Chakhattiyakammavaṇṇanā

Jālikumāro mucalindasaratīre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā cuddasa rathasahassāni āgatamaggābhimukhāneva ṭhapāpetvā tasmiṃ tasmiṃ padese sīhabyagghadīpiādīsu ārakkhaṃ saṃvidahi .

Hatthiādīnaṃ saddo mahā ahosi .

Atha mahāsatto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ kiṃ nu kho me paccāmittāM7.372 mama pitaraṃ ghātetvā mamatthāya āgatā ’’ ti maraṇabhayabhīto maddiṃ ādāya pabbataṃ āruyha senaṃ olokesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2368.

‘‘ Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ , bhīto vessantaro ahu ;

Pabbataṃ abhiruhitvā , bhīto senaṃ udikkhati .

2369.

‘‘ Iṅgha maddi nisāmehi , nigghoso yādiso vane ;

Ājānīyā hasiyanti , dhajaggāni ca dissare .

2370.

‘‘ Ime nūna araññasmiṃ , migasaṅghāni luddakā ;

Vāgurāhi parikkhippa , sobbhaṃ pātetvā tāvade ;

Vikkosamānā tibbāhi , hanti nesaṃ varaṃ varaṃ .

2371.

‘‘ Yathā mayaṃ adūsakā , araññe avaruddhakā ;

Amittahatthattaṃ gatā , passa dubbalaghātakan ’’ ti .

TatthaV7.366 iṅghāti codanatthe nipāto .

Nisāmehīti sakasenā vā parasenā vāti olokehi upadhārehi .

‘‘ Ime nūna araññasmin ’’ tiādīnaṃ aḍḍhateyyagāthānaṃ evamatthasambandho veditabbo ‘‘ maddi yathā araññamhi migasaṅghāni luddakā vāgurāhi parikkhippa atha vā pana sobbhaṃ pātetvā tāvadeva ‘ hanatha , are , duṭṭhamige ’ ti vikkosamānā tibbāhi migamāraṇasattīhi nesaṃ migānaṃ varaṃ varaṃ thūlaṃ thūlaṃ hananti , ime ca nūna tatheva amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāti sattīhi hanissanti , mayañca adūsakā araññe avaruddhakā raṭṭhā pabbājitā vane vasāma , evaṃ santepi amittānaṃ hatthattaṃ gatā , passa dubbalaghātakan ’’ ti .

Evaṃ so maraṇabhayena paridevi .

Sā tassa vacanaṃ sutvā senaṃ oloketvā ‘‘ sakasenāya bhavitabban ’’ ti mahāsattaṃ assāsentī imaṃ gāthamāha –

2372.

‘‘ AmittāP6.583 nappasāheyyuṃ , aggīva udakaṇṇave ;

Tadeva tvaṃ vicintehi , api sotthi ito siyā ’’ ti .

Tattha aggīva udakaṇṇaveti yathā tiṇukkādīnaṃ vasena upanīto aggi aṇṇavasaṅkhātāni puthulagambhīrāni udakāni nappasahati , tāpetuṃ na sakkotiM7.373 , tathā taṃ amittā nappasaheyyuṃ nābhibhavissanti .

Tadevāti yaṃ sakkena tuyhaṃ varaṃ datvā ‘‘ mahārāja , na cirasseva te pitā ehitī ’’ ti vuttaṃ , tadeva tvaṃ vicintehi , api nāma ito balakāyato amhākaṃ sotthi siyāti mahāsattaṃ assāsesi .

Atha mahāsatto sokaṃ tanukaṃ katvā tāya saddhiṃ pabbatā oruyha paṇṇasālādvāre nisīdi , itarāpi attano paṇṇasālādvāre nisīdi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2373.

‘‘ Tato vessantaro rājā , orohitvāna pabbatā ;

Nisīdi paṇṇasālāyaṃ , daḷhaṃ katvāna mānasan ’’ ti .

Tattha daḷhaṃ katvāna mānasan ti mayaṃ pabbajitā nāma , amhākaṃ ko kiṃ karissatīti thiraṃ hadayaṃ katvā nisīdi .

TasmiṃV7.367 khaṇe sañjayo rājā deviṃ āmantetvā –

‘‘ bhadde , phussati amhesu sabbesu ekato gatesu soko mahā bhavissati , paṭhamaṃ tāva ahaṃ gacchāmi , tato ‘ idāni sokaṃ vinodetvā nisinnā bhavissantī ’ ti sallakkhetvā tvaṃ mahantena parivārena āgaccheyyāsi .

Atha thokaṃ kālaṃ vītināmetvā jālikaṇhājinā pacchato āgacchantū ’’ ti vatvā rathaṃ nivattāpetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā tattha tattha ārakkhaṃ saṃvidahitvā alaṅkatahatthikkhandhato oruyha puttassa santikaṃ agamāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2374.

‘‘ Nivattayitvāna rathaṃ , vuṭṭhapetvāna seniyo ;

Ekaṃ araññe viharantaṃ , pitā puttaṃ upāgami .

2375.

‘‘ Hatthikkhandhato oruyha , ekaṃso pañjalīkato ;

Parikiṇṇo amaccehi , puttaṃ siñcitumāgami .

2376.

‘‘ Tatthaddasa kumāraṃ so , rammarūpaṃ samāhitaṃ ;

Nisinnaṃ paṇṇasālāyaṃ , jhāyantaṃ akutobhayan ’’ ti .

TatthaM7.374 vuṭṭhapetvāna seniyoti ārakkhatthāya balakāye ṭhapetvā .

Ekaṃsoti ekaṃsakatauttarāsaṅgo .

Siñcitumāgamīti rajje abhisiñcituṃ upāgami .

Rammarūpan ti anañjitaṃ amaṇḍitaṃ .

2377.

‘‘ TañcaP6.584 disvāna āyantaṃ , pitaraṃ puttagiddhinaṃ ;

Vessantaro ca maddī ca , paccuggantvā avandisuṃ .

2378.

‘‘ Maddī ca sirasā pāde , sasurassābhivādayi ;

Maddī ahañhi te deva , pāde vandāmi te suṇhā ;

Te su tattha palissajja , pāṇinā parimajjathā ’’ ti .

Tattha pāde vandāmi te suṇhāti ahaṃ , deva , tava suṇhā pāde vandāmīti evaṃ vatvā vandi .

Te su tatthāti te ubhopi jane tasmiṃ sakkadattiye assame palissajitvā hadaye nipajjāpetvā sīse paricumbitvā mudukena pāṇinā parimajjatha , piṭṭhiyo nesaṃ parimajji .

TatoV7.368 roditvā paridevitvā rājā soke parinibbute tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –

2379.

‘‘ Kacci vo kusalaṃ putta , kacci putta anāmayaṃ ;

Kacci uñchena yāpetha , kacci mūlaphalā bahū .

2380.

‘‘ Kacci ḍaṃsā makasā ca , appameva sarīsapā ;

Vane vāḷamigākiṇṇe , kacci hiṃsā na vijjatī ’’ ti .

Pitu vacanaṃ sutvā mahāsatto āha –

2381.

‘‘ Atthi no jīvikā deva , sā ca yādisakīdisā ;

Kasirā jīvikā homa , uñchācariyāya jīvitaṃ .

2382.

‘‘ Aniddhinaṃ mahārāja , dametassaṃva sārathi ;

Tyamhā aniddhikā dantā , asamiddhi dameti no .

2383.

‘‘ Api no kisāni maṃsāni , pitu mātu adassanā ;

Avaruddhānaṃ mahārāja , araññe jīvasokinan ’’ ti .

TatthaM7.375 yādisakīdisāti yā vā sā vā , lāmakāti attho .

Kasirā jīvikā homāti tāta , amhākaṃ uñchācariyāya jīvitaṃ nāma kicchaṃ , dukkhā no jīvikā ahosi .

Aniddhinan ti mahārāja , aniddhiṃ asamiddhiṃ daliddapurisaṃ nāma sāva aniddhi cheko sārathi assaṃ viya dameti , nibbisevanaṃ karoti , te mayaṃ idha vasantā aniddhikā dantā nibbisevanā katā , asamiddhiyeva no dametīti .

‘‘ Dametha no ’’ tipi pāṭho , damayittha noti attho .

Jīvasokinan ti avigatasokānaṃ araññe vasantānaṃ kiṃ nāma amhākaṃ sukhanti vadati .

Evañca pana vatvā puna puttānaṃ pavattiṃ pucchanto āha –

2384.

‘‘ YepiV7.369 te siviseṭṭhassa , dāyādāpattamānasā ;

Jālī kaṇhājinā cubho , brāhmaṇassa vasānugā ;

Accāyikassa luddassa , yo ne gāvova sumbhati .

2385.

‘‘ TeP6.585 rājaputtiyā putte , yadi jānātha saṃsatha ;

Pariyāpuṇātha no khippaṃ , sappadaṭṭhaṃva māṇavan ’’ ti .

Tattha dāyādāpattamānasāti mahārāja , yepi te tava siviseṭṭhassa dāyādā apattamānasā asampuṇṇamanorathā hutvā brāhmaṇassa vasānugā jātā , te dve kumāre yo brāhmaṇo gāvova sumbhati paharati , te rājaputtiyā putte yadi diṭṭhavasena vā sutavasena vā jānātha saṃsatha .

Sappadaṭṭhaṃva māṇavan ti visanimmadanatthāya sappadaṭṭhaṃ māṇavaṃ tikicchantā viya khippaṃ no pariyāpuṇātha kathethāti vadati .

Rājā āha –

2386.

‘‘ Ubho kumārā nikkītā , jālī kaṇhājinā cubho ;

Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā , putta mā bhāyi assasā ’’ ti .

Tattha nikkītāti nikkayaṃ datvā gahitā .

Taṃ sutvā mahāsatto paṭiladdhassāso pitarā saddhiṃ paṭisanthāramakāsi –

2387.

‘‘ KacciM7.376 nu tāta kusalaṃ , kacci tāta anāmayaṃ ;

Kacci nu tāta me mātu , cakkhu na parihāyatī ’’ ti .

Tattha cakkhu na parihāyatīti puttasokena rodantiyā cakkhu na parihāyatīti .

Rājā āha –

2388.

‘‘ KusalañcevaV7.370 me putta , atho putta anāmayaṃ ;

Atho ca putta te mātu , cakkhu na parihāyatī ’’ ti .

Bodhisatto āha –

2389.

‘‘ Kacci arogaṃ yoggaṃ te , kacci vahati vāhanaṃ ;

Kacci phīto janapado , kacci vuṭṭhi na chijjatī ’’ ti .

Tattha vuṭṭhīti vuṭṭhidhārā .

Rājā āha –

2390.

‘‘ Atho arogaṃ yoggaṃ me , atho vahati vāhanaṃ ;

Atho phīto janapado , atho vuṭṭhi na chijjatī ’’ ti .

Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva phussatī devī ‘‘ idāni sokaṃ tanukaṃ katvā nisinnā bhavissantī ’’ ti sallakkhetvā mahāparivārena saddhiṃ puttassa santikaṃ agamāsi .

TamatthaṃP6.586 pakāsento satthā āha –

2391.

‘‘ Iccevaṃ mantayantānaṃ , mātā nesaṃ adissatha ;

Rājaputtī giridvāre , pattikā anupāhanā .

2392.

‘‘ Tañca disvāna āyantiṃ , mātaraṃ puttagiddhiniṃ ;

Vessantaro ca maddī ca , paccuggantvā avandisuṃ .

2393.

‘‘ Maddī ca sirasā pāde , sassuyā abhivādayi ;

Maddī ahañhi te ayye , pāde vandāmi te suṇhā ’’ ti .

Tesaṃ phussatideviṃ vanditvā ṭhitakāle puttakā kumārakumārikāhi parivutā āgamiṃsu .

Maddī ca tesaṃ āgamanamaggaṃ olokentīyeva aṭṭhāsi .

Sā te sotthinā āgacchante disvā sakabhāvenaV7.371 saṇṭhātuṃM7.377 asakkontī taruṇavacchā viya gāvī paridevamānā tato pāyāsi .

Tepi taṃ disvā paridevantā mātarābhimukhāva padhāviṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2394.

‘‘ Maddiñca puttakā disvā , dūrato sotthimāgatā ;

Kandantā mabhidhāviṃsu , vacchabālāva mātaraṃ .

2395.

‘‘ Maddī ca puttake disvā , dūrato sotthimāgate ;

Vāruṇīva pavedhentī , thanadhārābhisiñcathā ’’ ti .

Tattha kandantā mabhidhāviṃsūti kandantā abhidhāviṃsu .

Vāruṇīvāti yakkhāviṭṭhā ikkhaṇikā viya pavedhamānā thanadhārā abhisiñcathāti .

Sā kira mahāsaddena paridevitvā kampamānā visaññī hutvā dīghato pathaviyaṃ pati .

Kumārāpi vegenāgantvā visaññino hutvā mātu upariyeva patiṃsu .

Tasmiṃ khaṇe tassā dvīhi thanehi dve khīradhārā nikkhamitvā tesaṃ mukheyeva pavisiṃsu .

Sace kira ettako assāso nābhavissa , dve kumārā sukkhahadayā hutvā addhā nassissanti .

Vessantaropi piyaputte disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati .

Mātāpitaropissa visaññino hutvā tattheva patiṃsu , tathā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā .

Taṃ kāruññaṃ passantesu ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi .

Sakalaṃ assamapadaṃ yugantavātena pamadditaṃ viya sālavanaṃ ahosi .

Tasmiṃ khaṇe pabbatā nadiṃsu , mahāpathavī kampi , mahāsamuddo saṅkhubhi , sineru girirājā onami .

Cha kāmāvacaradevalokā ekakolāhalā ahesuṃ .

Sakko devarājā ‘‘ cha khattiyā saparisā visaññino jātā , tesu ekopi uṭṭhāya kassaci sarīre udakaṃ siñcituṃ samattho nāma natthi , ahaṃ dāni imesaṃ pokkharavassaṃ vassāpessāmī ’’ ti cintetvā chakhattiyasamāgame pokkharavassaṃ vassāpesi .

Tattha ye temitukāmā , te tementi , atemitukāmānaṃ upari ekabindumattampi na patati , padumapattato udakaṃ viya nivattitvā gacchati .

Iti pokkharavane patitaṃM7.378 vassaṃ viya taṃ vassaṃ ahosi .

Cha khattiyāP6.587 assāsaṃ paṭilabhiṃsu .

Mahājano tampi disvā ‘‘ aho acchariyaṃ , aho abbhutaṃ evarūpe ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi , mahāpathavī kampī ’’ ti acchariyaṃ pavedesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

2396.

‘‘ SamāgatānaṃV7.372 ñātīnaṃ , mahāghoso ajāyatha ;

Pabbatā samanādiṃsu , mahī pakampitā ahu .

2397.

‘‘ Vuṭṭhidhāraṃ pavattento , devo pāvassi tāvade ;

Atha vessantaro rājā , ñātīhi samagacchatha .

2398.

‘‘ Nattāro suṇisā putto , rājā devī ca ekato ;

Yadā samāgatā āsuṃ , tadāsi lomahaṃsanaṃ .

2399.

‘‘ Pañjalikā tassa yācanti , rodantā bherave vane ;

Vessantarañca maddiñca , sabbe raṭṭhā samāgatā ;

Tvaṃ nosi issaro rājā , rajjaṃ kāretha no ubho ’’ ti .

Tattha ghosoti kāruññaghoso .

Pañjalikāti sabbe nāgarā ceva negamā ca jānapadā ca paggahitañjalikā hutvā .

Tassa yācantīti tassa pādesu patitvā roditvā kanditvā ‘‘ deva , tvaṃ no sāmi issaro , pitā te idheva abhisiñcitvā nagaraṃ netukāmo , kulasantakaṃ setacchattaṃ paṭicchathā ’’ ti yāciṃsu .

Chakhattiyakammavaṇṇanā niṭṭhitā .