppasamāpattiṃ dasseti .

Abhiññābhinīhāro rūpasaññāti rūpāvacarasaññā nāmetā yāvadeva abhiññatthābhinīhāramattaṃ , na pana arūpāvacarasamāpattiyo viya santāti adhippāyo .

Vokāro nānattasaññātiV0.274 nānattasaññā nāmetā nānārammaṇesu vokāro , tattha cittassa ākulappavattīti attho .

Samatikkamatīti evaṃ tattha ādīnavadassī hutvā tā samatikkamati .

Paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchatīti assa ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ adhigacchantassa yogino dasapi paṭighasaññā vigacchanti .

Iminā paṭhamāruppasamāpattimāha .

Evaṃ samāhitassāti evaṃ iminā vuttanayena rūpāvacarajjhāne cittekaggatāyapi samatikkamena samāhitassa .

Samāhitassāti āruppasamādhinā santavuttinā samāhitassa .

Obhāsoti yo pure rūpāvacarajjhānobhāso .

Antaradhāyatīti so rūpāvacarajjhānobhāso arūpāvacarajjhānasamāpajjanakāle vigacchati .

Dassanañcāti rūpāvacarajjhānacakkhunāM0.151 dassanañca antaradhāyati .

So samādhīti so yathāvutto rūpārūpasamādhi .

Chaḷaṅgasamannāgatoti upakārakaparikkhārasabhāvabhūtehi chahi aṅgehi samannāgato .

Paccavekkhitabboti pati avekkhitabbo , punappunaṃ cintetabboti attho .

Paccavekkhaṇākāraṃ saha visayena dassetuṃ ‘‘ anabhijjhāsahagatan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sabbaloketi sabbasmiṃ piyarūpe sātarūpe sattaloke saṅkhāraloke ca .

Tena kāmacchandassa pahānamāha .

Tathā ‘‘ abyāpannan ’’ tiādinā byāpādakosajjasārambhasāṭheyyavikkhepasammosānaṃ pahānaṃ .

Puna tāni cha aṅgāni samathavipassanāvasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yañca anabhijjhāsahagatan ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ .

54. Ettāvatā ‘‘ paññāvimuttī ’’ ti vuttassa arahattaphalassa samādhimukhena pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetvā idāni arahattaphalasamādhiṃ dassetuṃ ‘‘ so samādhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha so samādhīti yo so sammāsamādhi .

Pubbe vuttassa ariyamaggasamādhissa phalabhūto samādhi pañcavidhena veditabbo idāni vuccamānehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi attano paccavekkhitabbākārasaṅkhātena pañcavidhena veditabbo .

‘‘ Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ’’ tiādīsu arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho .

Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko .

Kilesehi ārakattā ariyo .

Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso .

Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito .

Aṅgasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo .

Atittikaraṭṭhena paṇīto .

Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā , kilesapaṭippassaddhibhāvena vā laddhattā paṭippassaddhiladdho .

Passaddhaṃ passaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ .

Paṭippassaddhikilesena vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhiladdhoV0.275 .

Ekodibhāvena adhigatattā , ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato .

Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagatoti .

Yato yato bhāgato tañca samādhiṃ samāpajjanto , tato vā vuṭṭhahanto sativepullappatto satova samāpajjati satova vuṭṭhahati , yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati .

TasmāM0.152 yadettha ‘‘ ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko ’’ ti evaṃ paccavekkhantassa paccattameva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati , ayameko ākāro .

Esa nayo sesesupi .

Evametesaṃ pañcannaṃ paccavekkhitabbākārānaṃ vasena samādhi pañcavidhena veditabbo .

Puna ‘‘ yo ca samādhī ’’ tiādinā arahattaphale samathavipassanāvibhāgaṃ dasseti .

Tattha samādhisukhassa ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetattā ‘‘ yo ca samādhi paccuppannasukho , yo ca samādhi āyatiṃ sukhavipāko , ayaṃ samatho ’’ ti vuttaṃ .

Ariyanirāmisādibhāvo pana paññānubhāvena nipphajjatīti āha –

‘‘ yo ca samādhi ariyo … pe … ayaṃ vipassanā ’’ ti .

Evaṃ arahattaphalasamādhiṃ vibhāgena dassetvā idāni tassa pubbabhāgapaṭipadaṃ samādhivibhāgena dassetuṃ ‘‘ so samādhī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha so samādhīti yo so arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi , so samādhi .

Pañcavidhenāti vakkhamānena pañcappakārena veditabbo .

‘‘ Pītipharaṇatā ’’ tiādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma .

Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma .

Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma .

Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma .

Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇānimittaṃ nāma .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā , tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā , paracitte ñāṇaṃ cetopharaṇatā , dibbacakkhu ālokapharaṇatā , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittan ’’ ti ( vibha .804).

Idha samathavipassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ yo ca pītipharaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettha ca paññāsīsenaV0.276 desanā katāti paññāvasena saṃvaṇṇanā katā .

Paññā pītipharaṇatātiādīsu samādhisahagatā evāti tattha samādhivasena samatho uddhaṭo .

Tasmā pītisukhacetopharaṇatā visesato samādhivipphāravasena ijjhantīti tā ‘‘ samatho ’’ ti vuttā .

Itarāni ñāṇavipphāravasenāti tāni ‘‘ vipassanā ’’ ti vuttāni .

55. IdāniM0.153 taṃ samādhiṃ ārammaṇavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ dasa kasiṇāyatanānī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha kasiṇajjhānasaṅkhātāni kasiṇāni ca tāni yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato , manāyatanadhammāyatanabhāvato ca āyatanāni cāti kasiṇāyatanāni .

Pathavīkasiṇan ti kataparikammaṃ pathavīmaṇḍalampi , tattha pavattaṃ uggahapaṭibhāganimittampi , tasmiṃ nimitte uppannajjhānampi vuccati .

Tesu jhānaṃ idhādhippetaṃ .

Ākāsakasiṇan ti kasiṇugghāṭimākāse pavattapaṭhamāruppajjhānaṃ .

Viññāṇakasiṇan ti paṭhamāruppaviññāṇārammaṇaṃ dutiyāruppajjhānaṃ .

Pathavīkasiṇādike suddhasamathabhāvanāvasena pavattite sandhāya ‘‘ imāni aṭṭha kasiṇāni samatho ’’ ti vuttaṃ .

Sesakasiṇadvayaṃ vipassanādhiṭṭhānabhāvena pavattaṃ ‘‘ vipassanā ’’ ti vuttaṃ .

Evan ti iminā nayena .

Sabbo ariyamaggoti sammādiṭṭhiādibhāvena abhinnopi ariyamaggo satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggo .

Yena yena ākārenāti anabhijjhādīsu , paccuppannasukhatādīsu ca ākāresu yena yena ākārena vutto .

Tena tenāti tesu tesu ākāresu ye ye samathavasena , ye ca ye ca vipassanāvasena yojetuṃ sambhavanti , tena tena ākārena samathavipassanāhi ariyamaggo vicinitvā yojetabbo .

Teti samathādhiṭṭhānavipassanādhammā .

Tīhi dhammehi saṅgahitāti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā , gaṇanaṃ gatāti attho .

Katamehi tīhīti ?

Āha ‘‘ aniccatāya dukkhatāya anattatāyā ’’ ti .

