Dārakapabbavaṇṇanā

Jūjakopi accutatāpasena kathitamaggena gacchanto caturassapokkharaṇiṃ patvā cintesi ‘‘ ajja atisāyanho , idāni maddī araññato āgamissati .

Mātugāmo hi nāma dānassa antarāyakaro hoti , sve tassā araññaṃ gatakāle assamaṃ gantvā vessantaraṃ upasaṅkamitvā dārake yācitvā tāya anāgatāya teM7.319 gahetvā pakkamissāmī ’’ ti .

Athassa avidūre ekaṃ sānupabbataṃ āruyha ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne nipajji .

Taṃ pana rattiṃ paccūsakāle maddī supinaṃ addasa .

Evarūpo supino ahosi – eko puriso kaṇho dve kāsāyāni paridahitvā dvīsu kaṇṇesu rattamālaṃ piḷandhitvā āvudhahattho tajjento āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā maddiṃ jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ uttānakaṃ pātetvā viravantiyā tassā dve akkhīni uppāṭetvā bāhāni chinditvā uraṃ bhinditvā paggharantalohitabinduṃ hadayamaṃsaṃ ādāya pakkāmīti .

Sā pabujjhitvā bhītatasitā ‘‘ pāpako supino me diṭṭho , supinapāṭhako pana vessantarenaV7.310 sadiso nāma natthi , pucchissāmi nan ’’ ti cintetvāP6.541 paṇṇasālaṃ gantvā mahāsattassa paṇṇasāladvāraṃ ākoṭesi .

Mahāsatto ‘‘ ko eso ’’ ti āha .

‘‘ Ahaṃ deva , maddī ’’ ti .

‘‘ Bhadde , amhākaṃ katikavattaṃ bhinditvā kasmā akāle āgatāsī ’’ ti .

‘‘ Deva , nāhaṃ kilesavasena āgacchāmi , apica kho pana me pāpako supino diṭṭho ’’ ti .

‘‘ Tena hi kathehi , maddī ’’ ti .

Sā attanā diṭṭhaniyāmeneva kathesi .

Mahāsattopi supinaṃ pariggaṇhitvā ‘‘ mayhaṃ dānapāramī pūrissati , sve maṃ yācako āgantvā putte yācissati , maddiṃ assāsetvā uyyojessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ maddi , tava dussayanadubbhojanehi cittaṃ āluḷitaṃ bhavissati , mā bhāyī ’’ ti saṃmohetvā assāsetvā uyyojesi .

Sā vibhātāya rattiyā sabbaṃ kattabbakiccaṃ katvā dve putte āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘ tātā , ajja me dussupino diṭṭho , appamattā bhaveyyāthā ’’ ti ovaditvā ‘‘ deva , tumhe dvīsu kumāresu appamattā hothā ’’ ti mahāsattaṃ putte paṭicchāpetvā pacchikhaṇittiādīni ādāya assūni puñchantī mūlaphalāphalatthāya vanaṃ pāvisi .

Tadā jūjakopi ‘‘ idāni maddī araññaṃ gatā bhavissatī ’’ ti sānupabbatā oruyha ekapadikamaggena assamābhimukho pāyāsi .

Mahāsattopi paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake suvaṇṇapaṭimā viya nisinno ‘‘ idāni yācako āgamissatī ’’ ti pipāsito viya surāsoṇḍo tassāgamanamaggaṃ olokentova nisīdi .

Puttāpissa pādamūle kīḷanti .

So maggaṃ olokento brāhmaṇaṃ āgacchantaṃ disvā satta māse nikkhittaṃ dānadhuraṃ ukkhipanto viya ‘ ehi , tvaṃ bho brāhmaṇā ’’ ti somanassajāto jālikumāraṃ āmantento imaṃ gāthamāha –

2087.

‘‘ UṭṭhehiM7.320 jāli patiṭṭha , porāṇaṃ viya dissati ;

Brāhmaṇaṃ viya passāmi , nandiyo mābhikīrare ’’ ti .

Tattha porāṇaṃ viya dissatīti pubbe jetuttaranagare nānādisāhi yācakānaṃ āgamanaṃ viya ajja yācakānaṃ āgamanaṃ dissati .

Nandiyo mābhikīrareti etassa brāhmaṇassa diṭṭhakālato paṭṭhāya maṃ somanassāni abhikīranti , ghammābhitattassa purisassa sīse sītūdakaghaṭasahassehi abhisecanakālo viya jātoti .

Taṃ sutvā kumāro āha –

2088.

‘‘ AhampiV7.311P6.542 tāta passāmi , yo so brahmāva dissati ;

Addhiko viya āyāti , atithī no bhavissatī ’’ ti .

Vatvā ca pana kumāro mahāsattassa apacitiṃ karonto uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ paccuggantvā parikkhāraggahaṇaṃ āpucchi .

Brāhmaṇo taṃ olokento ‘‘ ayaṃ vessantarassa putto jālikumāro nāma bhavissati , ādito paṭṭhāyeva pharusavacanaṃ kathessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ apehi apehī ’’ ti accharaṃ pahari .

Kumāro apagantvā ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo atipharuso , kiṃ nu kho ’’ ti tassa sarīraṃ olokento aṭṭhārasa purisadose passi .

Brāhmaṇopi bodhisattaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ karonto āha –

2089.

‘‘ Kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayaṃ ;

Kacci uñchena yāpetha , kacci mūlaphalā bahū .

2090.

‘‘ Kacci ḍaṃsā makasā ca , appameva sarīsapā ;

Vane vāḷamigākiṇṇe , kacci hiṃsā na vijjatī ’’ ti .

Bodhisattopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –

2091.

‘‘ Kusalañceva no brahme , atho brahme anāmayaṃ ;

Atho uñchena yāpema , atho mūlaphalā bahū .

2092.

‘‘ Atho ḍaṃsā makasā ca , appameva sarīsavā ;

Vane vāḷamigākiṇṇe , hiṃsā amhaṃ na vijjati .

2093.

‘‘ SattaM7.321 no māse vasataṃ , araññe jīvasokinaṃ ;

Imampi paṭhamaṃ passāma , brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ ;

Ādāya veḷuvaṃ daṇḍaṃ , aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ .

2094.

‘‘ Svāgataṃ te mahābrahme , atho te adurāgataṃ ;

Anto pavisa bhaddante , pāde pakkhālayassu te .

2095.

‘‘ TiṇḍukāniV7.312 piyālāni , madhuke kāsumāriyo ;

Phalāni khuddakappāni , bhuñja brahme varaṃ varaṃ .

2096.

‘‘ Idampi pānīyaṃ sītaṃ , ābhataṃ girigabbharā ;

Tato piva mahābrahme , sace tvaṃ abhikaṅkhasī ’’ ti .

Evañca pana vatvā mahāsatto ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo na akāraṇena imaṃ brahāraññaṃ āgato , āgamanakāraṇaṃ papañcaṃ akatvā pucchissāmi nan ’’ ti cintetvā imaṃ gāthamāha –

2097.

‘‘ AthaP6.543 tvaṃ kena vaṇṇena , kena vā pana hetunā ;

Anuppatto brahāraññaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Tattha vaṇṇenāti kāraṇena .

Hetunāti paccayena .

Jūjako āha –

2098.

‘‘ Yathā vārivaho pūro , sabbakālaṃ na khīyati ;

Evaṃ taṃ yācitāgacchiṃ , putte me dehi yācito ’’ ti .

Tattha vārivahoti pañcasu mahānadīsu udakavāho .

Na khīyatīti pipāsitehi āgantvā hatthehipi bhājanehipi ussiñcitvā piviyamāno na khīyati .

Evaṃ taṃ yācitāgacchin ti tvampi saddhāya pūritattā evarūpoyevāti maññamāno ahaṃ taṃ yācituṃ āgacchiṃ .

Putte me dehi yācitoti mayā yācito tava putte mayhaṃ dāsatthāya dehīti .

Taṃ sutvā mahāsatto somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya pabbatapādaṃ unnādento imā gāthā āha –

2099.

‘‘ DadāmiM7.322 na vikampāmi , issaro naya brāhmaṇa ;

Pāto gatā rājaputtī , sāyaṃ uñchāto ehiti .

2100.

‘‘ EkarattiṃV7.313 vasitvāna , pāto gacchasi brāhmaṇa ;

Tassā nhāte upaghāte , atha ne māladhārine .

2101.

‘‘ Ekarattiṃ vasitvāna , pāto gacchasi brāhmaṇa ;

Nānāpupphehi sañchanne , nānāgandhehi bhūsite ;

Nānāmūlaphalākiṇṇe , gaccha svādāya brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha issaroti tvaṃ mama puttānaṃ issaro sāmiko hutvā ete naya , apica kho panekaṃ kāraṇaṃ atthi .

Etesaṃ mātā rājaputtī phalāphalatthāya pāto gatā sāyaṃ araññato āgamissati , tāya ānītāni madhuraphalāphalāni bhuñjitvā idheva ṭhāne ajjekarattiṃ vasitvā pātova dārake gahetvā gamissasi .

Tassā nhāteti tāya nhāpite .

Upaghāteti sīsamhi upasiṅghite .

Atha ne māladhārineti atha ne vicitrāya mālāya alaṅkate taṃ mālaṃ vahamāne .

Pāḷipotthakesu pana ‘‘ atha ne māladhārino ’’ ti likhitaṃ , tassattho na vicārito .

Nānāmūlaphalākiṇṇeti magge pātheyyatthāya dinnehi nānāmūlaphalāphalehi ākiṇṇe .

Jūjako āha –

2102.

‘‘ NaP6.544 vāsamabhirocāmi , gamanaṃ mayha ruccati ;

Antarāyopi me assa , gacchaññeva rathesabha .

2103.

‘‘ Na hetā yācayogī naṃ , antarāyassa kāriyā ;

Itthiyo mantaṃ jānanti , sabbaṃ gaṇhanti vāmato .

2104.

‘‘ Saddhāya dānaṃ dadato , māsaṃ adakkhi mātaraṃ ;

Antarāyampi sā kayirā , gacchaññeva rathesabha .

2105.

‘‘ Āmantayassu te putte , mā te mātaramaddasuṃ ;

Saddhāya dānaṃ dadato , evaṃ puññaṃ pavaḍḍhati .

2106.

‘‘ ĀmantayassuV7.314M7.323 te putte , mā te mātaramaddasuṃ ;

Mādisassa dhanaṃ datvā , rāja saggaṃ gamissasī ’’ ti .

Tattha na hetā yācayogī nan ti ettha nan ti nipātamattaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja , etā itthiyo ca nāma na hi yācayogī , na yācanāya anucchavikā honti , kevalaṃ antarāyassa kāriyā dāyakānaṃ puññantarāyaṃ , yācakānañca lābhantarāyaṃ karontīti .

Itthiyo mantan ti itthī māyaṃ nāma jānanti .

Vāmatoti sabbaṃ vāmato gaṇhanti , na dakkhiṇato .

Saddhāya dānaṃ dadatoti kammañca phalañca saddahitvā dānaṃ dadato .

Māsan ti mā etesaṃ mātaraṃ adakkhi .

Kayirāti kareyya .

Āmantayassūti jānāpehi , mayā saddhiṃ pesehīti vadati .

Dadatoti dadantassa .

Vessantaro āha –

2107.

‘‘ Sace tvaṃ nicchase daṭṭhuṃ , mama bhariyaṃ patibbataṃ ;

Ayyakassapi dassehi , jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho .

2108.

‘‘ Ime kumāre disvāna , mañjuke piyabhāṇine ;

Patīto sumano vitto , bahuṃ dassati te dhanan ’’ ti .

Tattha ayyakassāti mayhaṃ pituno sañjayamahārājassa dvinnaṃ kumārānaṃ ayyakassa .

Dassati te dhanan ti so rājā tuyhaṃ bahuṃ dhanaṃ dassati .

Jūjako āha –

2109.

‘‘ Acchedanassa bhāyāmi , rājaputta suṇohi me ;

Rājadaṇḍāya maṃ dajjā , vikkiṇeyya haneyya vā ;

Jino dhanañca dāse ca , gārayhassa brahmabandhuyā ’’ ti .

Tattha acchedanassāti acchinditvā gahaṇassa bhāyāmi .

Rājadaṇḍāya maṃ dajjāti ‘‘ ayaṃ brāhmaṇoV7.315 dārakacoro , daṇḍamassa dethā ’’ ti evaṃ daṇḍatthāya maṃ amaccānaṃP6.545 dadeyya .

Gārayhassa brahmabandhuyāti kevalaṃ brāhmaṇiyāva garahitabbo bhavissāmīti .

VessantaroM7.324 āha –

2110.

‘‘ Ime kumāre disvāna , mañjuke piyabhāṇine ;

Dhamme ṭhito mahārājā , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano ;

Laddhā pītisomanassaṃ , bahuṃ dassati te dhanan ’’ ti .

Jūjako āha –

2111.

‘‘ Nāhaṃ tampi karissāmi , yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi ;

Dārakeva ahaṃ nessaṃ , brāhmaṇyā paricārake ’’ ti .

Tattha dārakevāti alaṃ mayhaṃ aññena dhanena , ahaṃ ime dārakeva attano brāhmaṇiyā paricārake nessāmīti .

Taṃ tassa pharusavacanaṃ sutvā dārakā bhītā palāyitvā piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tatopi palāyitvā gumbagahane nilīyitvā tatrāpi jūjakenāgantvā gahitā viya attānaṃ sampassamānā kampantā katthaci ṭhātuṃ asamatthā ito cito ca dhāvitvā caturassapokkharaṇitīraṃ gantvā daḷhaṃ vākacīraṃ nivāsetvā udakaṃ oruyha pokkharapattaṃ sīse ṭhapetvā udakena paṭicchannā hutvā aṭṭhaṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2112.

‘‘ Tato kumārā byathitā , sutvā luddassa bhāsitaṃ ;

Tena tena padhāviṃsu , jālī kaṇhājinā cubho ’’ ti .

Jūjakopi kumāre adisvā bodhisattaṃ apasādesi ‘‘ bho vessantara , idāneva tvaṃ mayhaṃ dārake datvā mayā ‘ nāhaṃ jetuttaranagaraṃ gamissāmi , dārake mama brāhmaṇiyā paricārake nessāmī ’ ti vutte iṅghitasaññaṃ datvā putte palāpetvā ajānanto viya nisinno , natthi maññe lokasmiṃ tayā sadiso musāvādī ’’ ti .

Taṃ sutvā mahāsatto pakampitacitto hutvā ‘‘ dārakā palātāV7.316 bhavissantī ’’ ti cintetvā ‘‘ bho brāhmaṇa , mā cintayi , ānessāmi te kumāre ’’ ti uṭṭhāya piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tesaṃ vanagahanaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvāP6.546 padavalañjānusārena pokkharaṇitīraṃ gantvā udake otiṇṇapadaṃ disvā ‘‘ kumārā udakaṃ oruyha ṭhitā bhavissantī ’’ ti ñatvā ‘‘ tāta , jālī ’’ ti pakkosanto imaṃ gāthādvayamāha –

2113.

‘‘ EhiM7.325 tāta piyaputta , pūretha mama pāramiṃ ;

Hadayaṃ mebhisiñcetha , karotha vacanaṃ mama .

2114.

‘‘ Yānā nāvā ca me hotha , acalā bhavasāgare ;

Jātipāraṃ tarissāmi , santāressaṃ sadevakan ’’ ti .

Kumāro pitu vacanaṃ sutvā ‘‘ brāhmaṇo maṃ yathāruci karotu , pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī ’’ ti sīsaṃ nīharitvā pokkharapattāni viyūhitvā udakā uttaritvā mahāsattassa dakkhiṇapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi .

Atha naṃ mahāsatto āha ‘‘ tāta , bhaginī te kuhin ’’ ti .

‘‘ Tāta , ime sattā nāma bhaye uppanne attānameva rakkhantī ’’ ti .

Atha mahāsatto ‘‘ puttehi me katikā katā bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ ehi amma kaṇhe ’’ ti pakkosanto gāthādvayamāha –

2115.

‘‘ Ehi amma piyadhīti , pūretha mama pāramiṃ ;

Hadayaṃ mebhisiñcetha , karotha vacanaṃ mama .

2116.

‘‘ Yānā nāvā ca me hotha , acalā bhavasāgare ;

Jātipāraṃ tarissāmi , uddharissaṃ sadevakan ’’ ti .

Sāpi ‘‘ pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī ’’ ti tatheva udakā uttaritvā mahāsattassa vāmapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi .

Tesaṃ assūni mahāsattassa phullapadumavaṇṇe pādapiṭṭhe patanti .

Tassa assūni tesaṃ suvaṇṇaphalakasadisāya piṭṭhiyā patanti .

Atha mahāsatto kumāre uṭṭhāpetvā assāsetvā ‘‘ tāta , jāli kiṃ tvaṃ mama dānavittakabhāvaṃ na jānāsi , ajjhāsayaṃ me , tāta , matthakaṃ pāpehī ’’ ti vatvā goṇe agghāpento viya tattheva ṭhito kumāre agghāpesi .

So kira puttaṃ āmantetvā āha ‘‘ tāta , jāliV7.317 tvaṃ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṃP6.547 datvā bhujisso bhaveyyāsi , bhaginī kho pana te uttamarūpadharā , koci nīcajātiko brāhmaṇassa kiñcideva dhanaṃ datvā tava bhaginiṃ bhujissaṃ katvā jātisambhedaṃ kareyya , aññatraraññā sabbasatadāyako nāma natthi , tasmā bhaginī te bhujissā hotukāmāM7.326 brāhmaṇassa dāsasataṃ dāsīsataṃ hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ nikkhasatanti evaṃ sabbasatāni datvā bhujissā hotū ’’ ti evaṃ kumāre agghāpetvā samassāsetvā assamapadaṃ gantvā kamaṇḍalunā udakaṃ gahetvā ‘‘ ehi vata , bho brāhmaṇā ’’ ti āmantetvā sabbaññutaññāṇassa paccayo hotūti patthanaṃ katvā udakaṃ pātetvā ‘‘ ambho brāhmaṇa , puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataran ’’ ti pathaviṃ unnādento brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2117.

‘‘ Tato kumāre ādāya , jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho ;

Brāhmaṇassa adā dānaṃ , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano .

2118.

‘‘ Tato kumāre ādāya , jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho ;

Brāhmaṇassa adā vitto , puttake dānamuttamaṃ .

2119.

‘‘ Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ , tadāsi lomahaṃsanaṃ ;

Yaṃ kumāre padinnamhi , medanī sampakampatha .

2120.

‘‘ Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ , tadāsi lomahaṃsanaṃ ;

Yaṃ pañjalikato rājā , kumāre sukhavacchite ;

Brāhmaṇassa adā dānaṃ , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano ’’ ti .

Tattha vittoti pītisomanassajāto hutvā .

Tadāsi yaṃ bhiṃsanakan ti tadā dānatejena unnadantī mahāpathavī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mattavāraṇo viya gajjamānā kampi , sāgaro saṅkhubhi .

Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā vaṅkapabbatābhimukho aṭṭhāsi .

Sakko devarājā apphoṭesi , mahābrahmā sādhukāramadāsi .

Yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi .

Pathavisaddena devo gajjanto khaṇikavassaṃ vassi , akālavijjulatā nicchariṃsu .

Himavantavāsino sīhādayo sakalahimavantaṃ ekaninnādaṃ kariṃsūti evarūpaṃ bhiṃsanakaṃ ahosi .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ medanī sampakampathā ’’ ti ettakameva vuttaṃV7.318 .

Yan ti yadā .

Sukhavacchiteti sukhavasite sukhasaṃvaḍḍhite .

Adā dānan ti ambho brāhmaṇa , puttehi me sataguṇena sahassaguṇenaM7.327 satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataranti tassatthāya adāsi .

MahāsattoP6.548 dānaṃ datvā ‘‘ sudinnaṃ vata me dānan ’’ ti pītiṃ uppādetvā kumāre olokentova aṭṭhāsi .

Jūjakopi vanagumbaṃ pavisitvā valliṃ dantehi chinditvā ādāya kumārassa dakkhiṇahatthaṃ kumārikāya vāmahatthena saddhiṃ ekato bandhitvā tameva vallikoṭiṃ gahetvā pothayamāno pāyāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2121.

‘‘ Tato so brāhmaṇo luddo , lataṃ dantehi chindiya ;

Latāya hatthe bandhitvā , latāya anumajjatha .

2122.

‘‘ Tato so rajjumādāya , daṇḍañcādāya brāhmaṇo ;

Ākoṭayanto te neti , sivirājassa pekkhato ’’ ti .

Tattha sivirājassāti vessantarassa .

Tesaṃ pahaṭapahaṭaṭṭhāne chavi chijjati , lohitaṃ paggharati .

Paharaṇakāle aññamaññassa piṭṭhiṃ dadanti .

Athekasmiṃ visamaṭṭhāne brāhmaṇo pakkhalitvā pati .

Kumārānaṃ muduhatthehi baddhavalli gaḷitvā gatā .

Te rodamānā palāyitvā mahāsattassa santikaṃ āgamaṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2123.

‘‘ Tato kumārā pakkāmuṃ , brāhmaṇassa pamuñciya ;

Assupuṇṇehi nettehi , pitaraṃ so udikkhati .

2124.

‘‘ Vedhamassatthapattaṃva , pitu pādāni vandati ;

Pitu pādāni vanditvā , idaṃ vacanamabravi .

2125.

‘‘ Ammā ca tāta nikkhantā , tvañca no tāta dassasi ;

Yāva ammampi passemu , atha no tāta dassasi .

2126.

‘‘ AmmāV7.319 ca tāta nikkhantā , tvañca no tāta dassasi ;

Mā no tvaṃ tāta adadā , yāva ammāpi etu no ;

Tadāyaṃ brāhmaṇo kāmaṃ , vikkiṇātu hanātu vā .

2127.

‘‘ BalaṅkapādoM7.328 andhanakho , atho ovaddhapiṇḍiko ;

Dīghuttaroṭṭho capalo , kaḷāro bhagganāsako .

2128.

‘‘ Kumbhodaro bhaggapiṭṭhi , atho visamacakkhuko ;

Lohamassu haritakeso , valīnaṃ tilakāhato .

2129.

‘‘ Piṅgalo ca vinato ca , vikaṭo ca brahā kharo ;

Ajināni ca sannaddho , amanusso bhayānako .

2130.

‘‘ ManussoP6.549 udāhu yakkho , maṃsalohitabhojano ;

Gāmā araññamāgamma , dhanaṃ taṃ tāta yācati .

2131.

‘‘ Nīyamāne pisācena , kiṃ nu tāta udikkhasi ;

Asmā nūna te hadayaṃ , āyasaṃ daḷhabandhanaṃ .

2132.

‘‘ Yo no baddhe na jānāsi , brāhmaṇena dhanesinā ;

Accāyikena luddena , yo no gāvova sumbhati .

2133.

‘‘ Idheva acchataṃ kaṇhā , na sā jānāti kismiñci ;

Migīva khirasammattā , yūthā hīnā pakandatī ’’ ti .

Tattha udikkhatīti so pitu santikaṃ gantvā kampamāno oloketi .

Vedhan ti vedhamāno .

Tvañca no tāta , dassasīti tvañca amhe tāya anāgatāya eva brāhmaṇassa dadāsi , evaṃ mā kari , adhivāsehi tvaṃ tāva .

Yāva ammaṃ passemu , atha no tāya diṭṭhakāle tvaṃ puna dassasi .

Vikkiṇātu hanātu vāti tāta , ammāya āgatakāle esa amhe vikkiṇātu vā hanatuV7.320 vā .

Yaṃ icchati , taṃ karotu .

Apica kho panesa kakkhaḷo pharuso , aṭṭhārasahi purisadosehi samannāgatoti aṭṭhārasa purisadose kathesi .

Tattha balaṅkapādoti patthaṭapādo .

Andhanakhoti pūtinakho .

Ovaddhapiṇḍikoti heṭṭhāgalitapiṇḍikamaṃso .

Dīghuttaroṭṭhoti mukhaṃ pidahitvā ṭhitena dīghena uttaroṭṭhena samannāgato .

Capaloti paggharitalālo .

Kaḷāroti sūkaradāṭhāhi viya nikkhantadantehi samannāgatoM7.329 .

Bhagganāsakoti bhaggāya visamāya nāsāya samannāgato .

Lohamassūti tambalohavaṇṇamassu .

Haritakesoti suvaṇṇavaṇṇavirūḷhakeso .

Valīnan ti sarīracammamassa valiggahitaṃ .

Tilakāhatoti kāḷatilakehi parikiṇṇo .

Piṅgaloti nibbiddhapiṅgalo biḷārakkhisadisehi akkhīhi samannāgato .

Vinatoti kaṭiyaṃ piṭṭhiyaṃ khandheti tīsu ṭhānesu vaṅko .

Vikaṭoti vikaṭapādo .

‘‘ Abaddhasandhī ’’ tipi vuttaṃ ,‘‘ kaṭakaṭā ’’ ti viravantehi aṭṭhisandhīhi samannāgato .

Brahāti dīgho .

Amanussoti na manusso , manussavesena vicarantopi yakkho esa .

Bhayānakoti ativiya bhiṃsanako .

Manusso udāhu yakkhoti tāta , sace koci imaṃ brāhmaṇaṃ disvā evaṃ puccheyya ‘‘ manussoyaṃ brāhmaṇo , udāhu yakkho ’’ ti .

‘‘ Na manusso , atha kho maṃsalohitabhojano yakkho ’’ ti vattuṃ yuttaṃ .

Dhanaṃ taṃ tāta yācatīti tāta , esa amhākaṃ maṃsaṃ khāditukāmo tumhe puttadhanaṃ yācati .

Udikkhasīti ajjhupekkhasi .

Asmā nūna te hadayan ti tāta , mātāpitūnaṃ hadayaṃ nāma puttesu mudukaṃ hoti , puttānaṃ dukkhaṃ na sahati , tvaṃ ajānanto viya acchasi , tava pana hadayaṃ pāsāṇo viya maññe , atha vā āyasaṃ daḷhabandhanaṃ .

Tena amhākaṃ evarūpe dukkhe uppanne na rujati .

Na jānāsīti ajānanto viya acchasi .

Accāyikena luddenāti ativiya luddena pamāṇātikkantena .

Yo noti brāhmaṇena no amhe kaniṭṭhabhātike baddhe bandhite yo tvaṃ na jānāsi .

Sumbhatīti potheti .

Idheva acchatan tiP6.550 tāta , ayaṃ kaṇhājinā kiñci dukkhaṃ na jānāti .

Yathā nāma khīrasammattā migapotikā yūthā parihīnā mātaraṃ apassantī khīratthāya kandati , evaṃ ammaṃ apassantī kanditvā sussitvā marissati , tasmā maṃyeva brāhmaṇassa dehi , ahaṃ gamissāmi , ayaṃ kaṇhājinā idheva hotūti .

EvaṃV7.321 vuttepi mahāsatto na kiñci katheti .

Tato kumāro mātāpitaro ārabbha paridevanto āha –

2134.

‘‘ Na me idaṃ tathā dukkhaṃ , labbhā hi pumunā idaṃ ;

Yañca ammaṃ na passāmi , taṃ me dukkhataraṃ ito .

2135.

‘‘ NaM7.330 me idaṃ tathā dukkhaṃ , labbhā hi pumunā idaṃ ;

Yañca tātaṃ na passāmi , taṃ me dukkhataraṃ ito .

2136.

‘‘ Sā nūna kapaṇā ammā , cirarattāya rucchati ;

Kaṇhājinaṃ apassantī , kumāriṃ cārudassaniṃ .

2137.

‘‘ So nūna kapaṇo tāto , cirarattāya rucchati ;

Kaṇhājinaṃ apassanto , kumāriṃ cārudassaniṃ .

2138.

‘‘ Sā nūna kapaṇā ammā , ciraṃ rucchati assame ;

Kaṇhājinaṃ apassantī , kumāriṃ cārudassaniṃ .

2139.

‘‘ So nūna kapaṇo tāto , ciraṃ rucchati assame ;

Kaṇhājinaṃ apassanto , kumāriṃ cārudassaniṃ .

2140.

‘‘ Sā nūna kapaṇā ammā , cirarattāya rucchati ;

Aḍḍharatte va ratte vā , nadīva avasucchati .

2141.

‘‘ So nūna kapaṇo tāto , cirarattāya rucchati ;

Aḍḍharatte va ratte vā , nadīva avasucchati .

2142.

‘‘ Ime te jambukā rukkhā , vedisā sinduvārakā ;

Vividhāni rukkhajātāni , tāni ajja jahāmase .

2143.

‘‘ AssatthāV7.322 panasā ceme , nigrodhā ca kapitthanā ;

Vividhāni phalajātāni , tāni ajja jahāmase .

2144.

‘‘ Ime tiṭṭhanti ārāmā , ayaṃ sītūdakā nadī ;

Yatthassu pubbe kīḷāma , tāni ajja jahāmase .

2145.

‘‘ Vividhāni pupphajātāni , asmiṃ uparipabbate ;

Yānassu pubbe dhārema , tāni ajja jahāmase .

2146.

‘‘ Vividhāni phalajātāni , asmiṃ uparipabbate ;

Yānassu pubbe bhuñjāma , tāni ajja jahāmase .

2147.

‘‘ Ime no hatthikā assā , balibaddā ca no ime ;

Yehissu pubbe kīḷāma , tāni ajja jahāmase ’’ ti .

TatthaP6.551M7.331 pumunāti bhave vicarantena purisena .

Labbhāti labhitabbaṃ .

Taṃ me dukkhataraṃ itoti yaṃ me ammaṃ passituṃ alabhantassa dukkhaṃ , taṃ ito pothanadukkhato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ .

Rucchatīti rodissati .

Aḍḍharatte va ratte vāti aḍḍharatte vā sakalaratte vā amhe saritvā ciraṃ rodissati .

Avasucchatīti appodakā kunnadī avasussati .

Yathā sā khippameva sussati , evaṃ aruṇe uggacchanteyeva sussitvā marissatīti adhippāyenevamāha .

Vedisāti olambanasākhā .

Tānīti yesaṃ no mūlapupphaphalāni gaṇhantehi ciraṃ kīḷitaṃ , tāni ajja ubhopi mayaṃ jahāma .

Hatthikāti tātena amhākaṃ kīḷanatthāya katā hatthikā .

Taṃ evaṃ paridevamānameva saddhiṃ bhaginiyā jūjako āgantvā pothento gahetvā pakkāmi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2148.

‘‘ Nīyamānā kumārā te , pitaraṃ etadabravuṃ ;

Ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi , tvañca tāta sukhī bhava .

2149.

‘‘ ImeV7.323 no hatthikā assā , balibaddā ca no ime ;

Tāni ammāya dajjesi , sokaṃ tehi vinessati .

2150.

‘‘ Ime no hatthikā assā , balibaddā ca no ime ;

Tāni ammā udikkhantī , sokaṃ paṭivinessatī ’’ ti .

Tadā bodhisattassa putte ārabbha balavasoko uppajji , hadayamaṃsaṃ uṇhaṃ ahosi .

So kesarasīhena gahitamattavāraṇo viya rāhumukhaṃ paviṭṭhacando viya ca kampamāno sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi paṇṇasālaṃ pavisitvā kalunaṃ paridevi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2151.

‘‘ Tato vessantaro rājā , dānaṃ datvāna khattiyo ;

Paṇṇasālaṃ pavisitvā , kalunaṃ paridevayī ’’ ti .

Tato parā mahāsattassa vilāpagāthā honti –

2152.

‘‘ Kaṃ nvajja chātā tasitā , uparucchanti dārakā ;

Sāyaṃ saṃvesanākāle , ko ne dassati bhojanaṃ .

2153.

‘‘ KaṃM7.332 nvajja chātā tasitā , uparucchanti dārakā ;

Sāyaṃ saṃvesanākāle ,‘ ammā chātamha detha no ’.

2154.

‘‘ KathaṃP6.552 nu pathaṃ gacchanti , pattikā anupāhanā ;

Santā sūnehi pādehi , ko ne hatthe gahessati .

2155.

‘‘ Kathaṃ nu so na lajjeyya , sammukhā paharaṃ mama ;

Adūsakānaṃ puttānaṃ , alajjī vata brāhmaṇo .

2156.

‘‘ Yopi me dāsidāsassa , añño vā pana pesiyo ;

Tassāpi suvihīnassa , ko lajjī paharissati .

2157.

‘‘ VārijassevaV7.324 me sato , baddhassa kumināmukhe ;

Akkosati paharati , piye putte apassato ’’ ti .

Tattha kaṃ nvajjāti kaṃ nu ajja .

Uparucchantīti saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā uparodissanti .

Saṃvesanākāleti mahājanassa parivesanākāle .

Kone dassatīti ko nesaṃ bhojanaṃ dassati .

Kathaṃ nu pathaṃ gacchantīti kathaṃ nu saṭṭhiyojanamaggaṃ gamissanti .

Pattikāti hatthiyānādīhi virahitā .

Anupāhanāti upāhanamattenapi viyuttā sukhumālapādā .

Gahessatīti kilamathavinodanatthāya ko gaṇhissati .

Dāsidāsassāti dāsiyā dāso assa .

Añño vā pana pesiyoti tassapi dāso , tassapi dāsoti evaṃ dāsapatidāsaparamparāya ‘‘ yo mayhaṃ catuttho pesiyo pesanakārako assa , tassa evaṃ suvihīnassapi ayaṃ vessantarassa dāsapatidāso ’’ ti ñatvā .

Ko lajjīti ko lajjāsampanno pahareyya , yuttaṃ nu kho tassa nillajjassa mama putte paharitunti .

Vārijassevāti kumināmukhe baddhassa macchasseva sato mama .

Apassatoti a -kāro nipātamatto , passantasseva piyaputte akkosati ceva paharati ca , aho vata dāruṇoti .

Athassa kumāresu sinehena evaṃ parivitakko udapādi ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo mama putte ativiya viheṭheti , sokaṃ sandhāretuṃ na sakkomi , brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā ānessāmi te kumāre ’’ tiM7.333 .

Tato ‘‘ aṭṭhānametaṃ kumārānaṃ pīḷanaṃ atidukkhanti dānaṃ datvā pacchānutappaṃ nāma sataṃ dhammo na hotī ’’ ti cintesi .

Tadatthajotanā imā dve parivitakkagāthā nāma honti –

2158.

‘‘ Adu cāpaṃ gahetvāna , khaggaṃ bandhiya vāmato ;

Ānessāmi sake putte , puttānañhi vadho dukho .

2159.

‘‘ Aṭṭhānametaṃ dukkharūpaṃ , yaṃ kumārā vihaññare ;

Satañca dhammamaññāya , ko datvā anutappatī ’’ ti .

Tattha satan ti pubbabodhisattānaṃ paveṇidhammaṃ .

So kira tasmiṃ khaṇe bodhisattānaṃ paveṇiṃ anussari .

Tato ‘‘ sabbabodhisattānaṃ dhanapariccāgaṃV7.325 , aṅgapariccāgaṃP6.553 , puttapariccāgaṃ , bhariyapariccāgaṃ , jīvitapariccāganti ime pañca mahāpariccāge apariccajitvā buddhabhūtapubbo nāma natthi .

Ahampi tesaṃ abbhantaro homi , mayāpi piyaputtadhītaro adatvā na sakkā buddhena bhavitun ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ tvaṃ vessantara paresaṃ dāsatthāya dinnaputtānaṃ dukkhabhāvaṃ na jānāsi , yena brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmīti saññaṃ uppādesi , dānaṃ datvā pacchānutappo nāma tava nānurūpo ’’ ti evaṃ attānaṃ paribhāsitvā ‘‘ sacepi eso kumāre māressati , dinnakālato paṭṭhāya mama na kiñci hotī ’’ ti daḷhasamādānaṃ adhiṭṭhāya paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi .

Jūjakopi bodhisattassa sammukhe kumāre pothetvā neti .

Tato kumāro vilapanto āha –

2160.

‘‘ Saccaṃ kirevamāhaṃsu , narā ekacciyā idha ;

Yassa natthi sakā mātā , yathā natthi tatheva so .

2161.

‘‘ Ehi kaṇhe marissāma , natthattho jīvitena no ;

Dinnamhāti janindena , brāhmaṇassa dhanesino ;

Accāyikassa luddassa , yo no gāvova sumbhati .

2162.

‘‘ Ime te jambukā rukkhā , vedisā sinduvārakā ;

Vividhāni rukkhajātāni , tāni kaṇhe jahāmase .

2163.

‘‘ AssatthāM7.334 panasā ceme , nigrodhā ca kapitthanā ;

Vividhāni phalajātāni , tāni kaṇhe jahāmase .

2164.

‘‘ Ime tiṭṭhanti ārāmā , ayaṃ sītūdakā nadī ;

Yatthassu pubbe kīḷāma , tāni kaṇhe jahāmase .

2165.

‘‘ Vividhāni pupphajātāni , asmiṃ uparipabbate ;

Yānassu pubbe dhārema , tāni kaṇhe jahāmase .

2166.

‘‘ VividhāniV7.326 phalajātāni , asmiṃ uparipabbate ;

Yānassu pubbe bhuñjāma , tāni kaṇhe jahāmase .

2167.

‘‘ Ime no hatthikā assā , balibaddā ca no ime ;

Yehissu pubbe kīḷāma , tāni kaṇhe jahāmase ’’ ti .

Tattha yassāti yassa santike sakā mātā natthi .

Pitā atthi , yathā natthiyeva .

Puna brāhmaṇo ekasmiṃ visamaṭṭhāne pakkhalitvā pati .

Tesaṃ hatthato bandhanavalli muccitvā gatā .

Te pahaṭakukkuṭā viya kampantā palāyitvā ekavegeneva pitu santikaṃ āgamiṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2168.

‘‘ Nīyamānā kumārā te , brāhmaṇassa pamuñciya ;

Tena tena padhāviṃsu , jālī kaṇhājinā cubho ’’ ti .

TatthaP6.554 tena tenāti tena muttakhaṇena yena disābhāgena tesaṃ pitā atthi , tena padhāviṃsu , padhāvitvā pitu santikaññeva āgamiṃsūti attho .

Jūjako vegenuṭṭhāya vallidaṇḍahattho kappuṭṭhānaggi viya avattharanto āgantvā ‘‘ ativiya palāyituṃ chekā tumhe ’’ ti hatthe bandhitvā puna nesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2169.

‘‘ TatoM7.335 so rajjumādāya , daṇḍañcādāya brāhmaṇo ;

Ākoṭayanto te neti , sivirājassa pekkhato ’’ ti .

Evaṃ nīyamānesu kaṇhājinā nivattitvā olokentī pitarā saddhiṃ sallapi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2170.

‘‘ Taṃ taṃ kaṇhājināvoca , ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo ;

Laṭṭhiyā paṭikoṭeti , ghare jātaṃva dāsiyaṃ .

2171.

‘‘ NaV7.327 cāyaṃ brāhmaṇo tāta , dhammikā honti brāhmaṇā ;

Yakkho brāhmaṇavaṇṇena , khādituṃ tāta neti no ;

Nīyamāne pisācena , kiṃ nu tāta udikkhasī ’’ ti .

Tattha tan ti taṃ passamānaṃ nisinnaṃ pitaraṃ sivirājānaṃ .

Dāsiyan ti dāsikaṃ .

Khāditun ti khādanatthāya ayaṃ no giridvāraṃ asampatteyeva ubhohi cakkhūhi rattalohitabinduṃ paggharantehi khādissāmīti neti , tvañca khādituṃ vā pacituṃ vā nīyamāne kiṃ amhe udikkhasi , sabbadā sukhito hohīti paridevi .

Daharakumārikāya vilapantiyā kampamānāya gacchantiyā mahāsattassa balavasoko uppajji , hadayavatthu uṇhaṃ ahosi .

Nāsikāya appahontiyā mukhena uṇhe assāsapassāse vissajjesi .

Assūni lohitabindūni hutvā nettehi nikkhamiṃsu .

So ‘‘ idaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ sinehadosena jātaṃ , na aññena kāraṇena .

Sinehaṃ akatvā majjhatteneva bhavitabban ’’ ti tathārūpaṃ sokaṃ attano ñāṇabalena vinodetvā pakatinisinnākāreneva nisīdi .

Giridvāraṃ asampattāyeva kumārikā vilapantī agamāsi .

2172.

‘‘ Ime no pādakā dukkhā , dīgho caddhā suduggamo ;

Nīce colambate sūriyo , brāhmaṇo ca dhāreti no .

2173.

‘‘ OkandāmaseP6.555 bhūtāni , pabbatāni vanāni ca ;

Sarassa sirasā vandāma , supatitthe ca āpake .

2174.

‘‘ Tiṇalatāni osadhyo , pabbatāni vanāni ca ;

Ammaṃ ārogyaṃ vajjātha , ayaṃ no neti brāhmaṇo .

2175.

‘‘ VajjantuM7.336 bhonto ammañca , maddiṃ asmāka mātaraṃ ;

Sace anupatitukāmāsi , khippaṃ anupatiyāsi no .

2176.

‘‘ Ayaṃ ekapadī eti , ujuṃ gacchati assamaṃ ;

Tamevānupateyyāsi , api passesi ne lahuṃ .

2177.

‘‘ AhoV7.328 vata re jaṭinī , vanamūlaphalahārike ;

Suññaṃ disvāna assamaṃ , taṃ te dukkhaṃ bhavissati .

2178.

‘‘ Ativelaṃ nu ammāya , uñchā laddho anappako ;

Yā no baddhe na jānāsi , brāhmaṇena dhanesinā .

2179.

‘‘ Accāyikena luddena , yo no gāvova sumbhati ;

Apajja ammaṃ passemu , sāyaṃ uñchāto āgataṃ .

2180.

‘‘ Dajjā ammā brāhmaṇassa , phalaṃ khuddena missitaṃ ;

Tadāyaṃ asito dhāto , na bāḷhaṃ dhārayeyya no .

2181.

‘‘ Sūnā ca vata no pādā , bāḷhaṃ dhāreti brāhmaṇo ;

Iti tattha vilapiṃsu , kumārā mātugiddhino ’’ ti .

Tattha pādakāti khuddakapādā .

Okandāmaseti avakandāma , apacitiṃ nīcavuttiṃ dassentā jānāpema .

Sarassāti imassa padumasarassa pariggāhakāneva nāgakulāni sirasā vandāma .

Supatitthe ca āpaketi supatitthāya nadiyā adhivatthā devatāpi vandāma .

Tiṇalatānīti tiṇāni ca olambakalatāyo ca .

Osadhyoti osadhiyo .

Sabbattha adhivatthā devatā sandhāyevamāha .

Anupatitukāmāsīti sacepi sā amhākaṃ padānupadaṃ āgantukāmāsi .

Api passesi ne lahun ti api nāma etāya ekapadiyā anupatamānā puttake te lahuṃ passeyyāsīti evaṃ taṃ vadeyyāthāti .

Jaṭinīti baddhajaṭaṃ ārabbha mātaraṃ parammukhālapanena ālapantī āha .

Ativelan ti pamāṇātikkantaṃ katvā .

Uñchāti uñchācariyāyaM7.337 .

Phalan ti vanamūlaphalāphalaṃ .

Khuddena missitan ti khuddakamadhunā missitaṃ .

Asitoti asitāsano paribhuttaphalo .

Dhātoti suhito .

Na bāḷhaṃ dhārayeyya noti na no bāḷhaṃ vegena nayeyya .

Mātugiddhinoti mātari giddhena samannāgatā balavasinehā evaṃ vilaviṃsūti .

Dārakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .