Nagarakaṇḍavaṇṇanā

Taṃ sutvā mahāsatto pitarā saddhiṃ sallapanto imaṃ gāthamāha –

2400.

‘‘ Dhammena rajjaṃ kārentaṃ , raṭṭhā pabbājayittha maṃ ;

Tvañca jānapadā ceva , negamā ca samāgatā ’’ ti .

TatoM7.379 rājā puttaṃ attano dosaṃ khamāpento āha –

2401.

‘‘ DukkaṭañcaV7.373 hi no putta , bhūnahaccaṃ kataṃ mayā ;

Yohaṃ sivīnaṃ vacanā , pabbājesimadūsakan ’’ ti .

Imaṃ gāthaṃ vatvā attano dukkhaharaṇatthaṃ puttaṃ yācanto itaraṃ gāthamāha –

2402.

‘‘ Yena kenaci vaṇṇena , pitu dukkhaṃ udabbahe ;

Mātu bhaginiyā cāpi , api pāṇehi attano ’’ ti .

Tattha udabbaheti hareyya .

Api pāṇehīti tāta puttena nāma jīvitaṃ pariccajitvāpi mātāpitūnaṃ sokadukkhaṃ haritabbaṃ , tasmā mama dosaṃ hadaye akatvā mama vacanaṃ karohi , imaṃ isiliṅgaṃ hāretvā rājavesaṃ gaṇha tātāti iminā kira naṃ adhippāyenevamāha .

BodhisattoP6.588 rajjaṃ kāretukāmopi ‘‘ ettake pana akathite garukaṃ nāma na hotī ’’ ti kathesi .

Mahāsatto ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Athassa adhivāsanaṃ viditvā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā ‘‘ nahānakālo mahārāja , rajojallaṃ pavāhayā ’’ ti vadiṃsu .

Atha ne mahāsatto ‘‘ thokaṃ adhivāsethā ’’ ti vatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā isibhaṇḍaṃ omuñcitvā paṭisāmetvā saṅkhavaṇṇasāṭakaṃ nivāsetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ‘‘ idaṃ mayā nava māse aḍḍhamāsañca vasantena samaṇadhammassa kataṭṭhānaṃ , pāramīkūṭaṃ gaṇhantena mayā dānaṃ datvā mahāpathaviyā kampāpitaṭṭhānan ’’ ti paṇṇasālaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aṭṭhāsi .

Athassa kappakādayo kesamassukammādīni kariṃsu .

Tamenaṃ sabbābharaṇabhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ rajje abhisiñciṃsu .

Tena vuttaṃ –

2403.

‘‘ Tato vessantaro rājā , rajojallaṃ pavāhayi ;

Rajojallaṃ pavāhetvā , saṅkhavaṇṇaṃ adhārayī ’’ ti .

Tattha pavāhayīti hāresi , hāretvā ca pana rājavesaṃ gaṇhīti attho .

Athassa yaso mahā ahosi .

Olokitaolokitaṭṭhānaṃ kampati , mukhamaṅgalikā mukhamaṅgalāni ghosayiṃsu , sabbatūriyāni paggaṇhiṃsu , mahāsamuddakucchiyaṃM7.380 meghagajjitaghoso viya tūriyaghoso ahosi .

Hatthiratanaṃ alaṅkaritvā upānayiṃsu .

So khaggaratanaṃ bandhitvā hatthiratanaṃV7.374 abhiruhi .

Tāvadeva naṃ sahajātā saṭṭhisahassā amaccā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā parivārayiṃsu , sabbakaññāyo maddidevimpi nahāpetvā alaṅkaritvā abhisiñciṃsu .

Sīse ca panassā abhisekaudakaṃ abhisiñcamānā ‘‘ vessantaro taṃ pāletū ’’ tiādīni maṅgalāni vadiṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2404.

‘‘ Sīsaṃ nhāto sucivattho , sabbābharaṇabhūsito ;

Paccayaṃ nāgamāruyha , khaggaṃ bandhi parantapaṃ .

2405.

‘‘ Tato saṭṭhisahassāni , yodhino cārudassanā ;

Sahajātā pakiriṃsu , nandayantā rathesabhaṃ .

2406.

‘‘ TatoP6.589 maddimpi nhāpesuṃ , sivikaññā samāgatā ;

Vessantaro taṃ pāletu , jālī kaṇhājinā cubho ;

Athopi taṃ mahārājā , sañjayo abhirakkhatū ’’ ti .

Tattha paccayaṃ nāgamāruyhāti taṃ attano jātadivase uppannaṃ hatthināgaṃ .

Parantapan ti amittatāpanaṃ .

Pakiriṃsūti parivārayiṃsu .

Nandayantāti tosentā .

Sivikaññāti sivirañño pajāpatiyo sannipatitvā gandhodakena nhāpesuṃ .

Jālī kaṇhājinā cubhoti ime te puttāpi mātaraṃ rakkhantūti .

2407.

‘‘ Idañca paccayaṃ laddhā , pubbe saṃklesamattano ;

Ānandiyaṃ ācariṃsu , ramaṇīye giribbaje .

2408.

‘‘ Idañca paccayaṃ laddhā , pubbe saṃklesamattano ;

Ānandi vittā sumanā , putte saṅgamma lakkhaṇā .

2409.

‘‘ Idañca paccayaṃ laddhā , pubbe saṃklesamattano ;

Ānandi vittā patītā , saha puttehi lakkhaṇā ’’ ti .

Tattha idañca paccayaṃ laddhāti bhikkhave , vessantaro maddī ca idañca paccayaṃ laddhā imaṃ patiṭṭhaṃV7.375 labhitvā , rajje patiṭṭhahitvāti attho .

Pubbeti itoM7.381 pubbe attano vanavāsasaṃklesañca anussaritvā .

Ānandiyaṃ ācariṃsu , ramaṇīye giribbajeti ramaṇīye vaṅkagirikucchimhi ‘‘ vessantarassa rañño āṇā ’’ ti kañcanalatāvinaddhaṃ ānandabheriṃ carāpetvā ānandachaṇaṃ ācariṃsu .

Ānandi vittā sumanāti lakkhaṇasampannā maddī putte saṅgamma sampāpuṇitvā vittā sumanā hutvā ativiya nandīti attho .

Patītāti somanassā hutvā .

Evaṃ patītā hutvā ca pana putte āha –

2410.

‘‘ Ekabhattā pure āsiṃ , niccaṃ thaṇḍilasāyinī ;

Iti metaṃ vataṃ āsi , tumhaṃ kāmā hi puttakā .

2411.

‘‘ Taṃ me vataṃ samiddhajja , tumhe saṅgamma puttakā ;

Mātujampi taṃ pāletu , pitujampi ca puttaka ;

Athopi taṃ mahārājā , sañjayo abhirakkhatu .

2412.

‘‘ Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ , mayhañceva pitucca te ;

Sabbena tena kusalena , ajaro amaro bhavā ’’ ti .

Tattha tumhaṃ kāmā hi puttakāti puttakā ahaṃ tumhākaṃ kāmā tumhe patthayamānā pure tumhesu brāhmaṇena nītesu ekabhattaṃ bhuñjitvā bhūmiyaṃ sayiṃ , iti me tumhākaṃ kāmā etaṃ vataṃ āsīti vadati .

Samiddhajjāti taṃ me vataṃ ajja samiddhaṃ .

Mātujampi taṃ pāletu , pitujampi ca puttakāti puttajāli taṃ mātujātaṃ somanassampi pitujātaṃ somanassampi pāletu , mātāpitūnaṃ santakaṃ puññaṃ taṃ pāletūti attho .

Tenevāha ‘‘ yaṃ kiñcitthi kataṃ puññan ’’ ti .

PhussatīpiP6.590 devī ‘‘ ito paṭṭhāya mama suṇhā imāneva vatthāni nivāsetu , imāni ābharaṇāni dhāretū ’’ ti suvaṇṇasamugge pūretvā pahiṇi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2413.

‘‘ Kappāsikañca koseyyaṃ , khomakoṭumbarāni ca ;

Sassu suṇhāya pāhesi , yehi maddī asobhatha .

2414.

‘‘ TatoV7.376M7.382 hemañca kāyūraṃ , gīveyyaṃ ratanāmayaṃ ;

Sassu suṇhāya pāhesi , yehi maddī asobhatha .

2415.

‘‘ Tato hemañca kāyūraṃ , aṅgadaṃ maṇimekhalaṃ ;

Sassu suṇhāya pāhesi , yehi maddī asobhatha .

2416.

‘‘ Uṇṇataṃ mukhaphullañca , nānāratte ca māṇike ;

Sassu suṇhāya pāhesi , yehi maddī asobhatha .

2417.

‘‘ Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ , mekhalaṃ pāṭipādakaṃ ;

Sassu suṇhāya pāhesi , yehi maddī asobhatha .

2418.

‘‘ Suttañca suttavajjañca , upanijjhāya seyyasi ;

Asobhatha rājaputtī , devakaññāva nandane .

2419.

‘‘ Sīsaṃ nhātā sucivatthā , sabbālaṅkārabhūsitā ;

Asobhatha rājaputtī , tāvatiṃseva accharā .

2420.

‘‘ Kadalīva vātacchupitā , jātā cittalatāvane ;

Antāvaraṇasampannā , rājaputtī asobhatha .

2421.

‘‘ Sakuṇī mānusinīva , jātā cittapattā patī ;

Nigrodhapakkabimboṭṭhī , rājaputtī asobhathā ’’ ti .

Tattha hemañca kāyūran ti suvaṇṇamayaṃ vanakhajjūriphalasaṇṭhānaṃ gīvāpasādhanameva .

Ratanamayan ti aparampi ratanamayaṃ gīveyyaṃ .

Aṅgadaṃ maṇimekhalan ti aṅgadābharaṇañca maṇimayamekhalañca .

Uṇṇatan ti ekaṃ nalāṭapasādhanaṃ .

Mukhaphullan ti nalāṭante tilakamālābharaṇaṃ .

Nānāratteti nānāvaṇṇe .

Māṇiketi maṇimaye .

Uggatthanaṃ giṅgamakan ti etānipi dve ābharaṇāni .

Mekhalan ti suvaṇṇarajatamayaṃ mekhalaṃ .

Pāṭipādakan ti pādapasādhanaṃ .

Suttañca suttavajjaṃ cāti suttārūḷhañca asuttārūḷhañca pasādhanaṃ .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ suppañca suppavajjañcā ’’ tiV7.377 likhitaṃ .

Upanijjhāya seyyasīti etaṃ suttārūḷhañca asuttārūḷhañca ābharaṇaṃ taṃ taṃ ūnaṭṭhānaṃ oloketvā alaṅkaritvā ṭhitā seyyasī uttamarūpadharā maddī devakaññāva nandane asobhatha .

Vātacchupitāti cittalatāvane jātā vātasamphuṭṭhā suvaṇṇakadalī viya taṃ divasaṃ sā vijambhamānā asobhathaM7.383 .

Dantāvaraṇasampannāti bimbaphalasadisehi rattadantāvaraṇehi samannāgatā .

Sakuṇī mānusinīva , jātā cittapattā patīti yathā mānusiyā sarīrenaP6.591 jātā mānusinī nāma sakuṇī cittapattā ākāse uppatamānā pakkhe pasāretvā gacchantī sobhati , evaṃ sā rattoṭṭhatāya nigrodhapakkabimbaphalasadisaoṭṭhehi asobhatha .

Saṭṭhisahassā amaccā maddiṃ abhiruhanatthāya sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanāmesuṃ .

Tena vuttaṃ –

2422.

‘‘ Tassā ca nāgamānesuṃ , nātivaddhaṃva kuñjaraṃ ;

Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ , īsādantaṃ urūḷhavaṃ .

2423.

‘‘ Sā maddī nāgamāruhi , nātivaddhaṃva kuñjaraṃ ;

Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ , īsādantaṃ urūḷhavan ’’ ti .

Tattha tassā cāti bhikkhave , tassāpi maddiyā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ katvā nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanesuṃ .

Nāgamāruhīti varahatthipiṭṭhiṃ abhiruhi .

Iti te ubhopi mahantena yasena khandhāvāraṃ agamaṃsu .

Sañjayarājā dvādasahi akkhobhiṇīhi saddhiṃ māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ vanakīḷaṃ kīḷi .

Mahāsattassa tejena tāvamahante araññe koci vāḷamigo vā pakkhī vā kañci na viheṭhesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2424.

‘‘ Sabbamhi taṃ araññamhi , yāvantettha migā ahuṃ ;

Vessantarassa tejena , naññamaññaṃ viheṭhayuṃ .

2425.

‘‘ Sabbamhi taṃ araññamhi , yāvantettha dijā ahuṃ ;

Vessantarassa tejena , naññamaññaṃ viheṭheyuṃ .

2426.

‘‘ SabbamhiV7.378 taṃ araññamhi , yāvantettha migā ahuṃ ;

Ekajjhaṃ sannipātiṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2427.

‘‘ SabbamhiM7.384 taṃ araññamhi , yāvantettha dijā ahuṃ ;

Ekajjhaṃ sannipātiṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2428.

‘‘ Sabbamhi taṃ araññamhi , yāvantettha migā ahuṃ ;

Nāssu mañjū nikūjiṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2429.

‘‘ Sabbamhi taṃ araññamhi , yāvantettha dijā ahuṃ ;

Nāssu mañjū nikūjiṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane ’’ ti .

Tattha yāvantetthāti yāvanto ettha .

Ekajjhaṃ sannipātiṃsūti ekasmiṃ ṭhāne sannipatiṃsu , sannipatitvā ca pana ‘‘ ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ aññamaññaṃ lajjā vā hirottappaṃ vā saṃvaro vā na bhavissatī ’’ ti domanassapattā ahesuṃ .

Nāssu mañjū nikūjiṃsūti mahāsattassa viyogadukkhitā madhuraṃ ravaṃ pubbe viya na raviṃsu .

SañjayanarindoP6.592 māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ , vanakīḷaṃ kīḷitvā senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘ tāta , ciraṃ no araññe vuttaṃ , kiṃ te mama puttassa gamanamaggo alaṅkato ’’ ti pucchitvā ‘‘ āma , deva , kālo vo gamanāyā ’’ ti vutte vessantarassa ārocāpetvā senaṃ ādāya nikkhami .

Vaṅkagirikucchito yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanaṃ alaṅkatamaggaṃ mahāsatto mahantena parivārena saddhiṃ paṭipajji .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2430.

‘‘ Paṭiyatto rājamaggo , vicitto pupphasanthato ;

Vasi vessantaro yattha , yāvatāva jetuttarā .

2431.

‘‘ TatoV7.379 saṭṭhisahassāni , yodhino cārudassanā ;

Samantā parikiriṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2432.

‘‘ OrodhāM7.385 ca kumārā ca , vesiyānā ca brāhmaṇā ;

Samantā parikiriṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2433.

‘‘ Hatthārohā anīkaṭṭhā , rathikā pattikārakā ;

Samantā parikiriṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2434.

‘‘ Samāgatā jānapadā , negamā ca samāgatā ;

Samantā parikiriṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2435.

‘‘ Karoṭiyā cammadharā , illīhatthā suvammino ;

Purato paṭipajjiṃsu , vessantare payātamhi ;

Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane ’’ ti .

Tattha paṭiyattoti visākhāpuṇṇamapūjākāle viya alaṅkato .

Vicittoti kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi vicitto .

Pupphasanthatoti lājāpañcamakehi pupphehi santhato .

Yatthāti yasmiṃ vaṅkapabbate vessantaro vasati , tato paṭṭhāya yāva jetuttaranagarā nirantaraṃ alaṅkatappaṭiyattova .

Karoṭiyāti sīsakaroṭīti laddhanāmāya sīse paṭimukkakaroṭikā yodhā .

Cammadharāti kaṇḍavāraṇacammadharā .

Suvamminoti vicitrāhi jālikāhi suṭṭhu vammikā .

Purato paṭipajjiṃsūti mattahatthīsupi āgacchantesu anivattino sūrayodhā rañño vessantarassa purato paṭipajjiṃsu .

Rājā saṭṭhiyojanamaggaṃ dvīhi māsehi atikkamma jetuttaranagaraṃ patto alaṅkatappaṭiyattanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruhi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2436.

‘‘ TeV7.380 pāvisuṃ puraṃ rammaṃ , mahāpākāratoraṇaṃ ;

Upetaṃ annapānehi , naccagītehi cūbhayaṃ .

2437.

‘‘ VittāM7.386 jānapadā āsuṃ , negamā ca samāgatā ;

Anuppatte kumāramhi , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2438.

‘‘ Celukkhepo avattittha , āgate dhanadāyake ;

Nandiṃ pavesi nagare , bandhanā mokkho aghosathā ’’ ti .

TatthaP6.593 mahāpākāratoraṇan ti mahantehi pākārehi ca toraṇehi ca samannāgataṃ .

Naccagītehi cūbhayan ti naccehi ca gītehi ca ubhayehi samannāgataṃ .

Vittāti tuṭṭhā somanassappattā .

Āgate dhanadāyaketi mahājanassa dhanadāyake mahāsatte āgate .

Nandiṃ pavesīti ‘‘ vessantarassa mahārājassa āṇā ’’ ti nagare nandibherī cari .

Bandhanā mokkho aghosathāti sabbasattānaṃ bandhanā mokkho ghosito .

Antamaso biḷāraṃ upādāya vessantaramahārājā sabbasatte bandhanā vissajjāpesi .

So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi ‘‘ ye vibhātāya rattiyā mama āgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti , tesāhaṃ kiṃ dassāmī ’’ ti ?

Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi .

So āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuñca pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi , sakalanagare jāṇuppamāṇaṃ vassāpesi .

Punadivase mahāsatto ‘‘ tesaṃ tesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ tesaṃ tesaññeva hotū ’’ ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ saddhiṃ dhanena koṭṭhāgāresu okirāpetvā dānamukhe ṭhapesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2439.

‘‘ Jātarūpamayaṃ vassaṃ , devo pāvassi tāvade ;

Vessantare paviṭṭhamhi , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane .

2440.

‘‘ Tato vessantaro rājā , dānaṃ datvāna khattiyo ;

Kāyassa bhedā sappañño , saggaṃ so upapajjathā ’’ ti .

TatthaV7.381M7.387 saggaṃ so upapajjathāti tato cuto dutiyacittena tusitapure uppajjīti .

Nagarakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .

Satthā imaṃ gāthāsahassappaṭimaṇḍitaṃ mahāvessantaradhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā jūjako devadatto ahosi , amittatāpanā ciñcamāṇavikā , cetaputto channo , accutatāpaso sāriputto , sakko anuruddho , sañcayanarindo suddhodanamahārājā , phussatī devī sirimahāmāyā , maddī devī rāhulamātā , jālikumāro rāhulo , kaṇhājinā uppalavaṇṇā , sesaparisā buddhaparisā , mahāvessantaro rājā pana ahameva sammāsambuddho ahosin ’’ ti .

Vessantarajātakavaṇṇanā dasamā .

Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā .

Jātaka-aṭṭhakathā samattā .