Aniccatāya sahacaraṇato vipassanā ‘‘ aniccatā ’’ ti vuttā .

Esa nayo sesesupi .

So samathavipassanaṃ bhāvayamāno tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayatīti so ariyamaggādhigamāya yuttappayutto yogī kālena samathaṃ samāpajjanavasena kālena vipassanaṃ sammasanavasena vaḍḍhayamāno animittavimokkhamukhādisaṅkhātā tisso anupassanā brūheti .

Tayo khandhe bhāvayatīti tisso anupassanā uparūparivisesaṃ pāpento sīlakkhandho samādhikkhandho paññākkhandhotiV0.277 ete tayo khandhe vaḍḍheti .

Yasmā pana tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito , tasmā ‘‘ tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī ’’ ti vuttaṃ .

IdāniM0.154 yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni , tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘‘ rāgacarito ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha animittena vimokkhamukhenāti aniccānupassanāya .

Sā hi niccanimittādisamugghāṭanena animitto , rāgādīnaṃ samucchedavimuttiyā vimokkhoti laddhanāmassa ariyamaggassa mukhabhāvato dvārabhāvato ‘‘ animittavimokkhamukhan ’’ ti vuccati .

Adhicittasikkhāyāti samādhismiṃ .

Sukhavedanīyaṃ phassaṃ anupagacchantoti sukhavedanāya hitaṃ sukhavedanākāraṇato phassaṃ taṇhāya anupagacchanto .

Sukhaṃ vedanaṃ parijānantoti ‘‘ ayaṃ sukhā vedanā vipariṇāmādinā dukkhā ’’ ti parijānanto , savisayaṃ rāgaṃ samatikkanto .

‘‘ Rāgamalaṃ pavāhento ’’ tiādinā tehi pariyāyehi rāgasseva pahānamāha .

‘‘ Dosacarito puggalo ’’ tiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo .

Paññādhikassa santatisamūhakiccārammaṇādighanavinibbhogena saṅkhāresu attasuññatā pākaṭā hotīti visesato anattānupassanā paññāpadhānāti āha –

‘‘ suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho ’’ ti .

Tathā saṅkhārānaṃ sarasapabhaṅgutāya ittarakhaṇattā uppannānaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ sammā samāhitasseva pākaṭaṃ hotīti visesato aniccānupassanā samādhippadhānāti āha –

‘‘ animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho ’’ ti .

Tathā sīlesu paripūrakārino khantibahulassa uppannaṃ dukkhaṃ aratiñca abhibhuyya viharato saṅkhārānaṃ dukkhatā vibhūtā hotīti dukkhānupassanā sīlappadhānāti āha –

‘‘ appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho ’’ ti .

Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā vuttaṃ –

‘‘ so tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī ’’ ti .

Yasmā ca tīhi ca khandhehi ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa saṅgahitattā tayo khandhe bhāvayanto ‘‘ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayatī ’’ ti vuttaṃ .

Tasmā tehi tassa saṅgahaṃ dassento ‘‘ yā ca sammāvācā ’’ tiādimāha .

Puna tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ sīlakkhandho ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sīlakkhandhassa khantipadhānattā , samādhissa bahūpakārattā ca samathapakkhabhajanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Bhavaṅgānīti upapattibhavassa aṅgāni .

Dve padānīti dve pādā .

Yebhuyyena hi pañcadasa caraṇadhammāV0.278 sīlasamādhisaṅgahitāti .

BhāvitakāyotiM0.155 ābhisamācārikasīlassa pāripūriyā bhāvitakāyo .

Ādibrahmacariyakasīlassa pāripūriyā bhāvitasīlo .

Atha vā bhāvitakāyoti indriyasaṃvarena bhāvitapañcadvārakāyo .

Bhāvitasīloti avasiṭṭhasīlavasena bhāvitasīlo .

Sammā kāyabhāvanāya sati accantaṃ kāyaduccaritappahānaṃ anavajjañca uṭṭhānaṃ sampajjati .

Tathā anuttare sīle sijjhamāne anavasesato micchāvācāya micchājīvassa ca pahānaṃ sampajjati .

Cittapaññāsu ca bhāvitāsu sammāsatisammāsamādhisammādiṭṭhisammāsaṅkappā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti taṃsabhāvattā tadubhayakāraṇattā cāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ kāye bhāviyamāne ’’ tiādinā .

Pañcavidhaṃ adhigamaṃ gacchatīti ariyamaggādhigamameva avatthāvisesavasena pañcadhā vibhajitvā dasseti .

Ariyamaggo hi khippaṃ sakiṃ ekacittakkhaṇeneva catūsu saccesu attanā adhigantabbaṃ adhigacchatīti na tassa lokiyasamāpattiyā viya vasibhāvanākiccaṃ atthīti khippādhigamo ca hoti .

Pajahitabbānaṃ accantavimuttivasena pajahanato vimuttādhigamo ca .

Lokiyehi mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ adhigamanabhāvato mahādhigamo ca .

Tesaṃyeva vipulaphalānaṃ adhigamanato vipulādhigamo ca .

Attanā kattabbassa kassaci anavasesato anavasesādhigamo ca hotīti .

Ke panete adhigamā ?

Keci samathānubhāvena , keci vipassanānubhāvenāti imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha samathenā ’’ tiādi vuttaṃ .

56. Iti mahāthero ‘‘ tasmā rakkhitacittassā ’’ ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā idāni dasannaṃ tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘‘ tattha yo desayatī ’’ tiādimāha .

Ovādena sāvake na visaṃvādayatīti attano anusiṭṭhiyā dhammassa savanato ‘‘ sāvakā ’’ ti laddhanāme veneyye na vippalambheti na vañceti , visaṃvādanahetūnaṃ pāpadhammānaṃ ariyamaggena bodhimūle eva suppahīnattā .

Tividhan ti tippakāraṃ , tīhi ākārehīti attho .

Idaṃ karothāti imaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca upasampajjaM0.156 viharatha .

Iminā upāyena karothāti anenapi vidhinā saraṇāni sodhentā sīlādīni paripūrentā sampādetha .

Idaṃ vo kurumānānan ti idaṃ saraṇagamanaṃ sīlādiñca tumhākaṃ anutiṭṭhantānaṃ diṭṭhadhammasamparāyanibbānānaṃ vasena hitāya sukhāya ca bhavissati , tāni sampādethāti attho .

EvaṃV0.279 ovadanākāraṃ dassetvā yaṃ vuttaṃ –

‘‘ ovādena sāvake na visaṃvādayatī ’’ ti , taṃ tathāgatabalehi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ so tathā ovadito ’’ tiādimāha .

Tattha tathāti tena pakārena ‘‘ idaṃ karotha , iminā upāyena karothā ’’ tiādinā vuttappakārena .

Ovaditoti dhammadesanāya sāsito .

Anusiṭṭhoti tasseva vevacanaṃ .

Tathā karontoti yathānusiṭṭhaṃ tathā karonto .

Taṃ bhūmin ti yassā bhūmiyā adhigamatthāya ovadito , taṃ dassanabhūmiñca bhāvanābhūmiñca .

Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati .

Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ‘‘ ṭhānan ’’ ti vuccati .

Dutiyavāre bhūmin ti sīlakkhandhena pattabbaṃ sampattibhavasaṅkhātaṃ bhūmiṃ .

Idāni yasmā bhagavato catuvesārajjānipi aviparītasabhāvatāya paṭhamaphalañāṇassa visayaviseso hoti , tasmā tānipi tassa visayabhāvena dassetuṃ ‘‘ sammāsambuddhassa te sato ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sammāsambuddhassa te satoti ahaṃ sammāsambuddho , mayā sabbe dhammā abhisambuddhāti paṭijānanena sammāsambuddhassa te sato .

Ime dhammā anabhisambuddhāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ‘‘ ime nāma tayā dhammā anabhisambuddhā ’’ ti koci sahadhammena sahetunā sakāraṇena vacanena , sunakkhatto ( dī . ni .3.1 ādayo ; ma . ni .1.146 ādayo ) viya vippalapantā pana appamāṇaṃ .

Tasmā sahadhammena paṭicodessatīti etaṃ kāraṇaṃ na vijjati .

Esa nayo sesapadesupi .

Yassa te atthāya dhammo desitoti rāgādīsu yassa yassa pahānatthāya asubhabhāvanādidhammo kathito .

Takkarassāti tathā paṭipannassa .

Visesādhigaman ti abhiññāpaṭisambhidādivisesādhigamaṃ .

Antarāyikāti antarāyakaraṇaṃ antarāyo , so sīlaṃ etesanti antarāyikā .

Antarāye niyuttā , antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti , antarāyappayojanātiM0.157 vā antarāyikā .

Te pana kammakilesādibhedena pañcavidhā .

Aniyyānikāti ariyamaggavajjā sabbe dhammā .

Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako .

Suhatan ti ativadhitaṃ .

Idampi ekadesakathanameva .

Matakapetādidānampi so na karoti eva .

Puthujjanoti puthūnaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ PuthūnaṃV0.280 jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;

Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano itī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.2; a . ni . aṭṭha .1.1.51; dha . sa . aṭṭha .1007; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130);

‘‘ Mātaran ’’ tiādīsu janikā mātā .

Janako ca pitā .

Manussabhūto khīṇāsavo arahāti adhippeto .

Kiṃ pana ariyasāvako aññe jīvitā voropeyyāti ?

Etampi aṭṭhānaṃ .

Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘ idaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti , neva so naṃ jīvitā voropeyya .

Athāpi evaṃ vadeyyuṃ –

‘‘ sace imaṃ na ghātessasi , sīsaṃ te chindissāmā ’’ ti , sīsamevassa chindeyyuṃ , neva so taṃ ghāteyya .

Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyabhāvassa ca baladīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ .

Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo vata puthujjanabhāvo .

Yatra hi nāma mātughākādīnipi ānantariyāni karissati , mahābalova ca ariyabhāvo , yo etāni kammāni na karotīti .

Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ pañcahupāli , ākārehi saṅgho bhijjati kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458).

Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarakammena .

Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena .

VoharantotiM0.158 kathayanto , tāhi tāhi upapattīhi ‘‘ adhammaṃ dhammo ’’ tiādīni aṭṭhārasabhedakaravatthūni dīpayanto .

Anussāvanenāti ‘‘ nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccakulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca , mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti kiṃ tumhākaṃ cittampi uppādetuṃ yuttaṃ , kimahaṃ apāyato na bhāyāmī ’’ tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena .

Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhammaṃ katvā ‘‘ gaṇhatha imaṃ salākan ’’ ti salākaggāhena .

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ , vohārānussāvanasalākaggāhāpanaṃ pana pubbabhāgoV0.281 .

Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinno eva hoti saṅgho .

Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti , tadā saṅgho bhinno nāma hoti .

Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyya saṅgharājiṃ vā janeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti .

Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto .

Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya .

Ettāvatā hi mātughātādīni pañcānantariyakammāni dassitāni honti .

Yāni puthujjano karoti , na ariyasāvako .

Duṭṭhacittoti vināsacittena paduṭṭhacitto .

Thūpan ti cetiyaṃ .

Bhindeyyāti nāseyya .

Aññaṃ satthāran ti ‘‘ ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ samattho ’’ ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ .

Apadiseyyāti ‘‘ ayaṃ me satthā ’’ ti evaṃ gaṇheyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

Ito bahiddhā aññaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyeseyyāti sāsanato bahiddhā aññaṃ bāhirakaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā ‘‘ ayaṃ dakkhiṇāraho , imasmiṃ katā kārā mahapphalā bhavissantī ’’ ti adhippāyena tasmiṃ paṭipajjeyyāti attho .

Kutūhalamaṅgalena suddhiṃ pacceyyāti ‘‘ iminā idaṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ pavattattā kutūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena attano suddhiṃ vodānaṃ saddaheyya .

57. Itthī rājā cakkavattī siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti , itthiratanābhāvenaM0.159 ca sattaratanasamaṅgitā na sampajjati .

Sabbamanussānampi ca na adhiko attabhāvo hoti , tasmā ‘‘ itthī … pe … vijjatī ’’ ti vuttaṃ .

Yasmā sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni , itthiliṅgañca hīnaṃ , tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhānīti .

Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ , evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi , tasmā puriso mahābrahmā siyāti na vattabbanti ?

No na vattabbaṃ .

Kasmā ?

Idha purisassa tattha nibbattanato .

Itthiyo hi idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjanti , na mahābrahmānaṃ .

Puriso pana katthaci na uppajjatīti na vattabbo .

Samānepi tattha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva tattha brahmāno , na itthisaṇṭhānā , tasmā suvuttametaṃ .

Itthī tathāgatoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokānaṃ tāraṇasamattho buddhabhāvo , paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati .

‘‘ ManussattaṃV0.282 liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ;

Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ;

Aṭṭhadhammasamodhānā , abhinīhāro samijjhatī ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59)–

Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni .

Iti paṇidhānamattampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘ itthī tathāgato arahaṃ sammāsambuddho siyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vuttaṃ .

Sabbākāraparipūro puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho .

Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā , yā jātikhettan ti vuccati .

Sā hi tathāgatassa gabbhokkantikālādīsu kampati .

Āṇākhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ .

Yā ekato saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca , yattha ca āṭānāṭiyaparittā dīnaṃ ( dī . ni .3.277 ādayo ) āṇā pavattati .

Visayakhettassa parimāṇaṃ natthi .

Buddhānañhi ‘‘ yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ , yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ neyyan ’’ ti ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5) vacanato avisayo nāma natthi .

Iti imesu tīsu khettesu tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘ ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantī ’’ ti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .

ApubbaṃM0.160 acariman ti apure apacchā ekato na uppajjanti , pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti .

Tattha gabbhokkantito pubbe pureti veditabbaṃ .

Tato paṭṭhāya hi dasasahassicakkavāḷakampanena khettapariggaho kato nāma hoti , aññassa buddhassa uppatti natthi .

Dhātuparinibbānato paraṃ pana pacchā , tato heṭṭhāpi aññassa buddhassa uppatti natthi , uddhaṃ na vāritā .

Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti ?

Anacchariyattā .

Acchariyamanussā hi buddhā bhagavanto .

Yathāha –

‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso ’’ tiādi ( a . ni .1.171).

Yadi ca aneke buddhā ekato uppajjeyyuṃ , anacchariyā bhaveyyuṃ .

Desanāya ca visesābhāvato .

Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ ekoV0.283 deseti , aññenapi so eva desetabbo siyā , vivādabhāvato ca .

Bahūsu hi buddhesu ekato uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘ amhākaṃ buddho pāsādiko ’’ tiādinā tesaṃ sāvakā vivadeyyuṃ .

Kiṃ vā etena kāraṇagavesanena , dhammatāvesā yaṃ ekissā lokadhātuyā dve tathāgatā ekato na uppajjantīti ( mi . pa .5.1.1).

Yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti , asātaṃ amadhurameva phalaṃ nibbattenti , evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti amadhurameva nibbattenti .

Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti na asātaṃ kaṭukaṃ .

Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti na amadhuraṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Yādisaṃ vapate bījaṃ , tādisaṃ harate phalaṃ ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakan ’’ ti .( saṃ . ni .1.256; netti .122);

Tasmā ‘‘ tiṇṇaṃ duccaritānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti yo koci pabbajjāmattena samaṇo vā jātimattena brāhmaṇo vā .

Pāpiccho sambhāvanādhippāyena vimhāpanato kuhako .

Paccayasannissitāya payuttavācāya vasena lapako .

Paccayanibbattakanimittāvacarato nemittako .

Kuhanalapananemittakattaṃ pubbaṅgamaṃ katvāti kuhanādibhāvameva purakkhatvā santindriyoM0.161 santamānaso viya caranto .

Pañca nīvaraṇeti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe .

Appahāya asamucchinditvā , cetaso upakkileseti nīvaraṇe .

Nīvaraṇā hi cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti vibādhenti upatāpenti ca .

Tasmā ‘‘ cetaso upakkilesā ’’ ti vuccanti .

Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇe .

Nīvaraṇā hi uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti .

Tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .

Anupaṭṭhitassatīti catūsu satipaṭṭhānesu na upaṭṭhitassati .

Abhāvayitvāti avaḍḍhayitvā .

Anuttaraṃ sammāsambodhin ti arahattapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ .

Pacchimavāre aññataro samaṇo vā brāhmaṇo vāti sabbaññubodhisattaṃ sandhāya vadati .

Tattha sabbadosāpagatoti sabbehi pāramitāpaṭipakkhabhūtehi dosehi apagato .

Etena paripūritapāramibhāvaṃV0.284 dasseti .

Satipaṭṭhānāni vipassanā , bojjhaṅgo maggo , anuttarā sammāsambodhi arahattaṃ .

Satipaṭṭhānāni vā vipassanā , bojjhaṅgā missakā , sammāsambodhi arahattameva .

Sesaṃ anantaravāre vuttapaṭipakkhato veditabbaṃ .

Yaṃ ettha ñāṇan ti yaṃ etasmiṃ yathāvutte ṭhāne ca ṭhānaṃ , aṭṭhāne ca aṭṭhānanti pavattaṃ ñāṇaṃ .

Hetusoti tassa ṭhānassa aṭṭhānassa ca hetuto .

Ṭhānasoti taṅkhaṇe eva āvajjanasamanantaraṃ .

Anodhisoti odhiabhāvena , kiñci anavasesetvāti attho .

Iti ṭhānāṭṭhānagatātiādīsu evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatā .

Sabbeti khayavayavirajjananirujjhanasabhāvā saṅkhatadhammā , te eva ca sattapaññattiyā upādānabhūtā keci saggūpagā ye dhammacārino , keci apāyūpagā ye adhammacārino , keci nibbānūpagā ye kammakkhayakaraṃ ariyamaggaṃ paṭipannā .

58. Idāni yathāvuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ sabbe sattā marissantī ’’ ti gāthādvayamāha .

Tassa atthaṃ ‘‘ sabbe sattāti ariyā ca anariyā cā ’’ tiādinā sayameva niddisati .

Tattha jīvitapariyanto maraṇapariyantoti jīvitassa pariyanto nāma maraṇasaṅkhāto anto .

Yathākammaṃ gamissantīti ettha yadetaṃ sattānaṃ yathākammaṃ gamanaṃ , ayaṃ kammassakatāti atthoM0.162 .

Kammānaṃ phaladassāvitā ca avippavāso cāti ‘‘ puññapāpaphalūpagā ’’ ti iminā vacanena kammānaṃ phalassa paccakkhakāritā , katūpacitānaṃ kammānaṃ attano phalassa appadānābhāvo ca dassitoti attho .

Kammameva kammantaṃ , pāpaṃ kammantaṃ etesanti pāpakammantā , tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ apuññasaṅkhārā ’’ ti vuttaṃ .

Apuñño saṅkhāro etesanti apuññasaṅkhārā .

Pāpakammantāti vā nissakkavacanaṃ , pāpakammantahetūti attho .

Tathā puññasaṅkhārātiādīsupi .

Puna ‘‘ nirayaṃ pāpakammantā ’’ tiādinā antadvayena saddhiṃ majjhimapaṭipadaṃ dasseti .

Tathā ‘‘ ayaṃ saṃkileso ’’ tiādinā vaṭṭavivaṭṭavasena ādīnavassādanissaraṇavasena hetuphalavasena ca gāthāyaṃ tayo atthavikappā dassitā .

Puna ‘‘ nirayaṃ pāpakammantāti ayaṃ saṃkileso ’’ tiādinā vodānavasena gāthāya atthaṃ dasseti .

59. TenaV0.285 tenāti tena tena ajjhositavatthunā rūpabhavaarūpabhavādinā .

Chattiṃsāti kāmataṇhā tāva rūpādivisayabhedena cha , tathā bhavataṇhā vibhavataṇhā cāti aṭṭhārasa .

Tā eva ajjhattikesu rūpādīsu aṭṭhārasa , bāhiresu rūpādīsu aṭṭhārasāti evaṃ chattiṃsa .

Yena yenāti ‘‘ subhaṃ sukhan ’’ tiādinā .

Vodānaṃ tividhaṃ khandhattayavasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘ taṇhāsaṃkileso ’’ tiādi vuttaṃ .

Puna ‘‘ sabbe sattā marissantī ’’ tiādi paṭipadāvibhāgena gāthānamatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Tattha tattha gāminīti tattha tattheva nibbāne gāminī , nibbānassa gamanasīlāti attho .

Puna tatthatatthagāminīsabbatthagāminīnaṃ paṭipadānaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tayo rāsī ’’ tiādi vuttaṃ .

Yan ti yaṃ nirayādi .

Taṃ taṃ ṭhānaṃ yathārahaṃ gametīti sabbatthagāminī .

Paṭipadāsaṅkhāte apuññakamme puññakamme ca kammakkhayakaraṇakamme ca vibhāgaso bhagavato pavattanañāṇaṃ .

Idaṃ sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṃ nāma tathāgatabalaṃ .

Iminā hi ñāṇena bhagavā sabbampi paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti .

Kathaṃ ?

Sakalagāmavāsikesupi ekaṃ sūkaraṃ vā migaṃ vā mārentesu sabbesaṃ cetanā parassa jīvitindriyārammaṇāva hoti , taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva nānā hoti .

Tesu hi eko ādarena karoti , eko ‘‘ tvampi karohī ’’ ti parehi nippīḷito karotiM0.163 , eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati .

Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati , eko tiracchānayoniyaṃ , eko pettivisaye , taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘ iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati , esa tiracchānayoniyaṃ , esa pettivisaye ’’ ti jānāti .

Niraye nibbattanakampi ‘‘ esa aṭṭhasu mahānirayesu nibbattissati , esa soḷasasu ussadesū ’’ ti jānāti .

Tiracchānayoniyaṃ nibbattanakampi ‘‘ esa apādako bhavissati , esa dvipādako , esa catuppādako , esa bahuppādako ’’ ti jānāti .

Pettivisaye nibbattanakampi ‘‘ esa nijjhāmataṇhiko bhavissati , esa khuppipāsiko , esa paradattūpajīvī ’’ ti jānāti .

‘‘ Tesu ca kammesu idaṃ kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhissati , idaṃ nākaḍḍhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī ’’ ti jānāti .

Tathā sakalagāmavāsikesu ekatoV0.286 dānaṃ dadamānesu sabbesampi cetanā deyyadhammārammaṇāva hoti , taṃ pana kammaṃ tesaṃ āyūhanakkhaṇe eva nānaṃ hoti .

Tesu hi keci devaloke nibbattanti , keci manussaloke , taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva ‘‘ iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati , esa devaloke ’’ ti jānāti .

Tatthapi ‘‘ esa paranimmitavasavattīsu nibbattissati , esa bhummadevesu nibbattissati , esa jeṭṭhakadevarājā hutvā , esa tassa dutiyaṃ tatiyaṃ vā ṭhānantaraṃ karonto paricārako hutvā nibbattissatī ’’ ti jānāti .

‘‘ Tesu ca kammesu idaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ sakkhissati , idaṃ na sakkhissati dubbalaṃ dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkamattaṃ bhavissatī ’’ ti jānāti .

Tathā ‘‘ vipassanaṃ paṭṭhapentesu ca esa iminā nīhārena vipassanāya āraddhattā arahā bhavissati , esa anāgāmī , esa sakadāgāmī , esa sotāpanno , ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamo , esa maggaṃ pattuṃ na sakkhissati lakkhaṇārammaṇikavipassanāyameva ṭhassati , esa paccayapariggahe , esa nāmarūpapariggahe , arūpapariggahe ca ṭhassati , esa mahābhūtamattameva vavatthapessati , esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissatī ’’ ti jānāti .

‘‘ Kasiṇaparikammaṃ karontesupi esa parikammamatte eva ṭhassati , esa nimittaṃ uppādetuṃ sakkhissati , na appanaṃ .

Esa appanampi uppādessati , esaM0.164 jhānaṃ adhigamissati , na uparivisesaṃ .

Esa uparivisesampi adhigamissatī ’’ ti jānāti .

Anekadhātūti anekā cakkhādayo pathavādayo ca dhātuyo etassāti anekadhātu , bahudhātūti attho .

Lokoti khandhāyatanādiloko .

Cakkhudhātūtiādi yāhi dhātūhi ‘‘ anekadhātū ’’ ti loko vutto , tāsaṃ sarūpato dassanaṃ .

Tattha sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena ca dhātu .

Cakkhu eva dhātu cakkhudhātu .

Sesapadesupi eseva nayo .

Kāmadhātūti ettha dve kāmā kilesakāmo ca vatthukāmo ca .

Kilesakāmapakkhe kāmapaṭisaṃyutto dhātu kāmadhātu , kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Vatthukāmapakkhe pana kāmāvacaradhammā kāmo uttarapadalopena , kāmo ca so dhātu cāti kāmadhātu .

Byāpādapaṭisaṃyutto dhātu byāpādadhātu , byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ .

Byāpādova dhātu byāpādadhātu , dasaāghātavatthuvisayassa paṭighassetaṃ nāmaṃ .

Vihiṃsāpaṭisaṃyutto dhātu vihiṃsādhātu , vihiṃsāvitakko .

Vihiṃsā eva vā dhātu vihiṃsādhātu , parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ .

Nekkhammaabyāpādaavihiṃsādhātuyo nekkhammavitakkādayo sabbakusaladhammā mettākaruṇā cāti veditabbaṃ .

Rūpadhātūti rūpabhavo , sabbe vā rūpadhammā .

ArūpadhātūtiV0.287 arūpabhavo , arūpadhammā vā .

Nirodhadhātūti nirodhataṇhā .

Saṅkhāradhātūti sabbe saṅkhatadhammā .

Sesaṃ suviññeyyaṃ .

Aññamaññavilakkhaṇattā nānappakārā dhātuyo etasminti nānādhātu , loko .

Tenevāha –

‘‘ aññā cakkhudhātu yāva aññā nibbānadhātū ’’ ti , yathā ca idaṃ ñāṇaṃ cakkhudhātuādibhedena upādinnakasaṅkhāralokassa vasena anekadhātunānādhātulokaṃ pajānāti , evaṃ anupādinnakasaṅkhāralokassapi vasena taṃ pajānāti .

Paccekabuddhā hi dve ca aggasāvakā upādinnakasaṅkhāralokasseva nānattaṃ jānanti , tampi ekadeseneva , na nippadesato .

Anupādinnakasaṅkhāralokassa pana nānattaṃ na jānanti .

Bhagavā pana ‘‘ imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa khandho seto hoti , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassa pharuso , imassa bahalo , imassa tanuttaco .

Imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ nāma hoti , imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa pupphaṃ nīlaṃ hoti pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃM0.165 sugandhaṃ duggandhaṃ , imāya nāma dhātuyā ussannāya phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ tittaṃ madhuraṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ hoti , imāya nāma dhātuyā ussannāya imassa rukkhassa kaṇṭako tikhiṇo hoti , atikhiṇo ujuko kuṭilo kaṇho nīlo odāto hotī ’’ ti evaṃ anupādinnasaṅkhāralokassāpi vasena anekadhātunānādhātubhāvaṃ jānāti .

Sabbaññubuddhānaṃ eva hi etaṃ balaṃ , na aññesaṃ .

60. Yaṃ yadeva dhātun ti yaṃ kiñci hīnādisabhāvaṃ .

Yasmā adhimutti nāma ajjhāsayadhātu , tasmā adhimuccanaṃ ajjhāsayassa hīnādisabhāvena pavattanaṃ .

Taṃ pana tassa taṃ taṃ adhiṭṭhahanaṃ abhinivisanañca hotīti āha –

‘‘ adhimuccanti , taṃ tadeva adhiṭṭhahanti abhinivisantī ’’ ti .

Adhimuccanassa visayaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ keci rūpādhimuttā ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ suviññeyyameva .

Nānādhimuttikatāñāṇan ti hīnādivasena nānādhimuttikatāya ñāṇaṃ .

Te yathādhimuttā ca bhavantīti te hīnādhimuttikā paṇītādhimuttikā sattā yathā yathā adhimuttā honti .

Taṃ taṃ kammasamādānaṃ samādiyantīti adhimuttianurūpaṃ taṃ taṃ attanā samādiyitabbaṃ kattabbaṃ kammaṃ karonti , tāni kammasamādānāni samuṭṭhānavasena vibhajanto ‘‘ te chabbidhaṃ kamman ’’ tiādimāha .

Tattha keci lobhavasena kammaṃ samādiyantīti sambandhitabbaṃ .

Esa nayoV0.288 sesesupi .

Taṃ vibhajjamānan ti taṃ samuṭṭhānavasena chabbidhaṃ puna pavattinivattivasena vibhajjamānaṃ duvidhaṃ .

Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena ca kammaṃ karotīti dasaakusalakammapathakammaṃ sandhāya vadati .

Tañhi saṃkiliṭṭhatāya kāḷakanti kaṇhaṃ .

Apāyesu nibbattāpanato kāḷakavipākanti kaṇhavipākaṃ .

Yaṃ saddhāvasena kammaṃ karotīti dasakusalakammapathakammaṃ .

Tañhi asaṃkiliṭṭhattā paṇḍaranti sukkaṃ .

Sagge nibbattāpanato paṇḍaravipākattā sukkavipākaṃ .

Yaṃ lobhavasena dosavasena mohavasena saddhāvasena ca kammaṃ karoti , idaṃ kaṇhasukkan ti vomissakakammaṃ .

Kaṇhasukkavipākan ti sukhadukkhavipākaṃ .

Missakakammañhi katvā akusalavalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthibhāvaṃ upapanno kusalena pavatte sukhaṃ anubhavati , kusalena rājakuleM0.166 nibbattopi akusalena dukkhaṃ vedayati .

Yaṃ vīriyavasena paññāvasena ca kammaṃ karoti , idaṃ kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākan ti kammakkhayakarā catumaggacetanā .

Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya , kaṇhavipākaṃ dadeyya .

Yadi sukkaṃ bhaveyya , sukkaupapattipariyāpannaṃ vipākaṃ dadeyya .

Ubhayavipākassa pana appadānato akaṇhaasukkavipākanti ayamettha attho .

Kammasamādāne paṭhamaṃ acelakapaṭipadā kāmesu pātabyatā , dutiyaṃ tibbakilesassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ , tatiyaṃ kāmesu apātabyatā acelakapaṭipadā , catutthaṃ paccaye alabhamānassāpi jhānavipassanāsukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyacaraṇaṃ .

Yaṃ evaṃ jātiyaṃ kammasamādānan ti yaṃ aññampi evaṃpakāraṃ kammaṃ .

Iminā puggalenātiādi tasmiṃ kammavipāke bhagavato ñāṇassa pavattanākāradassanaṃ .

Tattha upacitan ti yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti , tathā kataṃ upacitaṃ .

Avipakkan ti na vipakkavipākaṃ .

Vipākāya paccupaṭṭhitan ti vipākadānāya katokāsaṃ .

Na ca bhabbo abhinibbidhā gantun ti kilesābhisaṅkhārānaṃ abhinibbijjhanato abhinibbidhāsaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ adhigantuṃ na ca bhabbo .

Taṃ bhagavā na ovadatīti taṃ vipākāvaraṇena nivutaṃ puggalaṃ bhagavā saccapaṭivedhaṃ purakkhatvā na ovadati , vāsanatthaṃ pana tādisānampi dhammaṃ deseti eva , ajātasattuādīnaṃ viya .

Upacitan ti kātuṃ āraddhaṃ .

Tenevāha –

‘‘ na ca tāva pāripūriṃ gatan ’’ ti .

Tena micchattaniyāmassa asamatthataṃ dasseti .

Purā pāripūriṃ gacchatīti pāripūriṃ phalanipphādanasamatthataṃ gacchati purā adhigaccheyya .

Micchattaniyatatāya sajjukaṃ phaladhammassa abhājanabhāvaṃ nibbattayatiV0.289 purā .

Tenevāha –

‘‘ purā veneyyattaṃ samatikkamatī ’’ ti .

‘‘ Purā aniyataṃ samatikkamatī ’’ tipi pāṭho , so evattho .

Asamatteti kamme asampuṇṇe , te asampuṇṇe vā .

61. Evaṃ kilesantarāyamissakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā idāni amissakaṃ kammantarāyaṃ dassetuṃ ‘‘ imassa ca puggalassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ vuttanayameva .

Sabbesan ti imasmiṃ balaniddese vuttānaṃ sabbesaṃ kammānaṃ .

Mudumajjhādhimattatāti mudumajjhatibbabhāvo .

Kammānañhi muduādibhāvena taṃvipākānaṃ mudumajjhatikkhabhāvoM0.167 viññāyatīti adhippāyo .

Diṭṭhadhammavedanīyan tiādīsu diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ .

Upapajje anantare attabhāve veditabbaṃ phalaṃ upapajjavedanīyaṃ .

Aparasmiṃ attabhāve ito aññasmiṃ yasmiṃ kasmiñci attabhāve veditabbaṃ phalaṃ aparāpariyavedanīyaṃ .

Ekajavanavārasmiñhi sattasu cetanāsu paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma .

Pariyosānacetanā upapajjavedanīyaṃ nāma .

Majjhe pañca cetanā aparāpariyavedanīyaṃ nāma .

Vipākavemattatāñāṇan ti vipākavemattatāya vipākavisese ñāṇaṃ .

Imassa pana kammavipākassa gatisampatti gativipatti , upadhisampatti upadhivipatti , kālasampatti kālavipatti , payogasampatti payogavipattiyo kāraṇaṃ .

So ca nesaṃ kāraṇabhāvo ‘‘ atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī ’’ tiādipāḷivasena ( vibha .810) veditabbo .

62. Anantarabalaniddese vuttakammasamādānapadeneva jhānādīni saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ tathā samādinnānaṃ kammānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Sekkhaputhujjanasantānesu pavattāni jhānādīni kammaṃ honti .

Tattha tathā samādinnānan ti ‘‘ sukkaṃ sukkavipākaṃ paccuppannasukhaṃ , āyatiṃ sukhavipākan ’’ ti evamādippakārehi samādinnesu kammesu .

Saṃkilesoti paṭipakkhadhammavasena kiliṭṭhabhāvo .

Vodānaṃ paṭipakkhadhammehi visujjhanaṃ .

Vuṭṭhānaṃ paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca .

Evaṃ saṃkilissatītiādīsu ayamevattho – iminā ākārena jhānādi saṃkilissati vodāyati vuṭṭhahatīti jānanañāṇaṃ bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ , na tassa āvaraṇaṃ atthīti .

Kati jhānānītiādi jhānādayo vibhāgena dassetuṃ āraddhaṃ .

Cattāri jhānānīti catukkanayavasena rūpāvacarajjhānāni sandhāyāha .

Ekādasāti ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādināV0.290 ( dī . ni .2.129,174;3.339,358; ma . ni .2.248;3.312) aṭṭhannaṃ tiṇṇañca suññatavimokkhādīnaṃ vasena vuttaṃ .

Aṭṭhāti tesu ṭhapetvā lokuttare vimokkhe aṭṭha .

Sattāti tesu eva nirodhasamāpattiṃ ṭhapetvā satta .

Tayoti suttantapariyāyena suññatavimokkhādayo tayo .

Dveti abhidhammapariyāyena animittavimokkhassāsambhavato avasesā dve .

Ettha ca paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe vikkhambhanavasena paccanīkadhammehi vimuccanatoM0.168 , ārammaṇe adhimuccanato ca vimokkhā .

Nirodhasamāpatti pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma .

Lokuttarā ca taṃtaṃmaggavajjhakilesehi samucchedavasena vimuttattā vimokkhoti ayaṃ viseso veditabbo .

Samādhīsu catukkanayapañcakanayesu paṭhamajjhānasamādhi savitakko savicāro samādhi nāma .

Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakko vicāramatto samādhi nāma .

Catukkanaye pañcakanayepi sesajhānesu samādhi avitakko avicāro samādhi nāma .

Samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ ‘‘ samādhī ’’ tipi nāmaṃ ‘‘ samāpattī ’’ tipi .

Kasmā ?

Cittekaggatāsabbhāvato .

Nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na ‘‘ samādhī ’’ ti nāmaṃ .

Saññāsamāpatti ādi heṭṭhā vuttameva .

Hānabhāgiyo samādhīti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ paṭhamajjhānādisamādhissa hānabhāgiyatā .

‘‘ Paṭhamajjhānassa kāmarāgabyāpādā saṃkileso ’’ ti vuttattā dutiyajjhānādivasena yojetabbaṃ .

Kukkuṭaṃ vuccati ajaññājigucchanamukhena tapparamatā .

Kukkuṭajhāyīti puggalādhiṭṭhānena jhānāni vuttāni , dve paṭhamadutiyajjhānānīti vuttaṃ hoti .

Yo paṭhamaṃ dutiyaṃ vā jhānaṃ nibbattetvā ‘‘ alamettāvatā ’’ ti saṅkocaṃ āpajjati , uttari na vāyamati , tassa tāni jhānāni cattāripi ‘‘ kukkuṭajhānānī ’’ ti vuccanti , taṃsamaṅgino ca kukkuṭajhāyī .

Tesu purimāni dve āsannabalavapaccatthikattā visesabhāgiyatābhāvato ca saṃkilesabhāvena vuttāni .

Itarāni pana visesabhāgiyatābhāvepi mandapaccatthikattā vodānabhāvena vuttānīti daṭṭhabbaṃ .

Visesabhāgiyo samādhīti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ , paguṇavodānaṃ bhavaṅgavuṭṭhānañca ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃV0.291 uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti .

Tasmā vodānampi ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

Bhavaṅgavasena sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hotīti bhavaṅgañca vodānaṃ vuṭṭhānaṃ .

Yasmā pana vuṭṭhānavasibhāvena yathāparicchinnakālaṃ samāpattito vuṭṭhānaṃ hoti , tasmā samāpattivuṭṭhānakosallaṃ idha ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

63. TassevaM0.169 samādhissāti tassa anantarabalaniddese jhānādipariyāyehi vuttasamādhissa .

Parivārāti parikkhārā .

Indriyānīti saddhāsatipaññindriyāni .

Balānīti hirottappehi saddhiṃ tāniyeva .

Vīriyassa visuṃ gahaṇaṃ balānaṃ bahūpakāradassanatthaṃ .

Vīriyupatthambhena hi saddhādayo paṭipakkhena akampanīyā honti .

Tenevāha –

‘‘ vīriyavasena balāni bhavantī ’’ ti .

Tesan ti indriyānaṃ .

Mudumajjhādhimattatāti avisadaṃ mudu .

Nātivisadaṃ majjhaṃ .

Ativisadaṃ adhimattaṃ balavaṃ ‘‘ tikkhan ’’ ti vuccati .

Veneyyānaṃ indriyānurūpaṃ bhagavato desanāpavattīti dassetuṃ ‘‘ tattha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha saṃkhittavitthārenāti saṃkhittassa vitthārena .

Atha vā saṃkhittenāti uddiṭṭhamattena .

Saṃkhittavitthārenāti uddesena niddesena ca .

Vitthārenāti uddesaniddesapaṭiniddesehi .

Mudukan ti lahukaṃ apāyabhayavaṭṭabhayādīhi santajjanavasena bhāriyaṃ akatvā .

Mudutikkhan ti nātitikkhaṃ .

Saṃvegavatthūhi saṃvegajananādivasena bhāriyaṃ katvā .

Samathaṃ upadisatīti samathaṃ adhikaṃ katvā upadisati , na tathā vipassananti adhippāyo .

Na hi kevalena samathena saccappaṭivedho sambhavati .

Samathavipassanan ti samadhuraṃ samathavipassanaṃ .

Vipassanan ti sātisayaṃ vipassanaṃ upadisati .

Yasmā cettha tikkhindriyādayo ugghaṭitaññuādayova , tasmā ‘‘ tikkhindriyassa nissaraṇaṃ upadisatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha adhipaññāsikkhāyāti adhipaññāsikkhaṃ .

Yaṃ ettha ñāṇan ti ettha indriyānaṃ mudumajjhādhimattatāya yaṃ ñāṇaṃ , idaṃ vuccati parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti sambandhitabbaṃ .

Tassa ñāṇassa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ imaṃ bhūmin ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ayaṃ imaṃ bhūmiṃ bhāvanañca gatoti ayaṃ puggalo evamimaṃ saṃkilesavāsanaṃ vodānaṃ bhavaṅgañca gato gacchati gamissati ca , kālavacanicchāya abhāvato , yathā duddhanti .

Imāya velāya imasmiṃ samaye imāya mudumajjhatikkhabhedāya anusāsaniyā .

Evaṃdhātukoti hīnādivasena evaṃajjhāsayo evaṃadhimuttiko .

Ayañcassa āsayoti imassa puggalassa ayaṃ sassatucchedappakāro , yathābhūtañāṇānulomakhantippakāroV0.292 vā āsayo .

Idañhi catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā vasantīti āsayoti vuccati .

Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃM0.170 jānanto tesaṃ diṭṭhigatānaṃ vipassanāñāṇakammassakataññāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti eva .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto ’ ti .

Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto ’ ti .

Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti … byāpādaṃ … abyāpādaṃ … thinamiddhaṃ … ālokasaññaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto ’’’ ti ( paṭi . ma .1.113).

Ayaṃ anusayoti ayaṃ imassa puggalassa kāmarāgādiko appahīnoyeva anusayitakileso .

Appahīnoyeva hi thāmagato kileso anusayo .

Parasattānan ti padhānasattānaṃ .

Parapuggalānan ti tato paresaṃ sattānaṃ , hīnasattānanti attho .

Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena dvidhā vuttaṃ .

Indriyaparopariyattavemattatāñāṇan ti parabhāvo ca aparabhāvo ca paropariyattaṃ a-kārassa okāraṃ katvā , tassa vemattatā paropariyattavemattatā .

Saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattavemattatāya ñāṇaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇanti padavibhāgo veditabbo .

Tattha yan ti yaṃ anekavihitassa pubbenivāsassa anussaraṇavasena bhagavato ñāṇaṃ , idaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalanti sambandho .

Anekavihitan ti anekavidhaṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ .

Pubbenivāsan ti anussarituṃ icchitaṃ attano paresañca samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ .

Anussaratīti ‘‘ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo ’’ ti evaṃ jātipaṭipāṭiyā anugantvā sarati , anudeva vā sarati , citte abhininnāmitamatte eva saratīti attho .

Bhagavato hi parikammakiccaṃ natthi , āvajjanamatteneva sarati .

Seyyathidan ti āraddhappakāranidassanatthe nipāto .

Ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .

Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi .

Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo , vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo .

Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyīM0.171 gahito taṃmūlattā , vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī .

Evañhi sati yāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .

Katamāni cattāri ?

Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāniV0.293 , tāni sabbāni pariggahitāni honti .

Amutrāsin tiādi saraṇākāradassanaṃ .

Tattha amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe , amumhi bhave vā yoniyaṃ vā gatiyaṃ vā viññāṇaṭṭhitiyaṃ vā sattāvāse vā sattanikāye vā .

Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .

Evaṃgottoti bhaggavo vā gotamo vā .

Evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .

Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .

Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisappabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .

Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsītikappasahassaparamāyupariyanto vā .

So tato cuto amutra udapādin ti so tato bhavato , sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma sattanikāye udapādiṃ .

Atha vā tatrāpi bhave vā sattanikāye vā ahosiṃ .

Evaṃnāmotiādi vuttatthameva .

64. Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ .

Devatānañhi sucaritakammanibbattampi pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttattā dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti .

Idampi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ , dibbavihāravasena vā paṭiladdhattā , attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ , ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ , tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ .

Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ .

Dassanaṭṭhena cakkhu .

Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu .

Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .

Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .

Yo upapātamattameva passati na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .

Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati .

Tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .

Tadubhayañca bhagavā passati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan ’’ ti .

EkādasaupakkilesavirahatoM0.172 vā visuddhaṃ .

Yathāha –

‘‘ So kho ahaṃ anuruddhā ‘ vicikicchā cittassa upakkileso ’ ti iti viditvā vicikicchaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahiṃ .

‘ Amanasikāro cittassa upakkileso … thinamiddhaṃ … chambhitattaṃ … uppilaṃ … duṭṭhullaṃ … accāraddhavīriyaṃ … atilīnavīriyaṃ … abhijappā … nānattasaññā … atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkileso ’ tiV0.294 iti viditvā atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahin ’’ ti ( ma . ni .3.242) evamādi .

Tadevaṃ ekādasaupakkilesavirahato vā visuddhaṃ .

Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , maṃsacakkhuṃ atikkantattā vā atikkantamānusakaṃ .

Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .

Satte passatīti manusso manussaṃ maṃsacakkhunā viya satte passati oloketi .

Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunāpi daṭṭhuṃ na sakkā .

Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti , ye ca gahitapaṭisandhikā sampati nibbattā , te ‘‘ cavamānā upapajjamānā ’’ ti adhippetā .

Te evarūpe cavamāne upapajjamāne .

Hīneti mohanissandayuttattā hīnajātikulabhogādivasena hīḷite paribhūte .

Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .

Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .

Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte abhirūpe virūpe vāti attho .

Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .

Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapānabhojane .

Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .

Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ .

Iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .

Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇāni ca dibbacakkhupādakāneva dibbacakkhunā saheva ijjhanti .

Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattā duccaritaṃ .

Kāyena duccaritaṃ , kāyato vā pavattaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ .

Evaṃ vacīmanoduccaritāni pi daṭṭhabbāni .

Samannāgatāti samaṅgībhūtā .

AriyānaṃM0.173 upavādakāti buddhādīnaṃ ariyānaṃ , antamaso gihisotāpannānampi antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakā .

Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .

Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhihetubhūtasamādinnanānāvidhakammā .

Ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .

Tattha vacīmanoduccaritaggahaṇena ariyūpavādamicchādiṭṭhīsu gahitāsupi tesaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ .

Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadiso .

Yathāha –

‘‘ SeyyathāpiV0.295 , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ , sāriputta , vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).

Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .

Yathāha –

‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ mahāsāvajjataraṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi .

Micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .

Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe .

Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā .

Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ .

Apāyan tiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ .

Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .

Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati .

Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto .

Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti , tiracchānayoni hi apāyo , sugatito apetattā .

Na duggati , mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .

Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti , so hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā , dukkhassa ca gatibhūtattā .

Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .

PetamahiddhikānañhiM0.174 vimānānipi nibbattanti .

Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti , so hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sukhasamussayehi vinipātattā vinipātoti vuccati .

Nirayaggahaṇena avīciādianekappakāraṃ nirayameva dīpeti .

Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .

Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .

Ayaṃ pana viseso – ettha sugatiggahaṇena manussagatimpi saṅgaṇhāti .

Saggaggahaṇena devagatiṃ eva .

Tattha sundarā gatīti sugati .

Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .

SoV0.296 sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .

Amukāya kappakoṭiyaṃ upacitaṃ tenāyaṃ etarahi , anāgate vā saggūpago apāyūpago cāti aṭṭhamanavamabalañāṇakiccaṃ ekajjhaṃ katvā dassitaṃ .

Tathā kappasatasahassevātiādīsupi .

Tenevāha –

‘‘ imāni bhagavato dve ñāṇānī ’’ ti .

Nihato māro bodhimūleti nihato samucchinno kilesamāro bodhirukkhamūle .

Idaṃ bhagavato dasamaṃ balan ti idaṃ kilesamārassa hananaṃ samucchindanaṃ bhagavato dasamaṃ balaṃ .

Tenevāha –

‘‘ sabbāsavaparikkhayaṃ ñāṇan ’’ ti .

Yasmā pana yadā arahattamaggena savāsanā sabbe āsavā khepitā , tadā bhagavatā sabbaññutaññāṇaṃ adhigataṃ nāma , tasmā ‘‘ yaṃ sabbaññutā pattā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ayaṃ tāvettha ācariyānaṃ samānatthakathā .

Paravādī panāha –

‘‘ dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiekkaṃ natthi , yasmā ‘ sabbaññutā pattā viditā sabbadhammā ’ ti vuttaṃ , tasmā sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo ’’ ti , taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ .

Aññameva hi dasabalañāṇaṃ , aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ .

Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti , sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti .

Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti .

Dutiyaṃ kammaparicchedameva , tatiyaṃ dhātunānattakāraṇameva , catutthaṃ ajjhāsayādhimuttimeva , pañcamaṃ kammavipākantarameva , chaṭṭhaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva , sattamaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva , aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva , navamaṃ sattānaṃ cutūpapātameva , dasamaṃ saccaparicchedameva .

Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti .

Etesaṃ pana kiccaṃ sabbaṃ na karotiM0.175 .

Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti , iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti , maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti .

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘ dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttaran ’’ ti .

Jānanto ‘‘ paṭipāṭiyā satta savitakkasavicārānī ’’ ti vakkhati , tato parāni dve avitakkaavicārānīti , āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ , siyā avitakkavicāramattaṃ , siyā avitakkaavicāranti .

Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni , tatoV0.297 dve rūpāvacarāni , avasāne ekaṃ lokuttaranti vakkhati .

Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Yuttihārasampātavaṇṇanā

65. Evaṃ nānānayehi vicayahārasampātaṃ vitthāretvā idāni yuttihārasampātādīni dassetuṃ ‘‘ tattha katamo yuttihārasampāto ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha ‘‘ tasmā rakkhitacittassā ’’ ti gāthāya padattho vitthāritoyeva .

Rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti yujjatīti manacchaṭṭhāni dvārāni satikavāṭena pidahitvā viharantassa kāmavitakkādīnaṃ micchāsaṅkappānaṃ avasaro eva natthīti nekkhammavitakkādiko sammāsaṅkappo eva tassa gocaro pavattiṭṭhānaṃ bhavissatīti ayamattho yujjati .

Yuttiyā ghaṭeti saṃsandati sametīti attho .

Sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatīti vuttanayena sammāsaṅkappagocaro puggalo aviparītameva vitakkato sammādiṭṭhi bhavissati .

Sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ vipassanāñāṇaṃ purakkhatvā viharanto maggañāṇena pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ asammohato paṭivijjhissati .

Tathā paṭivijjhanto ca dukkhasabhāvattā duggatisaṅkhātā sabbā bhavagatiyo jahissati , tato eva sabbaṃ vinipātabhayaṃ saṃsārabhayañca samatikkamissatīti sabbopi cāyamattho yutto evāti .

Yuttihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā .