[544]7. Candakumārajātakavaṇṇanā

RājāsiV7.66M7.71 luddakammoti idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi .

Tassa vatthu saṅghabhedakakkhandhake āgatameva .

Taṃ tassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva bimbisārarañño maraṇā tatthāgatanayeneva veditabbaṃ .

Taṃ pana mārāpetvā devadatto ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘ mahārāja , tava manoratho matthakaṃ patto , mama manoratho tāva na pāpuṇātī ’’ ti āha .

‘‘ Ko pana te , bhante , manoratho ’’ ti ?

‘‘ Nanu dasabalaṃ māretvā buddho bhavissāmī ’’ ti .

‘‘ Amhehettha kiṃ kātabban ’’ ti ?

‘‘ Mahārāja , dhanuggahe sannipātāpetuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

‘‘ Sādhu , bhante ’’ ti rājā akkhaṇavedhīnaṃ dhanuggahānaṃ pañcasatāni sannipātāpetvā tato ekatiṃsa jane uccinitvā therassa santikaṃ pāhesi .

So tesaṃ jeṭṭhakaṃ āmantetvā ‘‘ āvuso samaṇo gotamo gijjhakūṭe viharati , asukasmiṃ nāma divāṭṭhāne caṅkamati .

Tvaṃ tattha gantvā taṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā asukena nāma maggena ehī ’’ ti vatvā pesetvā tasmiṃ magge dve dhanuggahe ṭhapesi ‘‘ tumhākaṃ ṭhitamaggena eko puriso āgamissati , taṃ tumhe jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā ’’ ti , tasmiṃ magge cattāro purise ṭhapesi ‘‘ tumhākaṃ ṭhitamaggena dve purisā āgamissanti , tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā ’’ ti , tasmiṃ magge aṭṭha jane ṭhapesi ‘‘ tumhākaṃ ṭhitamaggena cattāro puriso āgamissanti , tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā ’’ ti , tasmiṃ magge soḷasa purise ṭhapesi ‘‘ tumhākaṃ ṭhitamaggena aṭṭha purisā āgamissanti , tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā ’’ ti .

Kasmā panesa evamakāsīti ?

Attano kammassa paṭicchādanatthaṃ .

Atha so jeṭṭhakadhanuggaho vāmato khaggaṃ laggetvā piṭṭhiyā tuṇīraṃ bandhitvā meṇḍasiṅgamahādhanuṃ gahetvā tathāgatassa santikaṃ gantvā ‘‘ vijjhissāmi nan ’’ ti saññāya dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhitvāM7.72 ākaḍḍhitvā vissajjetuṃ nāsakkhi .

So saraṃ oropetumpi asakkonto phāsukā bhijjantiyo viya mukhato kheḷena paggharantena kilantarūpo ahosi , sakalasarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ , yantena pīḷitākārappattaṃ viya ahosi .

So maraṇabhayatajjito aṭṭhāsi .

Atha naṃ satthā disvāV7.67 madhurassaraṃ nicchāretvā etadavoca ‘‘ mā bhāyi bho , purisa , ito ehī ’’ ti .

So tasmiṃ khaṇe āvudhāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā ‘‘ accayo maṃ , bhante , accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ , svāhaṃ tumhākaṃ guṇe ajānanto andhabālassa devadattassa vacanena tumhe jīvitā voropetuṃ āgatomhi , khamatha me , bhante ’’ ti khamāpetvā ekamante nisīdi .

Atha naṃ satthā dhammaṃ desento saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘ āvuso , devadattena ācikkhitamaggaṃ appaṭipajjitvā aññena maggena yāhī ’’ ti uyyojesi .

Uyyojetvā ca pana caṅkamā oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .

Atha tasmiṃ dhanuggahe anāgacchante itare dve janā ‘‘ kiṃ nu kho so cirāyatī ’’ ti paṭimaggena gacchantā dasabalaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Satthā tesampi dhammaṃ desetvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘ āvuso , devadattena kathitamaggaṃ appaṭipajjitvā iminā maggena gacchathā ’’ ti uyyojesi .

Iminā upāyena itaresupi āgantvā nisinnesu sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā aññena maggena uyyojesi .

Atha so paṭhamamāgato jeṭṭhakadhanuggaho devadattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , devadatta ahaṃ sammāsambuddhaṃ jīvitā voropetuṃ nāsakkhiṃ , mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo ’’ ti ārocesi .

Te sabbepi ‘‘ sammāsambuddhaṃ nissāya amhehi jīvitaṃ laddhan ’’ ti satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Ayaṃ pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā ahosi .

Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso devadatto kira ekasmiṃ tathāgate veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmamakāsi , te sabbepi satthāraṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃsū ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāyaM7.73 nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi devadatto maṃ ekakaṃ nissāya mayi veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmaṃ akāsiyevā ’’ ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari .

Atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi .

Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṃ kāresi , tassa putto candakumāro nāma oparajjaṃ kāresi .

Khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo purohito ahosi .

So rañño atthañca dhammañca anusāsi .

Taṃ kira rājā ‘‘ paṇḍito ’’ ti vinicchaye nisīdāpesi .

So lañjavittako hutvā lañjaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti , sāmike ca asāmike .

Athekadivasaṃ eko aḍḍaparājito puriso vinicchayaṭṭhānā upakkosento nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ candakumāraṃ disvā dhāvitvā tassa pādesu nipatitvā rodi .

So ‘‘ kiṃ , bho purisa , rodasī ’’ ti āha .

‘‘ Sāmi , khaṇḍahāloV7.68 vinicchaye vilopaṃ khādati , ahaṃ tena lañjaṃ gahetvā parājayaṃ pāpito ’’ ti .

Candakumāro ‘‘ mā bhāyī ’’ ti taṃ assāsetvā vinicchayaṃ netvā sāmikameva sāmikaṃ , asāmikameva asāmikaṃ akāsi .

Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi .

Rājā taṃ sutvā ‘‘ kiṃsaddo eso ’’ ti pucchi .

‘‘ Candakumārena kira aḍḍo suvinicchito , tattheso sādhukārasaddo ’’ ti .

Taṃ sutvā rājā tussi .

Kumāro āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi .

Atha naṃ rājā ‘‘ tāta , eko kira te aḍḍo vinicchito ’’ ti āha .

‘‘ Āma , devā ’’ ti .

‘‘ Tena hi , tāta , ito paṭṭhāya tvameva vinicchayaṃ paṭṭhapehī ’’ ti vinicchayaṃ kumārassa adāsi .

Tato paṭṭhāya khaṇḍahālassa āyo pacchijji .

So tato paṭṭhāya kumāre āghātaṃ bandhitvā okāsaṃ gavesanto antarāpekkho vicari .

So pana rājā mandapañño .

So ekadivasaṃ rattibhāge supitvā paccūsasamaye supinante alaṅkatadvārakoṭṭhakaṃ , sattaratanamayapākāraṃ , saṭṭhiyojanikasuvaṇṇamayavālukamahāvīthiṃ , yojanasahassubbedhavejayantapāsādapaṭimaṇḍitaṃ nandanavanādivanarāmaṇeyyakanandāpokkharaṇiādipokkharaṇirāmaṇeyyakasamannāgataṃ ākiṇṇadevagaṇaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ disvāM7.74 pabujjhitvā tattha gantukāmo cintesi –

‘‘ sve ācariyakhaṇḍahālassāgamanavelāya devalokagāmimaggaṃ pucchitvā tena desitamaggena devalokaṃ gamissāmī ’’ ti khaṇḍahālopi pātova nhatvā bhuñjitvā rājupaṭṭhānaṃ āgantvā rājanivesanaṃ pavisitvā rañño sukhaseyyaṃ pucchi .

Athassa rājā āsanaṃ dāpetvā pañhaṃ pucchi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

982.

‘‘ Rājāsi luddakammo , ekarājā pupphavatīyā ;

So pucchi brahmabandhuṃ , khaṇḍahālaṃ purohitaṃ mūḷhaṃ .

983.

‘‘ Saggāna maggamācikkha , tvaṃsi brāhmaṇa dhammavinayakusalo ;

Yathā ito vajanti sugatiṃ , narā puññāni katvānā ’’ ti .

Tattha rājāsīti rājā āsi .

Luddakammoti kakkhaḷapharusakammo .

Saggāna maggan ti saggānaṃ gamanamaggaṃ .

Dhammavinayakusaloti sucaritadhamme ca ācāravinaye ca kusalo .

Yathāti yathā narā puññāni katvā ito sugatiṃ gacchanti , taṃ me sugatimaggaṃ ācikkhāhīti pucchi .

ImaṃV7.69 pana pañhaṃ sabbaññubuddhaṃ vā tassa sāvake vā tesaṃ alābhena bodhisattaṃ vā pucchituṃ vaṭṭati .

Rājā pana yathā nāma sattāhaṃ maggamūḷho puriso aññaṃ māsamattaṃ maggamūḷhaṃ maggaṃ puccheyya , evaṃ khaṇḍahālaṃ pucchi .

So cintesi ‘‘ ayaṃ me paccāmittassa piṭṭhidassanakālo , idāni candakumāraṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā mama manorathaṃ pūressāmī ’’ ti .

Atha rājānaṃ āmantetvā tatiyaṃ gāthamāha –

984.

‘‘ Atidānaṃ daditvāna , avajjhe deva ghātetvā ;

Evaṃ vajanti sugatiṃ , narā puññāni katvānā ’’ ti .

Tassattho – mahārāja saggaṃ gacchantā nāma atidānaṃ dadanti , avajjhe ghātenti .

Sacepi saggaṃ gantukāmosi , tvampi tatheva karohīti .

Atha naṃ rājā pañhassa atthaṃ pucchi –

985.

‘‘ Kiṃ pana taṃ atidānaṃ , ke ca avajjhā imasmi lokasmiṃ ;

Etañca kho no akkhāhi , yajissāmi dadāmi dānānī ’’ ti .

SopissaM7.75 byākāsi –

986.

‘‘ Puttehi deva yajitabbaṃ , mahesīhi negamehi ca ;

Usabhehi ājāniyehi catūhi , sabbacatukkena deva yajitabban ’’ ti .

Rañño pañhaṃ byākaronto ca devalokamaggaṃ puṭṭho nirayamaggaṃ byākāsi .

Tattha puttehīti attanā jātehi piyaputtehi ceva piyadhītāhi ca .

Mahesīhīti piyabhariyāhi .

Negamehīti seṭṭhīhi .

Usabhehīti sabbasetehi usabharājūhi .

Ājāniyehīti maṅgalaassehi .

Catūhīti etehi sabbeheva aññehi ca hatthiādīhi catūhi catūhīti evaṃ sabbacatukkena , deva , yajitabbaṃ .

Etesañhi khaggena sīsaṃ chinditvā suvaṇṇapātiyā galalohitaṃ gahetvā āvāṭe pakkhipitvā yaññassa yajanakarājāno sarīrena saha devalokaṃ gacchanti .

Mahārāja , samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ ghāsacchādanādisampadānaṃ dānamevaV7.70 pavattati .

Ime pana puttadhītādayo māretvā tesaṃ galalohitena yaññassa yajanaṃ atidānaṃ nāmāti rājānaṃ saññāpesi .

Iti so ‘‘ sace candakumāraṃ ekaññeva gaṇhissāmi , veracittena karaṇaṃ maññissantī ’’ ti taṃ mahājanassa antare pakkhipi .

Idaṃ pana tesaṃ kathentānaṃ kathaṃ sutvā sabbe antepurajanā bhītatasitā saṃviggamānahadayā ekappahāreneva mahāravaṃ raviṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

987.

‘‘ Taṃ sutvā antepure , kumārā mahesiyo ca haññantu ;

Eko ahosi nigghoso , bhikkhā accuggato saddo ’’ ti .

Tattha tan ti ‘‘ kumārā ca mahesiyo ca haññantū ’’ ti taṃ saddaṃ sutvā ekoti sakalarājanivesane ekova nigghoso ahosi .

Bhismāti bhayānako .

Accuggatoti atiuggato ahosi , sakalarājakulaṃ yugantavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi .

Brāhmaṇo rājānaṃ āha –

‘‘ kiṃ pana , mahārāja , yaññaṃ yajituṃ sakkosi , na sakkosī ’’ ti ?

‘‘ Kiṃ kathesi , ācariya , yaññaṃ yajitvā devalokaṃM7.76 gamissāmī ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , bhīrukā dubbalajjhāsayā yaññaṃ yajituṃ samatthā nāma na honti , tumhe idha sabbe sannipātetha , ahaṃ yaññāvāṭe kammaṃ karissāmī ’’ ti attano pahonakaṃ balakāyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma yaññāvāṭaṃ samatalaṃ kāretvā vatiyā parikkhipi .

Kasmā ?

Dhammiko hi samaṇo vā brāhmaṇo vā āgantvā nivāreyyāti yaññāvāṭe vatiyā parikkhepanaṃ nāma cārittanti katvā porāṇakabrāhmaṇehi ṭhapitaṃ .

Rājāpi purise pakkosāpetvā ‘‘ tātā , ahaṃ attano puttadhītaro ca bhariyāyo ca māretvā yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmi , gacchatha nesaṃ ācikkhitvā sabbe idhānethā ’’ ti puttānaṃ tāva ānayanatthāya āha –

988.

‘‘ Gacchatha vadetha kumāre , candaṃ sūriyañca bhaddasenañca ;

Sūrañca vāmagottañca , pacurā kira hotha yaññatthāyā ’’ ti .

Tattha gacchatha vadetha kumāreti candakumāro ca sūriyakumāro cāti dve gotamideviyā aggamahesiyāV7.71 puttā , bhaddaseno ca sūro ca vāmagotto ca tesaṃ vemātikabhātaro .

Pacurā kira hothāti ekasmiṃ ṭhāne rāsī hothāti ācikkhathāti attho .

Te paṭhamaṃ candakumārassa santikaṃ gantvā āhaṃsu ‘‘ kumāra , tumhe kira māretvā tumhākaṃ pitā devalokaṃ gantukāmo , tumhākaṃ gaṇhanatthāya amhe pesesī ’’ ti .

‘‘ Kassa vacanena maṃ gaṇhāpesī ’’ ti ?

‘‘ Khaṇḍahālassa , devā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ so maññeva gaṇhāpeti , udāhu aññepī ’’ ti .

‘‘ Rājaputta , aññepi gaṇhāpeti , sabbacatukkaṃ kira yaññaṃ yajitukāmo ’’ ti .

So cintesi ‘‘ tassa aññehi saddhiṃ veraṃ natthi ,‘ vinicchaye vilopaṃ kātuṃ na labhāmī ’ ti pana mayi ekasmiṃ veracittena bahū mārāpeti , pitaraṃ daṭṭhuṃ labhantassa sabbesaṃ tesaṃ mocāpanaṃ nāma mama bhāro ’’ ti .

Atha ne rājapurise āha ‘‘ tena hi me pitu vacanaṃ karothā ’’ ti .

Te taṃ netvā rājaṅgaṇe ekamante ṭhapetvā itarepi tayo āmantetvā tasseva santike katvā rañño ārocayiṃsu ‘‘ ānītā te , deva , puttā ’’ ti .

So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ tātā , idāni me dhītaro ānetvāM7.77 tesaññeva bhātikānaṃ santike karothā ’’ ti catasso dhītaro āharāpetuṃ itaraṃ gāthamāha –

989.

‘‘ Kumāriyopi vadetha , upasenaṃ kokilañca muditañca ;

Nandañcāpi kumāriṃ , pacurā kira hotha yaññatthāyā ’’ ti .

Te ‘‘ evaṃ karissāmā ’’ ti tāsaṃ santikaṃ gantvā tā rodamānā paridevamānā ānetvā bhātikānaññeva santike kariṃsu .

Tato rājā attano bhariyānaṃ gahaṇatthāya itaraṃ gāthamāha –

990.

‘‘ Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ , erāvatiṃ kesiniṃsunandañca ;

Lakkhaṇavarūpapannā , pacurā kira hotha yaññatthāyā ’’ ti .

Tattha lakkhaṇavarūpapannāti uttamehi catusaṭṭhiyā itthilakkhaṇehi upapannā etāpi vadethāti attho .

Te tāpi paridevamānā ānetvā kumārānaṃ santike kariṃsu .

Atha rājā cattāro seṭṭhino gahaṇatthāya āṇāpento itaraṃ gāthamāha –

991.

‘‘ GahapatayoV7.72 ca vadetha , puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca ;

Vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ , pacurā kira hotha yaññatthāyā ’’ ti .

Rājapurisā gantvā tepi ānayiṃsu .

Rañño puttadāre gayhamāne sakalanagaraṃ na kiñci avoca .

Seṭṭhikulāni pana mahāsambandhāni , tasmā tesaṃ gahitakāle sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā ‘‘ rañño seṭṭhino māretvā yaññaṃ yajituṃ na dassāmā ’’ ti seṭṭhino parivāretvāva tesaṃ ñātivaggena saddhiṃ rājakulaṃ agami .

Atha te seṭṭhino ñātigaṇaparivutā rājānaṃ vanditvā attano jīvitaṃ yāciṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

992.

‘‘ Te tattha gahapatayo , avocisuṃ samāgatā puttadāraparikiṇṇā ;

Sabbeva sikhino deva karohi , atha vā no dāse sāvehī ’’ ti .

TatthaM7.78 sabbeva sikhinoti sabbe amhe matthake cūḷaṃ bandhitvā attano ceṭake karohi , mayaṃ te ceṭakakiccaṃ karissāma .

Atha vā no dāse sāvehīti atha vā no asaddahanto sabbaseniyo sannipātetvā rāsimajjhe amhe dāse sāvehi , mayaṃ te dāsattaṃ paṭissuṇissāmāti .

Te evaṃ yācantāpi jīvitaṃ laddhuṃ nāsakkhiṃsu .

Rājapurisā sese paṭikkamāpetvā te gahetvā kumārānaññeva santike nisīdāpesuṃ .

Tato pana rājā hatthiādīnaṃ gahaṇatthāya āṇāpento āha –

993.

‘‘ Abhayaṅkarampi me hatthiṃ , nāḷāgiriṃ accuggataṃ varuṇadantaṃ ;

Ānetha kho ne khippaṃ , yaññatthāya bhavissanti .

994.

‘‘ Assaratanampi kesiṃ , surāmukhaṃ puṇṇakaṃ vinatakañca ;

Ānetha kho ne khippaṃ , yaññatthāya bhavissanti .

995.

‘‘ Usabhampi yūthapatiṃ anojaṃ , nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha ;

Samūha karontu sabbaṃ , yajissāmi dadāmi dānāni .

996.

‘‘ SabbaṃV7.73 paṭiyādetha , yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi ;

Āṇāpetha ca kumāre , abhiramantu imaṃ rattiṃ .

997.

‘‘ Sabbaṃ upaṭṭhapetha , yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi ;

Vadetha dāni kumāre , ajja kho pacchimā rattī ’’ ti .

Tattha samūha karontu sabban ti na kevalaṃ ettakameva , avasesampi catuppadagaṇañceva pakkhigaṇañca sabbaṃ catukkaṃ katvā rāsiṃ karontu , sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajissāmi , yācakabrāhmaṇānañca dānaṃ dassāmīti .

Sabbaṃ paṭiyādethāti evaṃ mayā vuttaṃ anavasesaṃ upaṭṭhapetha .

Uggatamhīti ahaṃ pana yaññaṃ uggate sūriye sve pātova yajissāmi .

Sabbaṃ upaṭṭhapethāti sesampi sabbaṃ yaññaupakaraṇaṃ upaṭṭhapethāti .

RaññoM7.79 pana mātāpitaro dharantiyeva .

Athassa amaccā gantvā mātuyā ārocesuṃ ‘‘ ayye , putto vo puttadāraṃ māretvā yaññaṃ yajitukāmo ’’ ti .

Sā ‘‘ kiṃ kathetha , tātā ’’ ti hatthena hadayaṃ paharitvā rodamānā āgantvā ‘‘ saccaṃ kira evarūpo te yañño bhavissatī ’’ ti pucchi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

998.

‘‘ Taṃtaṃ mātā avaca , rodantī āgantvā vimānato ;

Yañño kira te putta , bhavissati catūhi puttehī ’’ ti .

Tattha taṃtan ti taṃ etaṃ rājānaṃ .

Vimānatoti attano vasanaṭṭhānato .

Rājā āha –

999.

‘‘ Sabbepi mayhaṃ puttā cattā , candasmiṃ haññamānasmiṃ ;

Puttehi yaññaṃ yajitvāna , sugatiṃ saggaṃ gamissāmī ’’ ti .

Tattha cattāti candakumāre haññamāneyeva sabbepi yaññatthāya mayā pariccattā .

Atha naṃ mātā āha –

1000.

‘‘ MāV7.74 taṃ putta saddahesi , sugati kira hoti puttayaññena ;

Nirayāneso maggo , neso maggo hi saggānaṃ .

1001.

‘‘ Dānāni dehi koṇḍañña , ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ ;

Esa maggo sugatiyā , na ca maggo puttayaññenā ’’ ti .

Tattha nirayānesoti nirassādatthena nirayānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ esa maggo .

Koṇḍaññāti rājānaṃ gottenālapati .

Bhūtabhabyānan ti bhūtānañca bhavitabbasattānañca .

Puttayaññenāti evarūpena puttadhītaro māretvā yajakayaññena saggamaggo nāma natthīti .

Rājā āha –

1002.

‘‘ Ācariyānaṃ vacanā , ghātessaṃ candañca sūriyañca ;

Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi , sugatiṃ saggaṃ gamissāmī ’’ ti .

TatthaM7.80 ācariyānaṃ vacanan ti amma , nesā mama attano mati , ācārasikkhāpanakassa pana me khaṇḍahālācariyassa etaṃ vacanaṃ , esā anusiṭṭhi .

Tasmā ahaṃ ete ghātessaṃ , duccajehi puttehi yaññaṃ yajitvā saggaṃ gamissāmīti .

Athassa mātā attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkontī apagatā .

Pitā taṃ pavattiṃ pucchi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1003.

‘‘ Taṃtaṃ pitāpi avaca , vasavattī orasaṃ sakaṃ puttaṃ ;

Yañño kira te putta , bhavissati catūhi puttehī ’’ ti .

Tattha vasavattīti tassa nāmaṃ .

Rājā āha –

1004.

‘‘ SabbepiV7.75 mayhaṃ puttā cattā , candasmiṃ haññamānasmiṃ ;

Puttehi yaññaṃ yajitvāna , sugatiṃ saggaṃ gamissāmī ’’ ti .

Atha naṃ pitā āha –

1005.

‘‘ Mā taṃ putta saddahesi , sugati kira hoti puttayaññena ;

Nirayāneso maggo , neso maggo hi saggānaṃ .

1006.

‘‘ Dānāni dehi koṇḍañña , ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ ;

Esa maggo sugatiyā , na ca maggo puttayaññenā ’’ ti .

Rājā āha –

1007.

‘‘ Ācariyānaṃ vacanā , ghātessaṃ candañca sūriyañca ;

Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi , sugatiṃ saggaṃ gamissāmī ’’ ti .

Atha naṃ pitā āha –

1008.

‘‘ Dānāni dehi koṇḍañña , ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ ;

Puttaparivuto tuvaṃ , raṭṭhaṃ janapadañca pālehī ’’ ti .

Tattha puttaparivutoti puttehi parivuto .

Raṭṭhaṃ janapadañcāti sakalakāsiraṭṭhañca tasseva taṃ taṃ koṭṭhāsabhūtaṃ janapadañca .

SopiM7.81 taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi .

Tato candakumāro cintesi ‘‘ imassa ettakassa janassa dukkhaṃ maṃ ekaṃ nissāya uppannaṃ , mama pitaraṃ yācitvā ettakaṃ janaṃ maraṇadukkhato mocessāmī ’’ ti .

So pitarā saddhiṃ sallapanto āha –

1009.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthī asse ca pālema .

1010.

‘‘ MāV7.76 no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthichakaṇāni ujjhema .

1011.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , assachakaṇāni ujjhema .

1012.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Yassa honti tava kāmā , api raṭṭhā pabbājitā ;

Bhikkhācariyaṃ carissāmā ’’ ti .

Tattha api nigaḷabandhakāpīti api nāma mayaṃ mahānigaḷehi bandhakāpi hutvā .

Yassa honti tava kāmāti sacepi khaṇḍahālassa dātukāmosi , tassa no dāse katvā dehi , karissāmassa dāsakammanti vadati .

Api raṭṭhāti sace amhākaṃ koci doso atthi , raṭṭhā no pabbājehi .

Api nāma raṭṭhā pabbājitāpi kapaṇā viya kapālaṃ gahetvā bhikkhācariyaṃ carissāma , mā no avadhi , dehi no jīvitanti vilapi .

Tassa taṃ nānappakāraṃ vilāpaṃ sutvā rājā hadayaphalitappatto viya assupuṇṇehi nettehi rodamāno ‘‘ na me koci putte māretuṃ lacchati , na mamattho devalokenā ’’ ti sabbe te mocetuṃ āha –

1013.

‘‘ Dukkhaṃ kho me janayatha , vilapantā jīvitassa kāmā hi ;

Muñcetha dāni kumāre , alampi me hotu puttayaññenā ’’ ti .

Taṃ rañño kathaṃ sutvā rājaputte ādiṃ katvā sabbaṃ taṃ pakkhipariyosānaṃ pāṇagaṇaṃ vissajjesuṃ .

Khaṇḍahālopi yaññāvāṭe kammaṃ saṃvidahati .

Atha naṃ eko puriso ‘‘ are duṭṭha , khaṇḍahāla , raññā puttāM7.82 vissajjitā , tvaṃ attano putte māretvā tesaṃ galalohitena yaññaṃ yajassū ’’ ti āha .

So ‘‘ kiṃ nāma raññā katan ’’ ti kappuṭṭhānaggi viya avattharanto uṭṭhāya turito dhāvitvā āha –

1014.

‘‘ PubbevaV7.77 khosi me vutto , dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ ;

Atha no upakkhaṭassa yaññassa , kasmā karosi vikkhepaṃ .

1015.

‘‘ Sabbe vajanti sugatiṃ , ye yajanti yepi yājenti ;

Ye cāpi anumodanti , yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññan ’’ ti .

Tattha pubbevāti mayā tvaṃ pubbeva vutto ‘‘ na tumhādisena bhīrukajātikena sakkā yaññaṃ yajituṃ , yaññayajanaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ durabhisambhavan ’’ ti , atha no idāni upakkhaṭassa paṭiyattassa yaññassa vikkhepaṃ karosi .

‘‘ Vikkhambhan ’’ tipi pāṭho , paṭisedhanti attho .

Mahārāja , kasmā evaṃ karosi .

Yattakā hi yaññaṃ yajanti vā yājenti vā anumodanti vā , sabbe sugatimeva vajantīti dasseti .

So andhabālo rājā tassa kodhavasikassa kathaṃ gahetvā dhammasaññī hutvā puna putte gaṇhāpesi .

Tato candakumāro pitaraṃ anubodhayamāno āha –

1016.

‘‘ Atha kissa jano pubbe , sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi ;

Atha no akāraṇasmā , yaññatthāya deva ghātesi .

1017.

‘‘ Pubbeva no daharakāle , na hanesi na ghātesi ;

Daharamhā yobbanaṃ pattā , adūsakā tāta haññāma .

1018.

‘‘ Hatthigate assagate , sannaddhe passa no mahārāja ;

Yuddhe vā yujjhamāne vā , na hi mādisā sūrā honti yaññatthāya .

1019.

‘‘ Paccante vāpi kupite , aṭavīsu vā mādise niyojenti ;

Atha no akāraṇasmā , abhūmiyaṃ tāta haññāma .

1020.

‘‘ YāpiM7.83 hi tā sakuṇiyo , vasanti tiṇagharāni katvāna ;

Tāsampi piyā puttā , atha no tvaṃ deva ghātesi .

1021.

‘‘ MāV7.78 tassa saddahesi , na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya ;

Mamañhi so ghātetvāna , anantarā tampi deva ghāteyya .

1022.

‘‘ Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti , bhogampissa mahārāja ;

Athaggapiṇḍikāpi , kule kule hete bhuñjanti .

1023.

‘‘ Tesampi tādisānaṃ , icchanti dubbhituṃ mahārāja ;

Yebhuyyena ete , akataññuno brāhmaṇā deva .

1024.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthī asse ca pālema .

1025.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthichakaṇāni ujjhema .

1026.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , assachakaṇāni ujjhema .

1027.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Yassa honti tava kāmā , api raṭṭhā pabbājitā ;

Bhikkhācariyaṃ carissāmā ’’ ti .

Tattha pubbeti tāta , yadi ahaṃ māretabbo , atha kasmā amhākaṃ ñātijano pubbe mama jātakāle brāhmaṇe sotthānaṃ avācesi .

Tadā kira khaṇḍahālova mama lakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘ imassa kumārassa na koci antarāyo bhavissati , tumhākaṃ accayena rajjaṃ kāressatī ’’ ti āha .

Iccassa purimena pacchimaṃ na sameti , musāvādī esa .

Atha no etassa vacanaṃ gahetvā akāraṇasmā nikkāraṇāyeva yaññatthāya , deva , ghātesi .

Mā amhe ghātesi .

Ayañhi mayi ekasmiṃ verena mahājanaṃ māretukāmo , sādhukaṃ sallakkhehi narindāti .

Pubbeva noti mahārāja , sacepi amhe māretukāmo , pubbeva no kasmā sayaṃM7.84 vā na hanesi , aññehi vā naV7.79 ghātāpesi .

Idāni pana mayaṃ daharamhā taruṇā , paṭhamavaye ṭhitā puttadhītāhi vaḍḍhāma , evaṃbhūtā tava adūsakāva kiṃkāraṇā haññāmāti ?

Passa noti amheva cattāro bhātike passa .

Yujjhamāneti paccatthikānaṃ nagaraṃ parivāretvā ṭhitakāle amhādise putte tehi saddhiṃ yujjhamāne passa .

Aputtakā hi rājāno anāthā nāma honti .

Mādisāti amhādisā sūrā balavanto na yaññatthāya māretabbā honti .

Niyojentīti tesaṃ paccāmittānaṃ gaṇhanatthāya payojenti .

Atha noti atha amhe akāraṇasmā akāraṇena abhūmiyaṃ anokāseyeva kasmā , tāta , haññāmāti attho .

Mā tassa saddahesīti mahārāja , na maṃ khaṇḍahālo ghātaye , mā tassa saddaheyyāsi .

Bhogampissāti bhogampi assa brāhmaṇassa rājāno denti .

Athaggapiṇḍikāpīti atha te aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ labhantā aggapiṇḍikāpi honti .

Tesampīti yesaṃ kule bhuñjanti , tesampi evarūpānaṃ piṇḍadāyakānaṃ dubbhituṃ icchanti .

Rājā kumārassa vilāpaṃ sutvā –

1028.

‘‘ Dukkhaṃ kho me janayatha , vilapantā jīvitassa kāmā hi ;

Muñcetha dāni kumāre , alampi me hotu puttayaññenā ’’ ti .

–

Imaṃ gāthaṃ vatvā punapi mocesi .

Khaṇḍahālo āgantvā punapi –

1029.

‘‘ Pubbeva khosi me vutto , dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ ;

Atha no upakkhaṭassa yaññassa , kasmā karosi vikkhepaṃ .

1030.

‘‘ Sabbe vajanti sugatiṃ , ye yajanti yepi yājenti ;

Ye cāpi anumodanti , yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññan ’’ ti .

–

Evaṃ vatvā puna gaṇhāpesi .

Athassa anunayanatthaṃ kumāro āha –

1031.

‘‘ Yadi kira yajitvā puttehi , devalokaṃ ito cutā yanti ;

Brāhmaṇo tāva yajatu , pacchāpi yajasi tuvaṃ rāja .

1032.

‘‘ YadiV7.80M7.85 kira yajitvā puttehi , devalokaṃ ito cutā yanti ;

Esveva khaṇḍahālo , yajataṃ sakehi puttehi .

1033.

‘‘ Evaṃ jānanto khaṇḍahālo , kiṃ puttake na ghātesi ;

Sabbañca ñātijanaṃ , attānañca na ghātesi .

1034.

‘‘ Sabbe vajanti nirayaṃ , ye yajanti yepi yājenti ;

Ye cāpi anumodanti , yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ .

1035.

‘‘ Sace hi so sujjhati yo hanāti , hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ ;

Bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ , ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyun ’’ ti .

Tattha brāhmaṇo tāvāti paṭhamaṃ tāva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi , atha tasmiṃ evaṃ yajitvā devalokaṃ gate pacchā tvaṃ yajissasi .

Deva , sādurasabhojanampi hi tvaṃ aññehi vīmaṃsāpetvā bhuñjasi , puttadāramāraṇaṃyeva kasmā avīmaṃsitvā karosīti dīpento evamāha .

Evaṃ jānantoti ‘‘ puttadhītaro māretvā devalokaṃ gacchatī ’’ ti evaṃ jānanto kiṃkāraṇā attano putte ca ñātī ca attānañca na ghātesi .

Sace hi paraṃ māretvā devalokaṃ gacchanti , attānaṃ māretvā brahmalokaṃ gantabbo bhavissati .

Evaṃ yaññaguṇaṃ jānantena paraṃ amāretvā attāva māretabbo siyā .

Ayaṃ pana tathā akatvā maṃ mārāpeti .

Imināpi kāraṇena jānāhi , mahārāja ‘‘ yathā esa vinicchaye vilopaṃ kātuṃ alabhanto evaṃ karotī ’’ ti .

Edisan ti evarūpaṃ puttaghātayaññaṃ .

Kumāro ettakaṃ kathentopi pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto rājānaṃ parivāretvā ṭhitaṃ parisaṃ ārabbha āha –

1036.

‘‘ Kathañca kira puttakāmāyo , gahapatayo gharaṇiyo ca ;

Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ , mā ghātayi orasaṃ puttaṃ .

1037.

‘‘ KathañcaM7.86 kira puttakāmāyo , gahapatayo gharaṇiyo ca ;

Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ , mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ .

1038.

‘‘ RaññoV7.81 camhi atthakāmo , hito ca sabbajanapadassa ;

Na koci assa paṭighaṃ , mayā jānapado na pavedetī ’’ ti .

Tattha puttakāmāyoti gharaṇiyo sandhāya vuttaṃ .

Gahapatayo pana puttakāmā nāma honti .

Na uparavantīti na upakkosanti na vadanti .

Atrajan ti attato jātaṃ .

Evaṃ vuttepi koci raññā saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi .

Na koci assa paṭighaṃ mayāti iminā no lañjo vā gahito , issariyamadena vā idaṃ nāma dukkhaṃ katanti koci ekopi mayā saddhiṃ paṭighaṃ kattā nāma nāhosi .

Jānapado na pavedetīti evaṃ rañño ca janapadassa ca atthakāmassa mama pitaraṃ ayaṃ jānapado ‘‘ guṇasampanno te putto ’’ ti na pavedeti , na jānāpetīti attho .

Evaṃ vuttepi koci kiñci na kathesi .

Tato candakumāro attano bhariyāyo taṃ yācanatthāya uyyojento āha –

1039.

‘‘ Gacchatha vo gharaṇiyo , tātañca vadetha khaṇḍahālañca ;

Mā ghātetha kumāre , adūsake sīhasaṅkāse .

1040.

‘‘ Gacchatha vo gharaṇiyo , tātañca vadetha khaṇḍahālañca ;

Mā ghātetha kumāre , apekkhite sabbalokassā ’’ ti .

Tā gantvā yāciṃsu .

Tāpi rājā na olokesi .

Tato kumāro anātho hutvā vilapanto –

1041.

‘‘ Yaṃnūnāhaṃ jāyeyyaṃ , rathakārakulesu vā ,

Pukkusakulesu vā vessesu vā jāyeyyaṃ ,

Na hajja maṃ rāja yaññe ghāteyyā ’’ ti .

–

Vatvā puna tā bhariyāyo uyyojento āha –

1042.

‘‘ Sabbā sīmantiniyo gacchatha , ayyassa khaṇḍahālassa ;

Pādesu nipatatha , aparādhāhaṃ na passāmi .

1043.

‘‘ SabbāV7.82M7.87 sīmantiniyo gacchatha , ayyassa khaṇḍahālassa ;

Pādesu nipatatha , kinte bhante mayaṃ adūsemā ’’ ti .

Tattha aparādhāhaṃ na passāmīti ahaṃ ācariyakhaṇḍahāle attano aparādhaṃ na passāmi .

Kinte bhanteti ayya khaṇḍahāla , mayaṃ tuyhaṃ kiṃ dūsayimhā , atha candakumārassa doso atthi , taṃ khamathāti vadethāti .

Atha candakumārassa kaniṭṭhabhaginī selakumārī nāma sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī pitu pādamūle patitvā paridevi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1044.

‘‘ Kapaṇā vilapati selā , disvāna bhātare upanītatte ;

Yañño kira me ukkhipito , tātena saggakāmenā ’’ ti .

Tattha upanītatteti upanītasabhāve .

Ukkhipitoti ukkhitto .

Saggakāmenoti mama bhātaro māretvā saggaṃ icchantena .

Tāta , ime māretvā kiṃ saggena karissasīti vilapati .

Rājā tassāpi kathaṃ na gaṇhi .

Tato candakumārassa putto vasulo nāma pitaraṃ dukkhitaṃ disvā ‘‘ ahaṃ ayyakaṃ yācitvā mama pitu jīvitaṃ dāpessāmī ’’ ti rañño pādamūle paridevi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1045.

‘‘ Āvatti parivatti ca , vasulo sammukhā rañño ;

Mā no pitaraṃ avadhi , daharamhāyobbanaṃ pattā ’’ ti .

Tattha daharamhāyobbanaṃ pattāti deva , mayaṃ taruṇadārakā , na tāva yobbanappattā , amhesupi tāva anukampāya amhākaṃ pitaraṃ mā avadhīti .

Rājā tassa paridevitaṃ sutvā bhijjamānahadayo viya hutvā assupuṇṇehi nettehi kumāraṃ āliṅgitvā ‘‘ tāta , assāsaṃ paṭilabha , vissajjemi te pitaran ’’ ti vatvā gāthamāha –

1046.

‘‘ EsoV7.83 te vasula pitā , samehi pitarā saha ;

Dukkhaṃ kho me janayasi , vilapanto antepurasmiṃ ;

Muñcetha dāni kumāre , alampi me hotu puttayaññenā ’’ ti .

Tattha antepurasmin ti rājanivesanassa antare .

PunaM7.88 khaṇḍahālo āgantvā āha –

1047.

‘‘ Pubbeva khosi me vutto , dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ ;

Atha no upakkhaṭassa yaññassa , kasmā karosi vikkhepaṃ .

1048.

‘‘ Sabbe vajanti sugatiṃ , ye yajanti yepi yājenti ;

Ye cāpi anumodanti , yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññan ’’ ti .

Rājā pana andhabālo puna tassa vacanena putte gaṇhāpesi .

Tato khaṇḍahālo cintesi –

‘‘ ayaṃ rājā muducitto kālena gaṇhāpeti , kālena vissajjeti , punapi dārakānaṃ vacanena putte vissajjeyya , yaññāvāṭaññeva naṃ nemī ’’ ti .

Athassa tattha gamanatthāya gāthamāha –

1049.

‘‘ Sabbaratanassa yañño upakkhaṭo , ekarāja tava paṭiyatto ;

Abhinikkhamassu deva , saggaṃ gato tvaṃ pamodissasī ’’ ti .

Tassattho – mahārāja , tava yañño sabbaratanehi upakkhaṭo paṭiyatto , idāni te abhinikkhamanakālo , tasmā abhinikkhama , yaññaṃ yajitvā saggaṃ gato pamodissasīti .

Tato bodhisattaṃ ādāya yaññāvāṭagamanakāle tassa orodhā ekatova nikkhamiṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1050.

‘‘ Daharā sattasatā etā , candakumārassa bhariyāyo ;

Kese pakiritvāna , rodantiyo maggamanuyāyiṃsu .

1051.

‘‘ AparāV7.84 pana sokena , nikkhantā nandane viya devā ;

Kese pakiritvāna , rodantiyo maggamanuyāyisun ’’ ti .

Tattha nandane viya devāti nandanavane cavanadevaputtaṃ parivāretvā nikkhantadevatā viya gatā .

ItoM7.89 paraṃ tāsaṃ vilāpagāthā honti –

1052.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , yaññatthāya ekarājassa .

1053.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , mātu katvā hadayasokaṃ .

1054.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , janassa katvā hadayasokaṃ .

1055.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , yaññatthāya ekarājassa .

1056.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , mātu katvā hadayasokaṃ .

1057.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Nīyanti candasūriyā , janassa katvā hadayasokaṃ .

1058.

‘‘ Yassu pubbe hatthivaradhuragate , hatthīhi anuvajanti ;

Tyajja candasūriyā , ubhova pattikā yanti .

1059.

‘‘ YassuV7.85 pubbe assavaradhuragate , assehi anuvajanti ;

Tyajja candasūriyā , ubhova pattikā yanti .

1060.

‘‘ Yassu pubbe rathavaradhuragate , rathehi anuvajanti ;

Tyajja candasūriyā , ubhova pattikā yanti .

1061.

‘‘ Yehissu pubbe niyyaṃsu , tapanīyakappanehi turaṅgehi ;

Tyajja candasūriyā , ubhova pattikā yantī ’’ ti .

Tattha kāsikasucivatthadharāti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā .

Candasūriyāti candakumāro ca sūriyakumāro ca .

Nhāpakasunhāpitāti candanacuṇṇenaM7.90 ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā .

Yassūti ye assu .

Assūti nipātamattaṃ , ye kumāreti attho .

Pubbeti ito pubbe .

Hatthivaradhuragateti hatthivarānaṃ dhuragate , alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho .

Assavaradhuragateti assavarapiṭṭhigate .

Rathavaradhuragateti rathavaramajjhagate .

Niyyaṃsūti nikkhamiṃsu .

Evaṃ tāsu paridevantīsuyeva bodhisattaṃ nagarā nīhariṃsu .

Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā nikkhamituṃ ārabhi .

Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti .

Brāhmaṇo atibahuṃ janaṃ disvā ‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissatī ’’ ti nagaradvārāni thakāpesi .

Mahājano nikkhamituṃ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṃ atthi , tassa santike mahāviravaṃ ravi .

Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṃ pakkhandi .

Mahājano taṃ taṃ sakuṇiṃ āmantetvā vilapanto āha –

1062.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi puttehi .

1063.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi kaññāhi .

1064.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi mahesīti .

1065.

‘‘ YadiV7.86 sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi gahapatīhi .

1066.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi hatthīhi .

1067.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi assehi .

1068.

‘‘ Yadi sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho catūhi usabhehi .

1069.

‘‘ YadiM7.91 sakuṇi maṃsamicchasi , ḍayassu pubbena pupphavatiyā ;

Yajatettha ekarājā , sammūḷho sabbacatukkenā ’’ ti .

Tattha maṃsamicchasīti ambho sakuṇi , sace maṃsaṃ icchasi , pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṃ yaññāvāṭo atthi , tattha gaccha .

Yajatetthāti ettha khaṇḍahālassa vacanaṃ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṃ yajati .

Sesagāthāsupi eseva nayo .

Evaṃ mahājano tasmiṃ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāsādaṃ padakkhiṇaṃ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi –

1070.

‘‘ Ayamassa pāsādo , idaṃ antepuraṃ suramaṇīyaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1071.

‘‘ Idamassa kūṭāgāraṃ , sovaṇṇaṃ pupphamalyavikiṇṇaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1072.

‘‘ Idamassa uyyānaṃ , supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1073.

‘‘ IdamassaV7.87 asokavanaṃ , supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1074.

‘‘ Idamassa kaṇikāravanaṃ , supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1075.

‘‘ Idamassa pāṭalivanaṃ , supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1076.

‘‘ Idamassa ambavanaṃ , supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1077.

‘‘ Ayamassa pokkharaṇī , sañchannā padumapuṇḍarīkehi ;

Nāvā ca sovaṇṇavikatā , pupphavalliyā cittā suramaṇīyā ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā ’’ ti .

TatthaM7.92 tedānīti idāni te candakumārappamukhā amhākaṃ ayyaputtā evarūpaṃ pāsādaṃ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti .

Sovaṇṇavikatāti suvaṇṇakhacitā .

Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṃsu –

1078.

‘‘ Idamassa hatthiratanaṃ , erāvaṇo gajo balī dantī ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1079.

‘‘ Idamassa assaratanaṃ , ekakhuro asso ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1080.

‘‘ Ayamassa assaratho , sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto ;

Yatthassu ayyaputtā , sobhiṃsu nandane viya devā ;

Tedāni ayyaputtā , cattāro vadhāya ninnītā .

1081.

‘‘ KathaṃV7.88 nāma sāmasamasundarehi , candanamudukagattehi ;

Rājā yajissate yaññaṃ , sammūḷho catūhi puttehi .

1082.

‘‘ Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi , candanamudukagattāhi ;

Rājā yajissate yaññaṃ , sammūḷho catūhi kaññāhi .

1083.

‘‘ Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi , candanamudukagattāhi ;

Rājā yajissate yaññaṃ , sammūḷho catūhi mahesīhi .

1084.

‘‘ Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi , candanamudukagattehi ;

Rājā yajissate yaññaṃ , sammūḷho catūhi gahapatīhi .

1085.

‘‘ Yathā honti gāmanigamā , suññā amanussakā brahāraññā ;

Tathā hessati pupphavatiyā , yiṭṭhesu candasūriyesū ’’ ti .

Tattha erāvaṇoti tassa hatthino nāmaṃ .

Ekakhuroti abhinnakhuro .

Sāḷiyanigghosoti gamanakāle sāḷikānaṃ viya madhurena nigghosenaM7.93 samannāgato .

Kathaṃ nāmāti kena nāma kāraṇena .

Sāmasamasundarehīti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṃ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi .

Candanamudukagattehīti lohitacandanalittagattehi .

Brahāraññāti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti , tathā pupphavatiyāpi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti .

Atha mahājano bahi nikkhamituṃ alabhanto antonagareyeva vicaranto paridevi .

Bodhisattopi yaññāvāṭaṃ nīto .

Athassa mātā gotamī nāma devī ‘‘ puttānaṃ me jīvitaṃ dehi , devā ’’ ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha –

1086.

‘‘ Ummattikā bhavissāmi , bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā ;

Sace candavaraṃ hanti , pāṇā me deva rujjhanti .

1087.

‘‘ UmmattikāV7.89 bhavissāmi , bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā ;

Sace sūriyavaraṃ hanti , pāṇā me deva rujjhantī ’’ ti .

Tattha bhūnahatāti hatavuḍḍhi .

Paṃsunā ca parikiṇṇāti paṃsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi .

Sā evaṃ paridevantīpi rañño santikā kiñci kathaṃ alabhitvā ‘‘ mama putto tumhākaṃ kujjhitvā gato bhavissati , kissa naṃ tumhe na nivattethā ’’ ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha –

1088.

‘‘ Kinnumā na ramāpeyyuṃ , aññamaññaṃ piyaṃvadā ;

Ghaṭṭikā uparikkhī ca , pokkharaṇī ca bhārikā ;

Candasūriyesu naccantiyo , samā tāsaṃ na vijjatī ’’ ti .

Tattha kinnumā na ramāpeyyun ti kena kāraṇena imā ghaṭṭikātiādikā catasso aññamaññaṃ piyaṃvadā candasūriyakumārānaṃ santikeM7.94 naccantiyo mama putte na ramāpayiṃsu , ukkaṇṭhāpayiṃsu .

Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṃ na vijjatīti attho .

Iti sā suṇhāhi saddhiṃ paridevitvā aññaṃ gahetabbaggahaṇaṃ apassantī khaṇḍahālaṃ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi –

1089.

‘‘ Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ , paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā ;

Yo mayhaṃ hadayasoko , candamhi vadhāya ninnīte .

1090.

‘‘ Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ , paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā ;

Yo mayhaṃ hadayasoko , sūriyamhi vadhāya ninnīte .

1091.

‘‘ Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ , paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā ;

Yo mayhaṃ hadayasoko , candamhi vadhāya ninnīte .

1092.

‘‘ ImaṃV7.90 mayhaṃ hadayasokaṃ , paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā ;

Yo mayhaṃ hadayasoko , sūriyamhi vadhāya ninnīte .

1093.

‘‘ Mā ca putte mā ca patiṃ , addakkhi khaṇḍahāla tava mātā ;

Yo ghātesi kumāre , adūsake sīhasaṅkāse .

1094.

‘‘ Mā ca putte mā ca patiṃ , addakkhi khaṇḍahāla tava mātā ;

Yo ghātesi kumāre , apekkhite sabbalokassa .

1095.

‘‘ Mā ca putte mā ca patiṃ , addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā ;

Yo ghātesi kumāre , adūsake sīhasaṅkāse .

1096.

‘‘ Mā ca putte mā ca patiṃ , addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā ;

Yo ghātesi kumāre , apekkhite sabbalokassā ’’ ti .

Tattha imaṃ mayhan ti mayhaṃ imaṃ hadayasokaṃ dukkhaṃ .

Paṭimuñcatūti pavisatu pāpuṇātu .

Yo ghātesīti yo tvaṃ ghātesi .

Apekkhiteti sabbalokena olokite dissamāne māresīti attho .

BodhisattoM7.95 yaññāvāṭepi pitaraṃ yācanto āha –

1097.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthī asse ca pālema .

1098.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , hatthichakaṇāni ujjhema .

1099.

‘‘ Mā no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Api nigaḷabandhakāpi , assachakaṇāni ujjhema .

1100.

‘‘ MāV7.91 no deva avadhi , dāse no dehi khaṇḍahālassa ;

Yassa honti tava kāmā , api raṭṭhā pabbājitā ;

Bhikkhācariyaṃ carissāma .

1101.

‘‘ Dibbaṃ deva upayācanti , puttatthikāpi daliddā ;

Paṭibhānānipi hitvā , putte na labhanti ekaccā .

1102.

‘‘ Āsīsikāni karonti , puttā no jāyantu tato paputtā ;

Atha no akāraṇasmā , yaññatthāya deva ghātesi .

1103.

‘‘ Upayācitakena puttaṃ labhanti , mā tāta no aghātesi ;

Mā kicchāladdhakehi puttehi , yajittho imaṃ yaññaṃ .

1104.

‘‘ Upayācitakena puttaṃ labhanti , mā tāta no aghātesi ;

Mā kapaṇaladdhakehi puttehi , ammāya no vippavāsehī ’’ ti .

Tattha dibban ti deva , aputtikā daliddāpi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṃ paṇṇākāraṃ karitvā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhāmāti dibyaṃ upayācanti .

Paṭibhānānipi hitvāti dohaḷāni chaḍḍetvāpi , alabhitvāpīti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja , nārīnañhi uppannaṃ dohaḷaṃ alabhitvā gabbho sussitvā nassati .

Tattha ekaccā yācantāpi putte alabhamānā , kāci laddhampi dohaḷaṃ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti , kāci dohaḷaṃ alabhamānā na labhanti .

Mayhaṃ pana mātā uppannaṃ dohaḷaṃ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṃ gabbhaṃ anāsetvā putte paṭilabhi .

Evaṃ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati .

ĀsīsikānītiM7.96 mahārāja , ime sattā āsīsaṃ karonti .

Kinti ?

Puttā no jāyantūti .

Tato paputtāti puttānampi no puttā jāyantūti .

Atha no akāraṇasmāti atha tvaṃ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi .

Upayācitakenāti devatānaṃ āyācanena .

Kapaṇaladdhakehīti kapaṇā viya hutvā laddhakehi .

Puttehīti amhehi saddhiṃ amhākaṃ ammāya mā vippavāsehi , mā no mātarā saddhiṃ vippavāsaṃ karīti vadati .

SoV7.92 evaṃ vadantopi pitu santikā kiñci kathaṃ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha –

1105.

‘‘ Bahudukkhā posiya candaṃ , amma tuvaṃ jīyase puttaṃ ;

Vandāmi kho te pāde , labhataṃ tāto paralokaṃ .

1106.

‘‘ Handa ca maṃ upagūha , pāde te amma vandituṃ dehi ;

Gacchāmi dāni pavāsaṃ , yaññatthāya ekarājassa .

1107.

‘‘ Handa ca maṃ upagūha , pāde te amma vandituṃ dehi ;

Gacchāmi dāni pavāsaṃ , mātu katvā hadayasokaṃ .

1108.

‘‘ Handa ca maṃ upagūha , pāde te amma vandituṃ dehi ;

Gacchāmi dāni pavāsaṃ , janassa katvā hadayasokan ’’ ti .

Tattha bahudukkhā posiyāti bahūhi dukkhehi posiya .

Candan ti maṃ candakumāraṃ evaṃ posetvā idāni , amma , tvaṃ jīyase puttaṃ .

Labhataṃ tāto paralokan ti pitā me bhogasampannaṃ paralokaṃ labhatu .

Upagūhāti āliṅga parissaja .

Pavāsan ti puna anāgamanāya accantaṃ vippavāsaṃ gacchāmi .

Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi –

1109.

‘‘ Handa ca padumapattānaṃ , moḷiṃ bandhassu gotamiputta ;

Campakadalamissāyo , esā te porāṇikā pakati .

1110.

‘‘ HandaM7.97 ca vilepanaṃ te , pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu ;

Yehi ca suvilitto , sobhasi rājaparisāyaṃ .

1111.

‘‘ Handa ca mudukāni vatthāni , pacchimakaṃ kāsikaṃ nivāsehi ;

Yehi ca sunivattho , sobhasi rājaparisāyaṃ .

1112.

‘‘ MuttāmaṇikanakavibhūsitāniV7.93 , gaṇhassu hatthābharaṇāni ;

Yehi ca hatthābharaṇehi , sobhasi rājaparisāyan ’’ ti .

Tattha padumapattānan ti padumapattaveṭhanaṃ nāmekaṃ pasādhanaṃ , taṃ sandhāyevamāha .

Tava vippakiṇṇaṃ moḷiṃ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhāti attho .

Gotamiputtāti candakumāraṃ ālapati .

Campakadalamissāyoti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu .

Esā teti esā tava porāṇikā pakati , tameva gaṇhassu puttāti paridevati .

Yehi cāti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi , tāni vilimpassūti attho .

Kāsikan ti satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ .

Gaṇhassūti pilandhassu .

Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha –

1113.

‘‘ Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo , bhūmipati janapadassa dāyādo ;

Lokissaro mahanto , putte snehaṃ janayatī ’’ ti .

Taṃ sutvā rājā gāthamāha –

1114.

‘‘ Mayhampi piyā puttā , attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo ;

Saggañca patthayāno , tenāhaṃ ghātayissāmī ’’ ti .

Tassattho – kiṃkāraṇā puttasinehaṃ na janemi ?

Na kevalaṃ gotamiyā eva , atha kho mayhampi piyā puttā , tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyāyeva .

Evaṃ santepi saggañca patthayāno ahaṃ saggaṃ patthento , tena kāraṇena ete ghātayissāmi , mā cintayittha , sabbepete mayā saddhiṃ devalokaṃ ekato gamissantīti .

CandāM7.98 āha –

1115.

‘‘ Maṃ paṭhamaṃ ghātehi , mā me hadayaṃ dukkhaṃ phālesi ;

Alaṅkato sundarako , putto deva tava sukhumālo .

1116.

‘‘ HandayyaV7.94 maṃ hanassu , paraloke candakena hessāmi ;

Puññaṃ karassu vipulaṃ , vicarāma ubhopi paraloke ’’ ti .

Tattha paṭhaman ti deva , mama sāmikato paṭhamataraṃ maṃ ghātehi .

Dukkhan ti candassa maraṇadukkhaṃ mama hadayaṃ mā phālesi .

Alaṅkatoti ayaṃ mama ekova alaṃ pariyattoti evaṃ alaṅkato .

Evarūpaṃ nāma puttaṃ mā ghātayi , mahārājāti dīpeti .

Handayyāti handa , ayya , rājānaṃ ālapantī evamāha .

Paraloke candakenāti candena saddhiṃ paraloke bhavissāmi .

Vicarāma ubhopi paraloketi tayā ekato ghātitā ubhopi paraloke sukhaṃ anubhavantā vicarāma , mā no saggantarāyamakāsīti .

Rājā āha –

1117.

‘‘ Mā tvaṃ cande rucci maraṇaṃ , bahukā tava devarā visālakkhi ;

Te taṃ ramayissanti , yiṭṭhasmiṃ gotamiputte ’’ ti .

Tattha mā tvaṃ cande ruccīti mā tvaṃ attano maraṇaṃ rocesi .

‘‘ Mā ruddī ’’ tipi pāṭho , mā rodīti attho .

Devarāti patibhātukā .

Tato paraṃ satthā –

1118.

‘‘ Evaṃ vutte candā attānaṃ , hanti hatthatalakehī ’’ ti .

– upaḍḍhagāthamāha ;

Tato paraṃ tassāyeva vilāpo hoti –

‘‘ Alamettha jīvitena , pissāmi visaṃ marissāmi .

1119.

‘‘ Na hi nūnimassa rañño , mittāmaccā ca vijjare suhadā ;

Ye na vadanti rājānaṃ ,‘ mā ghātayi orase putte ’.

1120.

‘‘ NaV7.95M7.99 hi nūnimassa rañño , ñātī mittā ca vijjare suhadā ;

Ye na vadanti rājānaṃ ,‘ mā ghātayi atraje putte ’.

1121.

‘‘ Ime tepi mayhaṃ puttā , guṇino kāyūradhārino rāja ;

Tehipi yajassu yaññaṃ , atha muñcatu gotamiputte .

1122.

‘‘ Bilasataṃ maṃ katvāna , yajassu sattadhā mahārāja ;

Mā jeṭṭhaputtamavadhi , adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ .

1123.

‘‘ Bilasataṃ maṃ katvāna , yajassu sattadhā mahārāja ;

Mā jeṭṭhaputtamavadhi , apekkhitaṃ sabbalokassā ’’ ti .

Tattha evan ti evaṃ andhabālena ekarājena vutte .

Hantīti ‘‘ kiṃ nāmetaṃ kathesī ’’ ti vatvā hatthatalehi attānaṃ hanti .

Pissāmīti pivissāmi .

Ime tepīti vasulakumāraṃ ādiṃ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha .

Guṇinoti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā .

Kāyūradhārinoti kāyūrapasādhanadharā .

Bilasatan ti mahārāja , maṃ ghātetvā koṭṭhāsasataṃ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṃ yajassu .

Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṃ alabhamānā bodhisattasseva santikaṃ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi .

Atha naṃ so āha –

‘‘ cande , mayā jīvamānena tuyhaṃ tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni , ajja pana te idaṃ pacchimadānaṃ , sarīrāruḷhaṃ ābharaṇaṃ dammi , gaṇhāhi nan ’’ ti .

Imamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1124.

‘‘ Bahukā tava dinnābharaṇā , uccāvacā subhaṇitamhi ;

Muttāmaṇiveḷuriyā , etaṃ te pacchimakaṃ dānan ’’ ti .

Candādevīpi taṃ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi –

1125.

‘‘ YesaṃV7.96 pubbe khandhesu , phullā mālāguṇā vivattiṃsu ;

Tesajjapi sunisito , nettiṃso vivattissati khandhesu .

1126.

‘‘ YesaṃM7.100 pubbe khandhesu , cittā mālāguṇā vivattiṃsu ;

Tesajjapi sunisito , nettiṃso vivattissati khandhesu .

1127.

‘‘ Aciraṃ vata nettiṃso , vivattissaki rājaputtānaṃ khandhesu ;

Atha mama hadayaṃ na phalati , tāva daḷhabandhañca me āsi .

1128.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , yaññatthāya ekarājassa .

1129.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , mātu katvā hadayasokaṃ .

1130.

‘‘ Kāsikasucivatthadharā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , janassa katvā hadayasokaṃ .

1131.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , yaññatthāya ekarājassa .

1132.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , mātu katvā hadayasokaṃ .

1133.

‘‘ Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā , kuṇḍalino agalucandanavilittā ;

Niyyātha candasūriyā , janassa katvā hadayasokan ’’ ti .

Tattha mālāguṇāti pupphadāmāni .

Tesajjāti tesaṃ ajja .

Nettiṃsoti asi .

Vivattissatīti patissati .

Aciraṃ vatāti acirena vata .

Na phalatīti na bhijjati .

Tāva daḷhabandhañcaV7.97 me āsīti ativiya thirabandhanaṃ me hadayaṃ bhavissatīti attho .

Niyyāthāti gacchatha .

Evaṃ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṃ niṭṭhāsi .

Rājaputtaṃ netvā gīvaṃ onāmetvā nisīdāpesuṃ .

Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘ tassa gīvaṃ chindissāmī ’’ ti aṭṭhāsi .

Taṃ disvā candādevī ‘‘ aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi , attano saccabalena sāmikassaM7.101 sotthiṃ karissāmī ’’ ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṃ akāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1134.

‘‘ Sabbasmiṃ upakkhaṭasmiṃ , nisīdite candasmiṃ yaññatthāya ;

Pañcālarājadhītā pañjalikā , sabbaparisāya samanupariyāyi .

1135.

‘‘ Yena saccena khaṇḍahālo , pāpakammaṃ karoti dummedho ;

Etena saccavajjena , samaṅginī sāmikena homi .

1136.

‘‘ Ye idhatthi amanussā , yāni ca yakkhabhūtabhabyāni ;

Karontu me veyyāvaṭikaṃ , samaṅginī sāmikena homi .

1137.

‘‘ Yā devatā idhāgatā , yāni ca yakkhabhūtabhabyāni ;

Saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ , yācāmahaṃ pati māhaṃ ajeyyan ’’ ti .

Tattha upakkhaṭasmin ti sabbasmiṃ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte .

Samaṅginīti sampayuttā ekasaṃvāsā .

Ye idhatthīti ye idha atthi .

Yakkhabhūtabhabyānīti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca .

Veyyāvaṭikan ti mayhaṃ veyyāvaccaṃ karontu .

Tāyatha man ti rakkhatha maṃ .

Yācāmahan ti ahaṃ vo yācāmi .

Pati māhan ti patiṃ ahaṃ mā ajeyyaṃ .

Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayakūṭaṃ ādāya gantvā rājānaṃ tāsetvā sabbe vissajjāpesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1138.

‘‘ TaṃV7.98 sutvā amanusso , ayokūṭaṃ paribbhametvāna ;

Bhayamassa janayanto , rājānaṃ idamavoca .

1139.

‘‘ Bujjhassu kho rājakali , mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ ;

Mā jeṭṭhaputtamavadhi , adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ .

1140.

‘‘ KoM7.102 te diṭṭho rājakali , puttabhariyāyo haññamānāyo ;

Seṭṭhi ca gahapatayo , adūsakā saggakāmā hi .

1141.

‘‘ Taṃ sutvā khaṇḍahālo , rājā ca abbhutamidaṃ disvāna ;

Sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ , yathā taṃ anupaghātaṃ .

1142.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Sabbe ekekaleḍḍukamadaṃsu , esa vadho khaṇḍahālassā ’’ ti .

Tattha amanussoti sakko devarājā .

Bujjhassūti jānassu sallakkhehi .

Rājakalīti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka .

Mā tāhan ti pāparāja , bujjha , mā te ahaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ .

Ko te diṭṭhoti kuhiṃ tayā diṭṭhapubbo .

Saggakāmā hīti ettha hīti nipātamattaṃ , saggakāmā saggaṃ patthayamānāti attho .

Taṃ sutvāti , bhikkhave , taṃ sakkassa vacanaṃ khaṇḍahālo sutvā .

Abbhutamidan ti rājā ca idaṃ sakkassa dassanaṃ pubbe abhūtaṃ disvā .

Yathā tan ti yathā anupaghātaṃ pāṇaṃ mocenti , evameva mocesuṃ .

Ekekaleḍḍukamadaṃsūti bhikkhave , yattakā tasmiṃ yaññāvāṭe samāgatā , sabbe ekakolāhalaṃ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṃ adaṃsu .

Esa vadhoti esova khaṇḍahālassa vadho ahosi , tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesunti attho .

Taṃ pana māretvā mahājano rājānaṃ māretuṃ ārabhi .

Bodhisatto pitaraṃ parissajitvā māretuṃ na adāsi .

Mahājano ‘‘ jīvitaṃ etassa pāparañño dema , chattaṃ panassa nagare ca vāsaṃ na dassāma , caṇḍālaṃ katvā bahinagare vasāpessāmā ’’ ti vatvā rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṃ taṃ pahiṇi .

Ye panetaṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca , sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṃ .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1143.

‘‘ SabbeV7.99M7.103 paviṭṭhā nirayaṃ , yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna ;

Na hi pāpakammaṃ katvā , labbhā sugatiṃ ito gantun ’’ ti .

Sopi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṃ abhisiñci .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1144.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Candaṃ abhisiñciṃsu , samāgatā rājaparisā ca .

1145.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Candaṃ abhisiñciṃsu , samāgatā rājakaññāyo ca .

1146.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Candaṃ abhisiñciṃsu , samāgatā devaparisā ca .

1147.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Candaṃ abhisiñciṃsu , samāgatā devakaññāyo ca .

1148.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Celukkhepamakaruṃ , samāgatā rājaparisā ca .

1149.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Celukkhepamakaruṃ , samāgatā rājakaññāyo ca .

1150.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Celukkhepamakaruṃ , samāgatā devaparisā ca .

1151.

‘‘ Sabbesu vippamuttesu , ye tattha samāgatā tadā āsuṃ ;

Celukkhepamakaruṃ , samāgatā devakaññāyo ca .

1152.

‘‘ SabbesuV7.100 vippamuttesu , bahū ānanditā ahuṃ ;

Nandiṃ pavesi nagaraṃ , bandhanā mokkho aghositthā ’’ ti .

Tattha rājaparisā cāti rājaparisāpi tīhi saṅkhehi abhisiñciṃsu .

Rājakaññāyo cāti khattiyadhītaropi naṃ abhisiñciṃsu .

Devaparisā cāti sakkoM7.104 devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā devaparisāya saddhiṃ abhisiñci .

Devakaññāyo cāti sujāpi devadhītarāhi saddhiṃ abhisiñci .

Celukkhepamakarun ti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṃ kariṃsu .

Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāropi koṭṭhāsā kariṃsuyeva .

Ānanditā ahun ti āmoditā ahesuṃ .

Nandiṃ pavesi nagaran ti candakumārassa chattaṃ ussāpetvā nagaraṃ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari .

‘‘ Kiṃ vatvā ’’ ti ?

Yathā ‘‘ amhākaṃ candakumāro bandhanā mutto , evameva sabbe bandhanā muccantū ’’ ti .

Tena vuttaṃ ‘‘ bandhanā mokkho aghositthā ’’ ti .

Bodhisatto pitu vattaṃ paṭṭhapesi .

Antonagaraṃ pana pavisituṃ na labhati .

Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṃ atthāya gacchanto taṃ upasaṅkamitvā ‘‘ patimhī ’’ ti na vandati , añjaliṃ pana katvā ‘‘ ciraṃ jīva sāmī ’’ ti vadati .

‘‘ Kenattho ’’ ti vutte ārocesi .

Athassa paribbayaṃ dāpesi .

So dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devalokaṃ pūrayamāno agamāsi .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi devadatto maṃ ekaṃ nissāya bahū māretuṃ vāyāmamakāsī ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi .

Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi , gotamīdevī mahāmāyā , candādevī rāhulamātā , vasulo rāhulo , selā uppalavaṇṇā , sūro vāmagotto kassapo , bhaddaseno moggallāno , sūriyakumāro sāriputto , candarājā pana ahameva sammāsambuddho ahosinti .

Candakumārajātakavaṇṇanā sattamā .

Issues

Jātaka-aṭṭhakathā

Jātaka-aṭṭhakathā