Jūjakapabbavaṇṇanā

Tadā kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī jūjako nāma brāhmaṇo bhikkhācariyāya kahāpaṇasataṃ labhitvā ekasmiṃ brāhmaṇakule ṭhapetvā puna dhanapariyesanatthāya gato .

Tasmiṃ cirāyante brāhmaṇakulā kahāpaṇasataṃ valañjetvā pacchā itarena āgantvā codiyamānā kahāpaṇe dātuṃ asakkontā amittatāpanaṃ nāma dhītaraṃ tassa adaṃsu .

So taṃ ādāya kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmaṃ gantvā vasi .

Amittatāpanā sammā brāhmaṇaṃ paricarati .

Atha aññe taruṇabrāhmaṇā tassā ācārasampattiṃ disvā ‘‘ ayaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ sammā paṭijaggati , tumhe pana amhesu kiṃ pamajjathā ’’ ti attano attano bhariyāyo tajjenti .

Tā ‘‘ imaṃ amittatāpanaṃ imamhā gāmā palāpessāmā ’’ ti nadītitthādīsu sannipatitvā taṃ paribhāsiṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1914.

‘‘ Ahu vāsī kaliṅgesu , jūjako nāma brāhmaṇo ;

Tassāsi daharā bhariyā , nāmenāmittatāpanā .

1915.

‘‘ TāM7.293 naṃ tattha gatāvocuṃ , nadiṃ udakahāriyā ;

Thiyo naṃ paribhāsiṃsu , samāgantvā kutūhalā .

1916.

‘‘ Amittā nūna te mātā , amitto nūna te pitā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1917.

‘‘ AhitaṃV7.282 vata te ñātī , mantayiṃsu rahogatā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1918.

‘‘ Amittā vata te ñātī , mantayiṃsu rahogatā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1919.

‘‘ Dukkaṭaṃ vata te ñātī , mantayiṃsu rahogatā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1920.

‘‘ Pāpakaṃ vata te ñātī , mantayiṃsu rahogatā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1921.

‘‘ Amanāpaṃ vata te ñātī , mantayiṃsu rahogatā ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1922.

‘‘ AmanāpavāsaṃP6.522 vasi , jiṇṇena patinā saha ;

Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa , mataṃ te jīvitā varaṃ .

1923.

‘‘ Na hi nūna tuyhaṃ kalyāṇi , pitā mātā ca sobhane ;

Aññaṃ bhattāraṃ vindiṃsu , ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu ;

Evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1924.

‘‘ Duyiṭṭhaṃ te navamiyaṃ , akataṃ aggihuttakaṃ ;

Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu , evaṃ dahariyaṃ satiṃ .

1925.

‘‘ Samaṇe brāhmaṇe nūna , brahmacariyaparāyaṇe ;

Sā tvaṃ loke abhisapi , sīlavante bahussute ;

Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa , evaṃ dahariyā satī .

1926.

‘‘ NaV7.283M7.294 dukkhaṃ ahinā daṭṭhaṃ , na dukkhaṃ sattiyā hataṃ ;

Tañca dukkhañca tibbañca , yaṃ passe jiṇṇakaṃ patiṃ .

1927.

‘‘ Natthi khiḍḍā natthi rati , jiṇṇena patinā saha ;

Natthi ālāpasallāpo , jagghitampi na sobhati .

1928.

‘‘ Yadā ca daharo daharā , mantayanti rahogatā ;

Sabbesaṃ sokā nassanti , ye keci hadayassitā .

1929.

‘‘ Daharā tvaṃ rūpavatī , purisānaṃbhipatthitā ;

Gaccha ñātikule accha , kiṃ jiṇṇo ramayissatī ’’ ti .

Tattha ahūti ahosi .

Vāsī kaliṅgesūti kāliṅgaraṭṭhesu dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī .

Tā naṃ tattha gatāvocun ti tattha gāme tā itthiyo nadītitthe udakahārikā hutvā gatā naṃ avocuṃ .

Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti itthiyo na aññaṃ kiñci avocuṃ , atha kho naṃ paribhāsiṃsu .

Kutūhalāti kotūhalajātā viya hutvā .

Samāgantvāti samantā parikkhipitvā .

Dahariyaṃ satin ti dahariṃ taruṇiṃ sobhaggappattaṃ samānaṃ .

Jiṇṇassāti jarājiṇṇassa gehe .

Duyiṭṭhaṃ te navamiyan ti tava navamiyaṃ yāgaṃ duyiṭṭhaṃ bhavissati , so te yāgapiṇḍo paṭhamaṃ mahallakakākena gahito bhavissati .

‘‘ Duyiṭṭhā te navamiyā ’’ tipi pāṭho , navamiyā tayā duyiṭṭhā bhavissatīti attho .

Akataṃ aggihuttakan ti aggijuhanampi tayā akataṃ bhavissati .

Abhisapīti samaṇabrāhmaṇe samitapāpe vā bāhitapāpe vā akkosi .

Tassa te pāpassa idaṃ phalanti adhippāyeneva āhaṃsu .

Jagghitampi na sobhatīti khaṇḍadante vivaritvā hasantassa mahallakassa hasitampi na sobhati .

Sabbesaṃ sokā nassantīti sabbe etesaṃ sokā vinassanti .

Kiṃ jiṇṇoti ayaṃ jiṇṇo taṃ pañcahi kāmaguṇehi kathaṃ ramayissatīti .

Sā tāsaṃ santikā paribhāsaṃ labhitvā udakaghaṭaṃ ādāya rodamānā gharaṃ gantvā ‘‘ kiṃ bhoti rodasī ’’ ti brāhmaṇena puṭṭhā tassa ārocentī imaṃ gāthamāha –

1930.

‘‘ NaP6.523M7.295 te brāhmaṇa gacchāmi , nadiṃ udakahāriyā ;

Thiyo maṃ paribhāsanti , tayā jiṇṇena brāhmaṇā ’’ ti .

TassatthoV7.284 – brāhmaṇa , tayā jiṇṇena maṃ itthiyo paribhāsanti , tasmā ito paṭṭhāya tava udakahārikā hutvā nadiṃ na gacchāmīti .

Jūjako āha –

1931.

‘‘ Mā me tvaṃ akarā kammaṃ , mā me udakamāhari ;

Ahaṃ udakamāhissaṃ , mā bhoti kupitā ahū ’’ ti .

Tattha udakamāhissan ti bhoti ahaṃ udakaṃ āharissāmi .

Brāhmaṇī āha –

1932.

‘‘ Nāhaṃ tamhi kule jātā , yaṃ tvaṃ udakamāhare ;

Evaṃ brāhmaṇa jānāhi , na te vacchāmahaṃ ghare .

1933.

‘‘ Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā , nānayissasi brāhmaṇa ;

Evaṃ brāhmaṇa jānāhi , na te vacchāmi santike ’’ ti .

Tattha nāhan ti brāhmaṇa , yamhi kule sāmiko kammaṃ karoti , nāhaṃ tattha jātā .

Yaṃ tvan ti tasmā yaṃ udakaṃ tvaṃ āharissasi , na mayhaṃ tena attho .

Jūjako āha –

1934.

‘‘ Natthi me sippaṭhānaṃ vā , dhanaṃ dhaññañca brāhmaṇi ;

Kutohaṃ dāsaṃ dāsiṃ vā , ānayissāmi bhotiyā ;

Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ , mā bhoti kupitā ahū ’’ ti .

Brāhmaṇī āha –

1935.

‘‘ Ehi te ahamakkhissaṃ , yathā me vacanaṃ sutaṃ ;

Esa vessantaro rājā , vaṅke vasati pabbate .

1936.

‘‘ Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu , dāsaṃ dāsiñca brāhmaṇa ;

So te dassati yācito , dāsaṃ dāsiñca khattiyo ’’ ti .

TatthaV7.285M7.296 ehi te ahamakkhissan ti ahaṃ te ācikkhissāmi .

Idaṃ sā devatādhiggahitā hutvā āha .

Jūjako āha –

1937.

‘‘ Jiṇṇohamasmi dubbalo , dīgho caddhā suduggamo ;

Mā bhoti paridevesi , mā ca tvaṃ vimanā ahu ;

Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ , mā bhoti kupitā ahū ’’ ti .

Tattha jiṇṇohamasmīti bhadde , ahaṃ jiṇṇo amhi , kathaṃ gamissāmīti .

BrāhmaṇīP6.524 āha –

1938.

‘‘ Yathā agantvā saṅgāmaṃ , ayuddhova parājito ;

Evameva tuvaṃ brahme , agantvāva parājito .

1939.

‘‘ Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā , nānayissasi brāhmaṇa ;

Evaṃ brāhmaṇa jānāhi , na te vacchāmahaṃ ghare ;

Amanāpaṃ te karissāmi , taṃ te dukkhaṃ bhavissati .

1940.

‘‘ Nakkhatte utupubbesu , yadā maṃ dakkhisilaṅkataṃ ;

Aññehi saddhiṃ ramamānaṃ , taṃ te dukkhaṃ bhavissati .

1941.

‘‘ Adassanena mayhaṃ te , jiṇṇassa paridevato ;

Bhiyyo vaṅkā ca palitā , bahū hessanti brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha amanāpaṃ teti vessantarassa santikaṃ gantvā dāsaṃ vā dāsiṃ vā anāharantassa tava aruccanakaṃ kammaṃ karissāmi .

Nakkhatte utupubbesūti nakkhattayogavasena vā channaṃ utūnaṃ tassa tassa pubbavasena vā pavattesu chaṇesu .

Taṃ sutvā brāhmaṇo bhīto ahosi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1942.

‘‘ TatoV7.286 so brāhmaṇo bhīto , brāhmaṇiyā vasānugo ;

Aṭṭito kāmarāgena , brāhmaṇiṃ etadabravi .

1943.

‘‘ PātheyyaṃM7.297 me karohi tvaṃ , saṃkulyā saguḷāni ca ;

Madhupiṇḍikā ca sukatāyo , sattubhattañca brāhmaṇi .

1944.

‘‘ Ānayissaṃ methunake , ubho dāsakumārake ;

Te taṃ paricarissanti , rattindivamatanditā ’’ ti .

Tattha aṭṭitoti upadduto pīḷito .

Saguḷāni cāti saguḷapūve ca .

Sattubhattan ti baddhasattuabaddhasattuñceva puṭabhattañca .

Methunaketi jātigottakulapadesehi sadise .

Dāsakumāraketi tava dāsatthāya kumārake .

Sā khippaṃ pātheyyaṃ paṭiyādetvā brāhmaṇassa ārocesi .

So gehe dubbalaṭṭhānaṃ thiraṃ katvā dvāraṃ saṅkharitvā araññā dārūni āharitvā ghaṭena udakaṃ āharitvā gehe sabbabhājanāni pūretvā tattheva tāpasavesaṃ gahetvā ‘‘ bhadde , ito paṭṭhāya vikāle mā nikkhami , yāva mamāgamanā appamattā hohī ’’ ti ovaditvā upāhanaṃ āruyha pātheyyapasibbakaṃ aṃse laggetvā amittatāpanaṃ padakkhiṇaṃ katvā assupuṇṇehi nettehi roditvā pakkāmi .

TamatthaṃP6.525 pakāsento satthā āha –

1945.

‘‘ Idaṃ vatvā brahmabandhu , paṭimuñci upāhanā ;

Tato so mantayitvāna , bhariyaṃ katvā padakkhiṇaṃ .

1946.

‘‘ Pakkāmi so ruṇṇamukho , brāhmaṇo sahitabbato ;

Sivīnaṃ nagaraṃ phītaṃ , dāsapariyesanaṃ caran ’’ ti .

Tattha ruṇṇamukhoti rudaṃmukho .

Sahitabbatoti samādinnavato , gahitatāpasavesoti attho .

Caran ti dāsapariyesanaṃ caranto sivīnaṃ nagaraṃ ārabbha pakkāmi .

SoV7.287 taṃ nagaraṃ gantvā sannipatitaṃ janaṃ ‘‘ vessantaro kuhin ’’ ti pucchati .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1947.

‘‘ So tattha gantvā avaca , ye tatthāsuṃ samāgatā ;

Kuhiṃ vessantaro rājā , kattha passemu khattiyaṃ .

1948.

‘‘ TeM7.298 janā taṃ avaciṃsu , ye tatthāsuṃ samāgatā ;

Tumhehi brahme pakato , atidānena khattiyo ;

Pabbājito sakā raṭṭhā , vaṅke vasati pabbate .

1949.

‘‘ Tumhehi brahme pakato , atidānena khattiyo ;

Ādāya puttadārañca , vaṅke vasati pabbate ’’ ti .

Tattha pakatoti upadduto pīḷito attano nagare vasituṃ alabhitvā idāni vaṅkapabbate vasati .

Evaṃ ‘‘ tumhe amhākaṃ rājānaṃ nāsetvā punapi āgatā idha tiṭṭhathā ’’ ti te leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇaṃ anubandhiṃsu .

So devatādhiggahito hutvā vaṅkapabbatamaggameva gaṇhi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1950.

‘‘ So codito brāhmaṇiyā , brāhmaṇo kāmagiddhimā ;

Aghaṃ taṃ paṭisevittha , vane vāḷamigākiṇṇe ;

Khaggadīpinisevite .

1951.

‘‘ Ādāya beḷuvaṃ daṇḍaṃ , aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ ;

So pāvisi brahāraññaṃ , yattha assosi kāmadaṃ .

1952.

‘‘ Taṃ paviṭṭhaṃ brahāraññaṃ , kokā naṃ parivārayuṃ ;

Vikkandi so vippanaṭṭho , dūre panthā apakkami .

1953.

‘‘ TatoV7.288 so brāhmaṇo gantvā , bhogaluddho asaññato ;

Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe , imā gāthā abhāsathā ’’ ti .

TatthaP6.526 aghaṃ tan ti taṃ mahājanena anubandhanadukkhañceva vanapariyogāhanadukkhañca .

Aggihuttan ti aggijuhanakaṭacchuṃ .

Kokā naṃ parivārayun ti so hi araññaṃ pavisitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ ajānanto maggamūḷho hutvā araññe vicari .

Atha naṃ ārakkhaṇatthāya nisinnassa cetaputtassa sunakhā parivārayiṃsūti attho .

Vikkandi soti so ekarukkhaṃ āruyha mahantena ravena kandi .

Vippanaṭṭhoti vinaṭṭhamaggo .

Dūre panthāti vaṅkapabbatagāmipanthato dūre pakkāmi .

Bhogaluddhoti bhogaratto .

Asaññatoti dussīlo .

Vaṅkassorohaṇe naṭṭheti vaṅkapabbatassa gamanamagge vinaṭṭhe .

SoM7.299 sunakhehi parivārito rukkhe nisinnova imā gāthā abhāsatha –

1954.

‘‘ Ko rājaputtaṃ nisabhaṃ , jayantamaparājitaṃ ;

Bhaye khemassa dātāraṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1955.

‘‘ Yo yācataṃ patiṭṭhāsi , bhūtānaṃ dharaṇīriva ;

Dharaṇūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1956.

‘‘ Yo yācataṃ gatī āsi , savantīnaṃva sāgaro ;

Sāgarūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1957.

‘‘ Kalyāṇatitthaṃ sucimaṃ , sītūdakaṃ manoramaṃ ;

Puṇḍarīkehi sañchannaṃ , yuttaṃ kiñjakkhareṇunā ;

Rahadūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1958.

‘‘ Assatthaṃva pathe jātaṃ , sītacchāyaṃ manoramaṃ ;

Santānaṃ visametāraṃ , kilantānaṃ paṭiggahaṃ ;

Tathūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1959.

‘‘ NigrodhaṃvaV7.289 pathe jātaṃ , sītacchāyaṃ manoramaṃ ;

Santānaṃ visametāraṃ , kilantānaṃ paṭiggahaṃ ;

Tathūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1960.

‘‘ Ambaṃ iva pathe jātaṃ , sītacchāyaṃ manoramaṃ ;

Santānaṃ visametāraṃ , kilantānaṃ paṭiggahaṃ ;

Tathūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1961.

‘‘ Sālaṃ iva pathe jātaṃ , sītacchāyaṃ manoramaṃ ;

Santānaṃ visametāraṃ , kilantānaṃ paṭiggahaṃ ;

Tathūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1962.

‘‘ Dumaṃ iva pathe jātaṃ , sītacchāyaṃ manoramaṃ ;

Santānaṃ visametāraṃ , kilantānaṃ paṭiggahaṃ ;

Tathūpamaṃ mahārājaṃ , ko me vessantaraṃ vidū .

1963.

‘‘ EvañcaM7.300 me vilapato , paviṭṭhassa brahāvane ;

Ahaṃ jānanti yo vajjā , nandiṃ so janaye mama .

1964.

‘‘ Evañca me vilapato , paviṭṭhassa brahāvane ;

Ahaṃ jānanti yo vajjā , tāya so ekavācāya ;

Pasave puññaṃ anappakan ’’ ti .

TatthaP6.527 jayantan ti maccheracittaṃ vijayantaṃ .

Ko me vessantaraṃ vidūti ko mayhaṃ vessantaraṃ ācikkheyyāti vadati .

Patiṭṭhāsīti patiṭṭhā āsi .

Santānan ti parissantānaṃ .

Kilantānan ti maggakilantānaṃ .

Paṭiggahan ti paṭiggāhakaṃ patiṭṭhābhūtaṃ .

Ahaṃ jānanti yo vajjāti ahaṃ vessantarassa vasanaṭṭhānaṃ jānāmīti yo vadeyyāti attho .

Tassa taṃ paridevasaddaṃ sutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapito cetaputto migaluddako hutvā araññe vicaranto ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo vessantarassa vasanaṭṭhānatthāya paridevati , na kho panesa dhammatāyaV7.290 āgato , maddiṃ vā dārake vā yācissati , idheva naṃ māressāmī ’’ ti tassa santikaṃ gantvā ‘‘ brāhmaṇa , na te jīvitaṃ dassāmī ’’ ti dhanuṃ āropetvā ākaḍḍhitvā tajjesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

1965.

‘‘ Tassa ceto paṭissosi , araññe luddako caraṃ ;

Tumhehi brahme pakato , atidānena khattiyo ;

Pabbājito sakā raṭṭhā , vaṅke vasati pabbate .

1966.

‘‘ Tumhehi brahme pakato , atidānena khattiyo ;

Ādāya puttadārañca , vaṅke vasati pabbate .

1967.

‘‘ Akiccakārī dummedho , raṭṭhā pavanamāgato ;

Rājaputtaṃ gavesanto , bako macchamivodake .

1968.

‘‘ Tassa tyāhaṃ na dassāmi , jīvitaṃ idha brāhmaṇa ;

Ayañhi te mayā nunno , saro pissati lohitaṃ .

1969.

‘‘ Siro te vajjhayitvāna , hadayaṃ chetvā sabandhanaṃ ;

Panthasakuṇaṃ yajissāmi , tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa .

1970.

‘‘ TuyhaṃM7.301 maṃsena medena , matthakena ca brāhmaṇa ;

Āhutiṃ paggahessāmi , chetvāna hadayaṃ tava .

1971.

‘‘ Taṃ me suyiṭṭhaṃ suhutaṃ , tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa ;

Na ca tvaṃ rājaputtassa , bhariyaṃ putte ca nessasī ’’ ti .

Tattha akiccakārīti tvaṃ akiccakārako .

Dummedhoti nippañño .

Raṭṭhā pavanamāgatoti raṭṭhato mahāraññaṃ āgato .

Saro pissatīti ayaṃ saro tava lohitaṃ pivissati .

Vajjhayitvānāti taṃ māretvā rukkhā patitassa te sīsaṃ tālaphalaṃ viya luñcitvā sabandhanaṃ hadayamaṃsaṃV7.291 chinditvā panthadevatāya panthasakuṇaṃ nāma yajissāmi .

Na ca tvan ti evaṃ sante na tvaṃ rājaputtassa bhariyaṃ vā putte vā nessasīti .

SoP6.528 tassa vacanaṃ sutvā maraṇabhayatajjito musāvādaṃ kathento āha –

1972.

‘‘ Avajjho brāhmaṇo dūto , cetaputta suṇohi me ;

Tasmā hi dūtaṃ na hanti , esa dhammo sanantano .

1973.

‘‘ Nijjhattā sivayo sabbe , pitā naṃ daṭṭhumicchati ;

Mātā ca dubbalā tassa , acirā cakkhūni jīyare .

1974.

‘‘ Tesāhaṃ pahito dūto , cetaputta suṇohi me ;

Rājaputtaṃ nayissāmi , yadi jānāsi saṃsa me ’’ ti .

Tattha nijjhattāti saññattā .

Acirā cakkhūni jīyareti niccarodanena na cirasseva cakkhūni jīyissanti .

Tadā cetaputto ‘‘ vessantaraṃ kira ānetuṃ āgato ’’ ti somanassappatto hutvā sunakhe bandhitvā ṭhapetvā brāhmaṇaṃ otāretvā sākhāsanthare nisīdāpetvā bhojanaṃ datvā imaṃ gāthamāha –

1975.

‘‘ PiyassaM7.302 me piyo dūto , puṇṇapattaṃ dadāmi te ;

Imañca madhuno tumbaṃ , migasatthiñca brāhmaṇa ;

Tañca te desamakkhissaṃ , yattha sammati kāmado ’’ ti .

Tattha piyassa meti mama piyassa vessantarassa tvaṃ piyo dūto .

Puṇṇapattan ti tava ajjhāsayapūraṇaṃ puṇṇapattaṃ dadāmīti .

Jūjakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .