Kīḷanakaṇḍaṃ

TasmiṃV7.22 kāle bārāṇasiyaṃ eko daliddabrāhmaṇo bahuṃ iṇaṃ gahetvā iṇasāmikehi codiyamāno ‘‘ kiṃ me idha vāsena , araññaṃ pavisitvā mataṃ seyyo ’’ ti nikkhamitvā vanaṃ pavisitvā anupubbena taṃ assamapadaṃ patvā tāpasaṃ vattasampadāya ārādhesi .

Tāpaso ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ativiya upakārako , supaṇṇarājena dinnaṃ dibbamantamassa dassāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ brāhmaṇa , ahaṃ alampāyanamantaṃ jānāmi , taṃ te dammi , gaṇhāhi nan ’’ ti vatvā ‘‘ alaṃ , bhante , na mayhaṃ mantenattho ’’ tiP6.179 vuttepi punappunaṃ vatvā nippīḷetvā sampaṭicchāpetvā adāsiyeva .

Tassa ca mantassa anucchavikāni osadhāni ceva mantupacārañca sabbaṃ kathesi .

Brāhmaṇo ‘‘ laddho me jīvitupāyo ’’ ti katipāhaṃ vasitvā ‘‘ vātābādho me , bhante , bādhatī ’’ ti apadesaṃ katvā tāpasena vissajjito taṃ vanditvā khamāpetvā araññā nikkhamitvā anupubbena yamunāya tīraṃ patvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto mahāmaggaṃ gacchati .

Tasmiṃ kāle sahassamattā bhūridattassa paricārikā nāgamāṇavikā taṃ sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ ādāya nāgabhavanā nikkhamitvā yamunātīre vālukarāsimhi ṭhapetvā tassa obhāsena sabbarattiṃ udakakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane sabbālaṅkārena alaṅkaritvā maṇiratanaṃ parivāretvā siriṃ pavesayamānā nisīdiṃsu .

Brāhmaṇopi mantaṃ sajjhāyanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi .

Tā mantasaddaṃ sutvāva ‘‘ iminā supaṇṇena bhavitabban ’’ ti maraṇabhayatajjitā maṇiratanaṃ aggahetvā pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ agamiṃsu .

Brāhmaṇopi maṇiratanaṃ disvā ‘‘ idāneva me manto samiddho ’’ ti tuṭṭhamānasoM7.24 maṇiratanaṃ ādāya pāyāsi .

Tasmiṃ khaṇe nesādabrāhmaṇo somadattena saddhiṃ migavadhāya araññaṃ pavisanto tassa hatthe taṃ maṇiratanaṃ disvā puttaṃ āha ‘‘ tāta , nanu eso amhākaṃ bhūridattena dinno maṇī ’’ ti ?

‘‘ Āma , tāta , eso maṇī ’’ ti .

‘‘ Tena hissa aguṇaṃ kathetvā imaṃ brāhmaṇaṃ vañcetvā gaṇhāmetaṃ maṇiratanan ’’ ti .

‘‘ Tāta , pubbe bhūridattena dīyamānaṃ na gaṇhi , idāni panesa brāhmaṇo taññeva vañcessati , tuṇhī hohī ’’ ti .

Brāhmaṇo ‘‘ hotu , tāta , passasi etassa vā mama vā vañcanabhāvan ’’ ti alampāyanena saddhiṃ sallapanto āha –

821.

‘‘ Maṇiṃ paggayha maṅgalyaṃ , sādhuvittaṃ manoramaṃ ;

Selaṃ byañjanasampannaṃ , ko imaṃ maṇimajjhagā ’’ ti .

TatthaV7.23 maṅgalyan ti maṅgalasammataṃ sabbakāmadadaṃ .

Ko iman ti kuhiṃ imaṃ maṇiṃ adhigatosi .

TatoP6.180 alampāyano gāthamāha –

822.

‘‘ Lohitakkhasahassāhi , samantā parivāritaṃ ;

Ajja kālaṃ pathaṃ gacchaṃ , ajjhagāhaṃ maṇiṃ iman ’’ ti .

Tassattho – ahaṃ ajja kālaṃ pātova pathaṃ maggaṃ gacchanto rattakkhikāhi sahassamattāhi nāgamāṇavikāhi samantā parivāritaṃ imaṃ maṇiṃ ajjhagā .

Maṃ disvā hi sabbāva etā bhayatajjitā imaṃ chaḍḍetvā palātāti .

Nesādabrāhmaṇo taṃ vañcetukāmo maṇiratanassa aguṇaṃ pakāsento attanā gaṇhitukāmo tisso gāthā abhāsi –

823.

‘‘ Sūpaciṇṇo ayaṃ selo , accito mānito sadā ;

Sudhārito sunikkhitto , sabbatthamabhisādhaye .

824.

‘‘ Upacāravipannassa , nikkhepe dhāraṇāya vā ;

Ayaṃ selo vināsāya , pariciṇṇo ayoniso .

825.

‘‘ NaM7.25 imaṃ akusalo dibyaṃ , maṇiṃ dhāretumāraho ;

Paṭipajja sataṃ nikkhaṃ , dehimaṃ ratanaṃ maman ’’ ti .

Tattha sabbatthan ti yo imaṃ selaṃ suṭṭhu upacarituṃ accituṃ attano jīvitaṃ viya mamāyituṃ suṭṭhu dhāretuṃ suṭṭhu nikkhipituṃ jānāti , tasseva sūpaciṇṇo accito mānito sudhārito sunikkhitto ayaṃ selo sabbaṃ atthaṃ sādhetīti attho .

Upacāravipannassāti yo pana upacāravipanno hoti , tasseso anupāyena pariciṇṇo vināsameva vahatīti vadati .

Dhāretumārahoti dhāretuṃ araho .

Paṭipajja sataṃ nikkhan ti amhākaṃ gehe bahū maṇī , mayametaṃ gahetuṃ jānāma .

Ahaṃ te nikkhasataṃ dassāmi , taṃ paṭipajja , dehi imaṃ maṇiratanaṃ mamanti .

Tassa hi gehe ekopi suvaṇṇanikkho natthi .

So pana tassa maṇino sabbakāmadadabhāvaṃ jānātiV7.24 .

Tenassa etadahosi ‘‘ ahaṃ sasīsaṃ nhatvā maṇiṃ udakena paripphositvā ‘ nikkhasataṃ me dehī ’ ti vakkhāmi , athesa me dassati , tamahaṃ etassa dassāmī ’’ ti .

Tasmā sūro hutvā evamāha .

Tato alampāyano gāthamāha –

826.

‘‘ Na ca myāyaṃ maṇī keyyo , gohi vā ratanehi vā ;

Selo byañjanasampanno , neva keyyo maṇi mamā ’’ ti .

Tattha na ca myāyan ti ayaṃ maṇi mama santako kenaci vikkiṇitabbo nāma na hoti .

Neva keyyoti ayañca mama maṇi lakkhaṇasampanno , tasmā neva keyyo kenaci vatthunāpi vikkiṇitabbo nāma na hotīti .

NesādabrāhmaṇoP6.181 āha –

827.

‘‘ No ce tayā maṇī keyyo , gohi vā ratanehi vā ;

Atha kena maṇī keyyo , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Alampāyano āha –

828.

‘‘ Yo me saṃse mahānāgaṃ , tejassiṃ duratikkamaṃ ;

Tassa dajjaṃ imaṃ selaṃ , jalantamiva tejasā ’’ ti .

Tattha jalantamiva tejasāti pabhāya jalantaṃ viya .

NesādabrāhmaṇoM7.26 āha –

829.

‘‘ Ko nu brāhmaṇavaṇṇena , supaṇṇo patataṃ varo ;

Nāgaṃ jigīsamanvesi , anvesaṃ bhakkhamattano ’’ ti .

TatthaV7.25 ko nūti idaṃ nesādabrāhmaṇo ‘‘ attano bhakkhaṃ anvesantena garuḷena bhavitabban ’’ ti cintetvā evamāha .

Alampāyano evamāha –

830.

‘‘ Nāhaṃ dijādhipo homi , adiṭṭho garuḷo mayā ;

Āsīvisena vittoti , vejjo brāhmaṇa maṃ vidū ’’ ti .

Tattha maṃ vidūti maṃ ‘‘ esa āsīvisena vittako alampāyano nāma vejjo ’’ ti jānanti .

Nesādabrāhmaṇo āha –

831.

‘‘ Kiṃ nu tuyhaṃ phalaṃ atthi , kiṃ sippaṃ vijjate tava ;

Kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho , uragaṃ nāpacāyasī ’’ ti .

Tattha kismiṃ vā tvaṃ paratthaddhoti tvaṃ kismiṃ vā upatthaddho hutvā , kiṃ nissayaṃ katvā uragaṃ āsīvisaṃ na apacāyasi jeṭṭhakaṃ akatvā avajānāsīti pucchati .

So attano balaṃ dīpento āha –

832.

‘‘ Āraññikassa isino , cirarattaṃ tapassino ;

Supaṇṇo kosiyassakkhā , visavijjaṃ anuttaraṃ .

833.

‘‘ Taṃ bhāvitattaññataraṃ , sammantaṃ pabbatantare ;

Sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhāsiṃ , rattindivamatandito .

834.

‘‘ So tadā pariciṇṇo me , vattavā brahmacariyavā ;

Dibbaṃ pātukarī mantaṃ , kāmasā bhagavā mama .

835.

‘‘ TyāhaṃV7.26P6.182 mante paratthaddho , nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ ;

Ācariyo visaghātānaṃ , alampānoti maṃ vidū ’’ ti .

TatthaM7.27 kosiyassakkhāti kosiyagottassa isino supaṇṇo ācikkhi .

Tena akkhātakāraṇaṃ pana sabbaṃ vitthāretvā kathetabbaṃ .

Bhāvitattaññataran ti bhāvitattānaṃ isīnaṃ aññataraṃ .

Sammantan ti vasantaṃ .

Kāmasāti attano icchāya .

Mamāti taṃ mantaṃ mayhaṃ pakāsesi .

Tyāhaṃ mante , paratthaddhoti ahaṃ te mante upatthaddho nissito .

Bhoginan ti nāgānaṃ .

Visaghātānan ti visaghātakavejjānaṃ .

Taṃ sutvā nesādabrāhmaṇo cintesi ‘‘ ayaṃ alampāyano yvāssa nāgaṃ dasseti , tassa maṇiratanaṃ dassati , bhūridattamassa dassetvā maṇiṃ gaṇhissāmī ’’ ti .

Tato puttena saddhiṃ mantento gāthamāha –

836.

‘‘ Gaṇhāmase maṇiṃ tāta , somadatta vijānahi ;

Mā daṇḍena siriṃ pattaṃ , kāmasā pajahimhase ’’ ti .

Tattha gaṇhāmaseti gaṇhāma .

Kāmasāti attano ruciyā daṇḍena paharitvā mā jahāma .

Somadatto āha –

837.

‘‘ Sakaṃ nivesanaṃ pattaṃ , yo taṃ brāhmaṇa pūjayi ;

Evaṃ kalyāṇakārissa , kiṃ mohā dubbhimicchasi .

838.

‘‘ Sace tvaṃ dhanakāmosi , bhūridatto padassati ;

Tameva gantvā yācassu , bahuṃ dassati te dhanan ’’ ti .

Tattha pūjayīti dibbakāmehi pūjayittha .

Dubbhimicchasīti kiṃ tathārūpassa mittassa dubbhikammaṃ kātuṃ icchasi tātāti .

Brāhmaṇo āha –

839.

‘‘ HatthagataṃV7.27 pattagataṃ , nikiṇṇaṃ khādituṃ varaṃ ;

Mā no sandiṭṭhiko attho , somadatta upaccagā ’’ ti .

Tattha hatthagatan ti tāta somadatta , tvaṃ taruṇako lokapavattiṃ na jānāsi .

Yañhi hatthagataṃ vā hoti pattagataṃ vā purato vā nikiṇṇaṃ ṭhapitaṃ , tadeva me khādituṃ varaṃ , na dūre ṭhitaṃ .

SomadattoP6.183M7.28 āha –

840.

‘‘ Paccati niraye ghore , mahissamapi vivarati ;

Mittadubbhī hitaccāgī , jīvarevāpi sussati .

841.

‘‘ Sace tvaṃ dhanakāmosi , bhūridatto padassati ;

Maññe attakataṃ veraṃ , na ciraṃ vedayissasī ’’ ti .

Tattha mahissamapi vivaratīti tāta , mittadubbhino jīvantasseva pathavī bhijjitvā vivaraṃ deti .

Hitaccāgīti attano hitapariccāgī .

Jīvarevāpi sussatīti jīvamānova sussati , manussapeto hoti .

Attakataṃ veran ti attanā kataṃ pāpaṃ .

Na ciran ti na cirasseva vedayissasīti maññāmi .

Brāhmaṇo āha –

842.

‘‘ Mahāyaññaṃ yajitvāna , evaṃ sujjhanti brāhmaṇā ;

Mahāyaññaṃ yajissāma , evaṃ mokkhāma pāpakā ’’ ti .

Tattha sujjhantīti tāta somadatta , tvaṃ daharo na kiñci jānāsi , brāhmaṇā nāma yaṃ kiñci pāpaṃ katvā yaññena sujjhantīti dassento evamāha .

Somadatto āha –

843.

‘‘ HandaV7.28 dāni apāyāmi , nāhaṃ ajja tayā saha ;

Padampekaṃ na gaccheyyaṃ , evaṃ kibbisakārinā ’’ ti .

Tattha apāyāmīti apagacchāmi , palāyāmīti attho .

Evañca pana vatvā paṇḍito māṇavo pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto mahantena saddena devatā ujjhāpetvā ‘‘ evarūpena pāpakārinā saddhiṃ na gamissāmī ’’ ti pitu passantasseva palāyitvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

844.

‘‘ IdaṃM7.29 vatvāna pitaraṃ , somadatto bahussuto ;

Ujjhāpetvāna bhūtāni , tamhā ṭhānā apakkamī ’’ ti .

Nesādabrāhmaṇo ‘‘ somadatto ṭhapetvā attano gehaṃ kuhiṃ gamissatī ’’ ti cintento alampāyanaṃ thokaṃ anattamanaṃ disvā ‘‘ alampāyanaP6.184 , mā cintayi , dassessāmi te bhūridattan ’’ ti taṃ ādāya nāgarājassa uposathakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā vammikamatthake bhoge ābhujitvā nipannaṃ nāgarājānaṃ disvā avidūre ṭhito hatthaṃ pasāretvā dve gāthā abhāsi –

845.

‘‘ Gaṇhāhetaṃ mahānāgaṃ , āharetaṃ maṇiṃ mama ;

Indagopakavaṇṇābho , yassa lohitako siro .

846.

‘‘ Kappāsapicurāsīva , eso kāyo padissati ;

Vammikaggagato seti , taṃ tvaṃ gaṇhāhi brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha indagopakavaṇṇābhoti indagopakavaṇṇo viya ābhāsati .

Kappāsapicurāsīvāti suvihitassa kappāsapicuno rāsi viya .

Atha mahāsatto akkhīni ummīletvā nesādabrāhmaṇaṃ disvā ‘‘ ayaṃ uposathassa me antarāyaṃ kareyyāti imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahāsampattiyā patiṭṭhāpesiṃ .

Mayā dīyamānaṃ maṇiṃ gaṇhituṃ na icchi .

Idāni pana ahituṇḍikaṃ gahetvā āgacchati .

Sacāhaṃ imassa mittadubbhinoV7.29 kujjheyyaṃ , sīlaṃ me khaṇḍaṃ bhavissati .

Mayā kho pana paṭhamaññeva caturaṅgasamannāgato uposatho adhiṭṭhito , so yathādhiṭṭhitova hotu , alampāyano maṃ chindatu vā pacatu vā , sūlena vā vijjhatu , nevassa kujjhissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ sace kho panāhaṃ ime olokessāmi , bhasmā bhaveyyuṃ .

Maṃ pothentepi na kujjhissāmi na olokessāmī ’’ ti akkhīni nimīletvā adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā bhogantare sīsaṃ pakkhipitvā niccalova hutvā nipajji .

Nesādabrāhmaṇopi ‘‘ bho alampāyana , imaṃ nāgaṃ gaṇhāhi , dehi me maṇin ’’ ti āha .

Alampāyano nāgaṃ disvā tuṭṭho maṇiṃ kismiñci agaṇetvā ‘‘ gaṇha , brāhmaṇā ’’ ti tassa hatthe khipi .

So tassa hatthato gaḷitvā pathaviyaṃ pati .

Patitamattova pathaviṃ pavisitvā nāgabhavanameva gato .

BrāhmaṇoM7.30 maṇiratanato bhūridattena saddhiṃ mittabhāvato puttatoti tīhi parihāyi .

So ‘‘ nippaccayo jātomhi , puttassa me vacanaṃ na katan ’’ ti paridevanto gehaṃ agamāsi .

AlampāyanopiP6.185 dibbosadhehi attano sarīraṃ makkhetvā thokaṃ khāditvā attano kāyaṃ paripphosetvā dibbamantaṃ jappanto bodhisattaṃ upasaṅkamitvā naṅguṭṭhe gahetvā ākaḍḍhitvā sīsaṃ daḷhaṃ gaṇhanto mukhamassa vivaritvā osadhaṃ khāditvā mukhe kheḷaṃ opi .

Sucijātiko nāgarājā sīlabhedabhayena akujjhitvā akkhīnipi na ummīlesi .

Atha naṃ osadhamantaṃ katvā naṅguṭṭhe gahetvā heṭṭhāsīsaṃ katvā sañcāletvā gahitabhojanaṃ chaḍḍāpetvā bhūmiyaṃ dīghato nipajjāpetvā masūrakaṃ maddanto viya pādehi madditvā aṭṭhīni cuṇṇiyamānāni viya ahesuṃ .

Puna naṅguṭṭhe gahetvā dussaṃ pothento viya pothesi .

Mahāsatto evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantopi neva kujjhi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

847.

‘‘ Athosadhehi dibbehi , jappaṃ mantapadāni ca ;

Evaṃ taṃ asakkhi satthuṃ , katvā parittamattano ’’ ti .

Tattha asakkhīti sakkhi .

Satthun ti gaṇhituṃ .

Iti so mahāsattaṃ dubbalaṃ katvā vallīhi peḷaṃ sajjetvā mahāsattaṃ tattha pakkhipi , sarīrassa mahantatāya tattha na pavisati .

Atha naṃ paṇhiyā koṭṭento pavesetvā peḷaṃ ādāya ekaṃ gāmaṃ gantvā gāmamajjhe otāretvā ‘‘ nāgassa naccaṃ daṭṭhukāmā āgacchantū ’’ ti saddamakāsi .

Sakalagāmavāsino sannipatiṃsu .

Tasmiṃ khaṇe alampāyano ‘‘ nikkhama mahānāgā ’’ tiV7.30 āha .

Mahāsatto cintesi ‘‘ ajja mayā parisaṃ tosentena kīḷituṃ vaṭṭati .

Evaṃ alampāyano bahuṃ dhanaṃ labhitvā tuṭṭho maṃ vissajjessati .

Yaṃ yaṃ esa maṃ kāreti , taṃ taṃ karissāmī ’’ ti .

Atha naṃ so peḷato nīharitvā ‘‘ mahā hohī ’’ ti āha .

So mahā ahosi ,‘‘ khuddako , vaṭṭo , vammito , ekapphaṇo , dviphaṇo , tipphaṇo , catupphaṇo , pañca , cha , satta , aṭṭha , nava , dasa vīsati , tiṃsati , cattālīsa , paṇṇāsapphaṇo , satapphaṇo , ucco , nīco , dissamānakāyo , adissamānakāyo , dissamānaupaḍḍhakāyoM7.31 , nīlo , pīto , lohito , odāto , mañjaṭṭhiko hohi , aggijālaṃ vissajjehi , udakaṃ , dhūmaṃ vissajjehī ’’ ti .

Mahāsatto imesupi ākāresu vuttavutteP6.186 attabhāve nimminitvā naccaṃ dassesi .

Taṃ disvā koci assūni sandhāretuṃ nāsakkhi .

Manussā bahūni hiraññasuvaṇṇavatthālaṅkārādīni adaṃsu .

Iti tasmiṃ gāme sahassamattaṃ labhi .

So kiñcāpi mahāsattaṃ gaṇhanto ‘‘ sahassaṃ labhitvā taṃ vissajjessāmī ’’ ti āha , taṃ pana dhanaṃ labhitvā ‘‘ gāmakepi tāva mayā ettakaṃ dhanaṃ laddhaṃ , nagare kira bahuṃ labhissāmī ’’ ti dhanalobhena taṃ na muñci .

So tasmiṃ gāme kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā ratanamayaṃ peḷaṃ kāretvā tattha mahāsattaṃ pakkhipitvā sukhayānakaṃ āruyha mahantena parivārena nikkhamitvā taṃ gāmanigamādīsu kīḷāpento anupubbena bārāṇasiṃ pāpuṇi .

Nāgarājassa pana madhulāje deti , maṇḍūke māretvā deti , so gocaraṃ na gaṇhāti avissajjanabhayena .

Gocaraṃ aggaṇhantampi puna naṃ cattāro dvāragāme ādiṃ katvā tattha tattha māsamattaṃ kīḷāpesi .

Pannarasauposathadivase pana ‘‘ ajja tumhākaṃ santike kīḷāpessāmī ’’ ti rañño ārocāpesi .

Rājā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanaṃ sannipātāpesi .

Rājaṅgaṇe mañcātimañcaṃ bandhiṃsu .

Kīḷanakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ .