1. EvaṃV2.1P2.1M2.1 me sutan ti – nidānavagge paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasuttaṃ .

Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti , ettha tatrāti desakālaparidīpanaṃ . Tañhi ‘‘ yaṃ samayaṃ viharati , tatra samaye , yasmiñca jetavane viharati , tatra jetavane ’’ ti dīpeti . Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti . Na hi bhagavā ayutte dese kāle ca dhammaṃ bhāsati . ‘‘ AkāloV2.2 kho tāva bāhiyā ’’ tiādi ( udā .10) cettha sādhakaṃ . Khoti padapūraṇamatte , avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto . Bhagavāti lokagarudīpanaṃ . Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ . Apicettha ‘‘ bhikkhakoti bhikkhu , bhikkhācariyaṃ ajjhūpagatoti bhikkhū ’’ tiādinā ( pārā .45; vibha .510) nayena vacanattho veditabbo . Āmantesīti ālapi , abhāsi , sambodhesi , ayamettha attho . Aññatra pana ñāpanepi hoti . Yathāha – ‘‘ āmantayāmiM2.2 vo , bhikkhave , paṭivedayāmi vo , bhikkhave ’’ ti . Pakkosanepi . Yathāha – ‘‘ ehi tvaṃ , bhikkhu , mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī ’’ ti ( a . ni .9.11).

Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ . Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ . BhikkhanasīlatāguṇayuttopiP2.2 hi bhikkhu , bhikkhanadhammatāguṇayuttopi bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti . Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitavuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti . ‘‘ Bhikkhavo ’’ ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano abhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena nesaṃ vacanena sotukamyataṃ janeti , teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ manasikārepi niyojeti . Sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampatti . Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce ? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato . Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā , parisāya jeṭṭhā bhikkhū paṭhamaṃ uppannattā , seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca , āsannā tattha nisinnesu satthusantikattā , sadāsannihitā satthusantikāvacarattāti . Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato . Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṃ desanāpīti evaṃ āmantesi . Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi , na dhammameva desesīti ? Satijananatthaṃ . Bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti . Te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā ’’ ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ , na vā gaṇheyyuṃ , tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti .

BhadantetiV2.3P2.3 gāravavacanametaṃ , satthuno paṭivacanadānaṃ vā . Apicettha ‘‘ bhikkhavo ’’ ti vadamāno bhagavā bhikkhū ālapati . ‘‘ Bhadante ’’ ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti . Tathā hi ‘‘ bhikkhavo ’’ ti bhagavā ābhāsati ,‘‘ bhadante ’’ tiM2.3 paccābhāsanti . ‘‘ Bhikkhavo ’’ ti paṭivacanaṃ dāpeti ,‘‘ bhadante ’’ ti paṭivacanaṃ denti . Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi , te . Bhagavato paccassosun ti bhagavato āmantanaṃ patiassosuṃ , abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho .

Bhagavā etadavocāti , bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca . Ettāvatā yaṃ āyasmatā ānandena atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesappaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ , tassa atthavaṇṇanā samattā . Idāni paṭiccasamuppādaṃ votiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa saṃvaṇṇanāya okāso anuppatto . Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti , tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma . Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo , parajjhāsayo , pucchāvasiko , aṭṭhuppattikoti . Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti , seyyathidaṃ – dasabalasuttantahārako candopama-vīṇopama-sammappadhāna-iddhipāda-indriyabala-bojjhaṅgamaggaṅga-suttantahārakoti evamādīni , tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo . Yāni pana ‘‘ paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā . Yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyyan ’’ ti ( saṃ . ni .4.121; ma . ni .3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ nijjhānakkhamaṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni , seyyathidaṃP2.4 – cūḷarāhulovādasuttaṃ , mahārāhulovādasuttaṃ , dhammacakkappavattanaṃ , anattalakkhaṇasuttaṃ , āsīvisopamasuttaṃ , dhātuvibhaṅgasuttanti , evamādīni , tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo . Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti evamādayo ‘‘ bojjhaṅgā bojjhaṅgāti , bhante , vuccanti –( saṃ . ni .5.202) nīvaraṇā nīvaraṇāti , bhante , vuccantiV2.4 – ime nu kho , bhante , pañcupādānakkhandhā , kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .1.246; su . ni .183) nayena pañhaṃ pucchanti . Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāniM2.4 kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni , yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta , mārasaṃyutta , brahmasaṃyutta , sakkapañha , cūḷavedalla , mahāvedalla , sāmaññaphalaāḷavaka , sūciloma , kharalomasuttādīni , tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo . Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni , seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ . Cūḷasīhanādasuttaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ pheṇapiṇḍūpamaṃ pāricchattakūpamanti evamādīni , tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo . Evametesu catūsu nikkhepesu imassa paṭiccasamuppādasuttassa parajjhāsayo nikkhepo . Parapuggalajjhāsayavasena hidaṃ bhagavatā nikkhittaṃ . Katamesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasenāti ? Ugghaṭitaññūnaṃ . Cattāro hi puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti . Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū . Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena attheP2.5 vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū . Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto , kalyāṇamitte sevato , bhajato , payirupāsato , anupubbena dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo neyyo . Yassa puggalassa bahumpi suṇato , bahumpi dhārayato , bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo padaparamo . Iti imesu catūsu puggalesu ugghaṭitaññūpuggalānaṃ ajjhāsayavasena idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ . Tadā kira pañcasatā janapadavāsikā bhikkhū sabbeva ekacarā dvicarā ticarā catucarā pañcacarā sabhāgavuttino dhutaṅgadharā āraddhavīriyā yuttayogā vipassakā saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ paccayākāradesanaṃ patthayamānā sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā , vanditvā , rattakambalasāṇiyā parikkhipamānā viya desanaṃ paccāsīsamānā parivāretvā nisīdiṃsu . Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhi . Yathā hi cheko cittakāro aparikammakatabhittiṃ labhitvā , na āditova rūpaṃ samuṭṭhāpesi , mahāmattikalepādīhi pana bhittiparikammaṃ tāva katvāV2.5 , kataparikammāyaM2.5 bhittiyā rūpaṃ samuṭṭhāpeti , kataparikammaṃ pana bhittiṃ labhitvā , bhittiparikammabyāpāraṃ akatvā , raṅgajātāni yojetvā , vaṭṭikaṃ vā tūlikaṃ vā ādāya rūpameva samuṭṭhāpeti , evameva bhagavā akatābhinivesaṃ ādikammikakulaputtaṃ labhitvā nāssa āditova arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati , sīlasamādhikammassakatādiṭṭhisampadāya pana yojento pubbabhāgapaṭipadaṃ tāva ācikkhati . Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ Tasmātiha tvaṃ , bhikkhu , ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu . Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā . Yato kho te , bhikkhu , sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā . Tato tvaṃ , bhikkhu , sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi . Katame cattāro ? IdhaP2.6 tvaṃ , bhikkhu , ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ . Bahiddhā vā kāye … pe … ajjhattabahiddhā vā kāye … pe … dhammesu dhammānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ . Yato kho tvaṃ , bhikkhu , sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ tividhena bhāvessasi , tato tuyhaṃ , bhikkhu , yā ratti vā divaso vā āgamissati , vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu , no parihānī ’’ ti ( saṃ . ni .5.369). Evaṃ ādikammikakulaputtassa sīlakathāya parikammaṃ kathetvā , arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati . Parisuddhasīlaṃ pana āraddhavīriyaṃ yuttayogaṃ vipassakaṃ labhitvā , nāssa pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati , ujukameva pana arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati . Ime pañcasatā bhikkhū pubbabhāgapaṭipadaṃ parisodhetvā ṭhitā sudhantasuvaṇṇasadisā suparimajjitamaṇikkhandhasannibhā , eko lokuttaramaggova nesaṃ anāgato . Iti tassāgamanatthāya satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ apekkhamāno idaṃ suttaṃ ārabhi .

TatthaV2.6M2.6 paṭiccasamuppādan ti paccayākāraṃ . Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādeti . Tasmā paṭiccasamuppādoti vuccati . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggato gahetabbo . Voti ayaṃ vo-saddo paccatta-upayogakaraṇa-sampadāna-sāmivacana-padapūraṇesu dissati . ‘‘ Kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.326; mahāva .466) hi paccatte dissati . ‘‘ Gacchatha , bhikkhave , paṇāmemi vo ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.157) upayoge . ‘‘ Na vo mama santike vatthabban ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.157) karaṇe . ‘‘ Vanapatthapariyāyaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.190) sampadāne . ‘‘ Sabbesaṃ vo , sāriputta , subhāsitan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.345) sāmivacane . ‘‘ Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā ’’ tiādīsuP2.7 ( ma . ni .1.35) padapūraṇamatte . Idha panāyaṃ sampadāne daṭṭhabbo . Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṃ puna ālapanaṃ . Desessāmīti desanāpaṭijānanaṃ .

Taṃ suṇāthāti taṃ paṭiccasamuppādaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha . Sādhukaṃ manasi karothāti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ . Ayañca sādhusaddo āyācana-sampaṭicchana-sampahaṃsana-sundara-daḷhīkammādīsu dissati . ‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ tiādīsu ( a . ni .4.257; saṃ . ni .4.65;5.381) hi āyācane dissati . ‘‘ Sādhu , bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.86) sampaṭicchane . ‘‘ Sādhu sādhu , sāriputtā ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.349) sampahaṃsane . ‘‘ Sādhu dhammarucī rājā , sādhu paññāṇavā naro ; Sādhu mittānamaddubbho , pāpassa akaraṇaṃ sukhan ’’ ti . – Ādīsu ( jā .2.18.101) sundare . ‘‘ Tena hi , brāhmaṇa , sādhukaṃ suṇāhī ’’ tiādīsu ( a . ni .5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati . Idha panāyaṃ ettheva daḷhīkamme āṇattiyā ca attho veditabbo , sundaratthepi vaṭṭati . Daḷhīkaraṇatthena hi ‘‘ daḷhaṃV2.7 imaṃ dhammaṃ suṇātha , suggahitaṃ gaṇhantā ’’, āṇattiatthena ‘‘ mama āṇattiyā suṇātha ’’ sundaratthena ‘‘ sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthā ’’ tiM2.7 etaṃ dīpitaṃ hoti . Manasi karothāti āvajjetha . Samannāharathāti attho . Avikkhittacittā hutvā nisāmetha , citte karothāti adhippāyo . Idānettha taṃ suṇāthāti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ . Sādhukaṃ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ . Purimañcettha byañjanavipallāsagāhanivāraṇaṃ , pacchimaṃ atthavipallāsagāhanivāraṇaṃ . Purimena ca dhammassavane niyojeti , pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhāsu . Purimena ca ‘‘ sabyañjano ayaṃ dhammo , tasmā savanīyo ’’ tiP2.8 dīpeti , pacchimena ‘‘ sāttho , tasmā manasi kātabbo ’’ ti . Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā ,‘‘ yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca , tasmā suṇātha sādhukaṃ . Yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca , tasmā sādhukaṃ manasi karothā ’’ ti evaṃ yojanā veditabbā .

Bhāsissāmīti desessāmi . ‘‘ Taṃ suṇāthā ’’ ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ saṃkhittatova na desessāmi , apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti . Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni . Yathāha vaṅgīsatthero – ‘‘ Saṃkhittenapi deseti , vitthārenapi bhāsati ; Sāḷikāyiva nigghoso , paṭibhānaṃ udīrayī ’’ ti .( saṃ . ni .1.214; theragā .1241);

Evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu , paṭiggahesunti vuttaṃ hoti .

Atha nesaṃ bhagavā etadavoca – etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘ katamo ca , bhikkhave , paṭiccasamuppādo ’’ tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avoca .

Tattha katamo ca , bhikkhave , paṭiccasamuppādoti kathetukamyatāpucchā . Pañcavidhā hi pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti , tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – KatamāV2.8 adiṭṭhajotanā pucchā ( mahāni .150; cūḷani . puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12)? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ . Tassa ñāṇāya dassanāyaM2.8 tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati . Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā . Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā ? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ . So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati . Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā . Katamā vimaticchedanāpucchā ? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti , so vimaticchedanatthāyaP2.9 pañhaṃ pucchati , ayaṃ vimaticchedanāpucchā . Katamā anumatipucchā ? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti , aniccaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti , dukkhaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘‘ etaṃ mama esohamasmi eso me attā ’’ ti , no hetaṃ bhanteti ( saṃ . ni .3.79). Ayaṃ anumatipucchā . Katamā kathetukamyatāpucchā ? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘ cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā . Katame cattāro ’’ ti ? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti . Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi . Kasmā ? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi . Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi . Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ , tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi . Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi . Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikicchoV2.9 sabbadhammesu vihatasaṃsayo . Tenassa vimaticchedanāpucchā natthi . Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi . Tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchāti veditabbā .

Idāni tāva pucchāya puṭṭhaṃ paccayākāraṃ vibhajanto avijjāpaccayā , bhikkhave , saṅkhārātiādimāha . Ettha ca yathā nāma ‘‘ pitaraṃ kathessāmī ’’ ti āraddhoM2.9 ‘‘ tissassa pitā soṇassa pitā ’’ ti paṭhamataraṃ puttampi katheti , evameva bhagavā paccayaṃ kathetuṃ āraddho ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā nayena saṅkhārādīnaṃ paccaye avijjādidhamme kathento paccayuppannampi kathesi . Āhāravaggassa pana pariyosāne ‘‘ paṭiccasamuppādañca vo , bhikkhave , desessāmiP2.10 paṭiccasamuppanne ca dhamme ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) ubhayaṃ ārabhitvā ubhayampi kathesi . Idāni avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu pana avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo . Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena attho veditabbo . Ayamettha saṅkhepo , vitthārena pana sabbākārasampannā anulomapaṭiccasamuppādakathā visuddhimagge kathitā , tasmā sā tattha kathitavaseneva gahetabbā .

Paṭilomakathāyaṃ pana avijjāya tvevāti avijjāya tu eva . Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā . Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti . Evaṃnirodhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā , evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti āha .

Tattha kevalassāti sakalassa , suddhassa vā , sattavirahitassāti attho . Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa . Nirodho hotīti anuppādo hoti . Iti bhagavā anulomato dvādasahi padehi vaṭṭakathaṃ kathetvā tameva vaṭṭaṃ vinivaṭṭetvā paṭilomato dvādasahi padehi vivaṭṭaṃ kathento arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhi .

Desanāpariyosāne te pañcasatā āraddhavipassakā ugghaṭitaññūpuggalā sūriyarasmisamphuṭṭhāni paripākagatāni padumāni viya saccāni bujjhitvā arahattaphale patiṭṭhahiṃsu . Idamavoca bhagavāti idaṃ vaṭṭavivaṭṭavasena sakalasuttaṃ bhagavā avoca .

Attamanā te bhikkhūti tuṭṭhacittā te pañcasatā khīṇāsavā bhikkhū . Bhagavato bhāsitaṃ abhinandun ti karavīkarutamañjunāV2.10 kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavatoM2.10 vacanaṃ abhinandiṃsu , anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Subhāsitaṃ sulapitaṃ , sādhu sādhūti tādino ; Anumodamānā sirasā , sampaṭicchiṃsu bhikkhavo ’’ ti .

Paṭhamapaṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

2. DutiyepiP2.11 vuttanayeneva suttanikkhepo veditabbo . Ayaṃ pana viseso – paṭhamaṃ ugghaṭitaññūpuggalānaṃ vasena saṅkhepato dassitaṃ , idaṃ vipañcitaññūnaṃ vasena vitthāratoti . Imasmiñca pana sutte catasso vallihārakapurisūpamā vattabbā , tā visuddhimagge vuttā eva . Yathā hi vallihārako puriso valliyā aggaṃ disvā tadanusārena mūlaṃ pariyesanto taṃ disvā valliṃ mūle chetvā ādāya kamme upaneyya , evaṃ bhagavā vitthāradesanaṃ desento paṭiccasamuppādassa aggabhūtā jarāmaraṇā paṭṭhāya yāva mūlabhūtaṃ avijjāpadaṃ , tāva desanaṃ āharitvā puna vaṭṭavivaṭṭaṃ desento niṭṭhapesi .

Tatrāyaṃ jarāmaraṇādīnaṃ vitthāradesanāya atthanicchayo – jarāmaraṇaniddese tāva tesaṃ tesan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti viññātabbo . Yā devadattassa jarā , yā somadattassāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti . Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti . Tasmā vuttaṃ ,‘‘ ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso ’’ ti . Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso . Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ . Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso . Jīraṇatāti ākāraniddeso . Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā , pacchimā dve pakatiniddesā . Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassāyaṃ sabhāvaniddesoM2.11 . Jīraṇatāti iminā ākārato , tenassāyaṃ ākāraniddeso . Khaṇḍiccan ti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato . Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato . Valittacatāti iminā maṃsaṃV2.11 milāpetvā tacavalibhāvakaraṇakiccato dīpitā . Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā . Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasenaP2.12 pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā . Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati na ca khaṇḍiccādīneva jarā . Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti . Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhaya-cakkhādiindriya-paripākasaññitāya pakatiyā dīpitā . Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā . Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā . Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni , oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā . Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti . Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma , arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma . Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva , taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya . PunaM2.12 avīci savīcīti evampi duvidhā hoti . Tattha maṇi-kanaka-rajata-pavāḷacandasūriyādīnaṃ viya mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma , nirantarajarāti attho . Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā . Ito paraṃ tesaṃ tesan tiādi vuttanayeneva veditabbaṃ .

Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati , ekacatupañcakkhandhasāmaññavacanametaṃ . Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃV2.12 . Bhedoti cutikkhandhānaṃP2.13 bhaṅguppattiparidīpanaṃ . Antaradhānan ti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ . Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ , tena samucchedamaraṇādīni nisedheti . Kālo nāma antako , tassa kiriyā kālakiriyā . Evaṃ tena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti . Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha . Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati . Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati , bhinnesu matoti vohāro hoti . Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo . Catuvokāravasena ca khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo . Kasmā ? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato . Atha vā yasmā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo , manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo . Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttanti evamattho daṭṭhabbo .

Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ , idaṃ vuccati , bhikkhaveti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati .

JātiniddeseM2.13 jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā . Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā . Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena yuttā . Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti . Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti , sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā . Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti . Ayaṃ tāva vohāradesanā . Idāni paramatthadesanā hoti . Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti , na satto . Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ . Pātubhāvoti uppatti . Āyatanānan ti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo . Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva . PātubhavantānevaP2.14 hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .

Ayaṃ vuccati , bhikkhave , jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti .

BhavaniddeseV2.13 kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca . Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagakammameva . Tañhi tattha upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘ sukho buddhānaṃ uppādo ( dha . pa .194) dukkho pāpassa uccayo ’’ tiādīni ( dha . pa .117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ . Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādiṇṇakkhandhapañcakaṃ . Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ . Sabbathāpi idaṃ kammañca upapattiñca ubhayampetamidha ‘‘ kāmabhavo ’’ ti vuttaṃ . Esa nayo rūpārūpabhavesūti .

Upādānaniddese kāmupādānan tiādīsu vatthukāmaṃ upādiyanti etena , sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ , kāmo ca so upādānañcāti kāmupādānaṃ . Upādānan ti daḷhaggahaṇaṃ vuccati . Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya . Pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ . Ayamettha saṅkhepo . Vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ kāmupādānaṃ ? Yo kāmesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa .1220; vibha .938) vuttanayeneva veditabbaṃ . TathāM2.14 diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ . Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati , upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ . Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi , upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ . Yathāha – ‘‘ sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamaññan ’’ tiādi ( ma . ni .3.27). Sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ . Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ ? Natthi dinnan ’’ ti ( dha . sa .1221) vuttanayeneva veditabbaṃ . Tathā sīlabbatamupādiyanti etena , sayaṃ vā taṃ upādiyati , sīlabbatañcaP2.15 taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ . Gosīlagovatādīni hi ‘‘ evaṃ suddhī ’’ ti ( dha . sa .1222; vibha .938) abhinivesato sayameva upādānānīti . Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī ’’ ti vuttanayeneva veditabbaṃ . Idāni vadanti etenāti vādo , upādiyanti etenāti upādānaṃ , kiṃ vadanti upādiyanti vā ? Attānaṃ . Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ . Attavādamattameva vā attātiV2.14 upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ . Vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ . Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ attavādupādānaṃ ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ’’ ti vuttanayeneva veditabbaṃ .

Taṇhāniddese rūpataṇhā … pe … dhammataṇhāti etaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattāya taṇhāya ‘‘ seṭṭhiputto brāhmaṇaputto ’’ ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ . Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā , rūpe taṇhāti rūpataṇhā . Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā , sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassatan ’’ ti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘ rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī ’’ ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti rūpataṇhā evaṃ tividhā hoti . Yathā ca rūpataṇhā , tathā saddataṇhādayopīti evaṃ tāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti . Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa , bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa . Iti atītāni chattiṃsa , anāgatāni chattiṃsa , paccuppannāniM2.15 chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti . ‘‘ Ajjhattikassa upādāya asmīti hoti , itthasmīti hotī ’’ ti ( vibha .973) vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa ,‘‘ bāhirassa upādāya iminā asmīti hoti , iminā itthasmīti hotī ’’ ti ( vibha .975) vā evamādīni bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasātiP2.16 chattiṃsa , iti atītāni chattiṃsa , anāgatāni chattiṃsa , paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti . Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti . Evaṃ – ‘‘ Niddesatthena niddesa , vitthārā vitthārassa ca ; Puna saṅgahato taṇhā , viññātabbā vibhāvinā ’’ ti .

Vedanāniddese vedanākāyāti vedanāsamūhā . Cakkhusamphassajā vedanā … pe … manosamphassajāvedanāti etaṃ ‘‘ cakkhusamphassajāvedanā atthi kusalā , atthi akusalā , atthi abyākatā ’’ ti evaṃ vibhaṅge ( vibha .34) āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘ sāriputto mantāṇiputto ’’ ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisatoV2.15 vatthuto nāmaṃ . Vacanattho panettha – cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti . Eseva nayo sabbattha . Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikā kathā . Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni , dve manodhātuyo , tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā . Eseva nayo sotadvārādīsu . Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva .

Phassaniddese cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso . Esa nayo sabbattha . Cakkhusamphasso … pe … kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa phassā vuttā honti . Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamanasampayuttā phassā .

Saḷāyatananiddese cakkhāyatanan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttameva .

NāmarūpaniddeseM2.16 namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ . Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ . Vibhajane panassa vedanāti vedanākkhandho , saññāti saññākkhandho , cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo . Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi , ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi , tasmā etesaṃyevaP2.17 vasenettha saṅkhārakkhandho dassito .

Cattāro ca mahābhūtāti ettha cattāroti gaṇanaparicchedo . Mahābhūtāti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ . Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti , yo cettha añño vinicchayanayo , so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto . Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnan ti upayogatthe sāmivacanaṃ , cattāri mahābhūtānīti vuttaṃ hoti . Upādāyāti upādiyitvā , gahetvāti attho . Nissāyātipi eke . ‘‘ Vattamānan ’’ ti ayañcettha pāṭhaseso . Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ , catunnaṃ mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya vattamānaṃ rūpanti ettha attho veditabbo . Evaṃ sabbathāpi yāni ca cattāri pathavīādīni mahābhūtāni , yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ , taṃ sabbampi rūpanti veditabbaṃ .

ViññāṇaniddeseV2.16 cakkhuviññāṇan ti cakkhumhi viññāṇaṃ , cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ . Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni . Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ . Dvipañcaviññāṇavajjitatebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ .

Saṅkhāraniddese abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro . Vibhajane panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro . Kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ , akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ . Vacīsaṅkhāroti vacanato pavattasaṅkhāro , vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ . Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro , kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ .

AvijjāniddeseM2.17 dukkhe aññāṇan ti dukkhasacce aññāṇaṃ , mohassetaṃ adhivacanaṃ . Esa nayo dukkhasamudaye aññāṇan tiādīsu . Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca . TathāP2.18 hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ , dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu , ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ , dukkhasaccaṃ etaṃ paṭicchādeti tassa yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena ñāṇappavattiyā cettha appadānena . Dukkhasamudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca . Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato . Nirodhapaṭipadānañhi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena . Na pana taṃ tattha antogadhaṃ tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā , na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu asahajātattā , nārammaṇaṃ , tadārabbha appavattanato . Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ , na tattha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati . Purimaṃ pana vacanīyattena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ , tattha vipallāsagāhavasena pavattati . Apica ‘‘ dukkhe ’’ ti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā . ‘‘ Dukkhasamudaye ’’ ti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca . ‘‘ Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyāV2.17 paṭipadāyā ’’ ti ettāvatā kiccato . Avisesato pana ‘‘ aññāṇan ’’ ti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā .

Iti kho , bhikkhaveti evaṃ kho , bhikkhave .

Nirodho hotīti anuppādo hoti . Apicettha sabbeheva tehi nirodhapadehi nibbānaṃ desitaṃ . Nibbānañhi āgamma te te dhammā nirujjhanti , tasmā taṃ tesaṃ tesaṃ nirodhoti vuccati . Iti bhagavā imasmiṃ sutte dvādasahi padehi vaṭṭavivaṭṭaṃ desento arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi . Desanāpariyosāne vuttanayeneva pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti .

Vibhaṅgasuttaṃ dutiyaṃ .

3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

3. TatiyeM2.18P2.19 micchāpaṭipadan ti ayaṃ tāva aniyyānikapaṭipadā .

Nanu ca avijjāpaccayā puññābhisaṅkhāropi atthi āneñjābhisaṅkhāropi , so kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti . Vaṭṭasīsattā . Yañhi kiñci bhavattayasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ patthetvā pavattitaṃ , antamaso pañcābhiññā aṭṭha vā pana samāpattiyo , sabbaṃ taṃ vaṭṭapakkhiyaṃ vaṭṭasīsanti vaṭṭasīsattā micchāpaṭipadāva hoti . Yaṃ pana kiñci vivaṭṭaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ , antamaso uḷuṅkayāgumattadānampi paṇṇamuṭṭhidānamattampi , sabbaṃ taṃ vivaṭṭapakkhiyaṃ vivaṭṭanissitaṃ , vivaṭṭapakkhikattā sammāpaṭipadāva hoti . Appamattakampi hi paṇṇamuṭṭhimattadānakusalaṃ vā hotu mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā , sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭanissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti , vaṭṭameva āharituṃ sakkoti , no vivaṭṭaṃ . ‘‘ Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū ’’ ti evaṃ pana vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutaññāṇampi dātuṃ sakkotiyeva , na arahattaṃ appatvā pariyosānaṃ gacchati . Iti anulomavasena micchāpaṭipadā , paṭilomavasena sammāpaṭipadā desitāti veditabbā .

Nanu cettha paṭipadā pucchitā , nibbānaṃ bhājitaṃ , niyyātanepi paṭipadāva niyyātitā . Na ca nibbānassa paṭipadāti nāmaṃ , savipassanānaṃ pana catunnaṃ maggānametaṃ nāmaṃ , tasmā pucchāniyyātanehi padabhājanaṃ na sametīti . No na sameti , kasmā ? Phalena paṭipadāya dassitattā . Phalena hettha paṭipadā dassitā . ‘‘ Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiV2.18 etaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yassā paṭipadāya phalaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāpaṭipadāti ayamettha attho . Imasmiñca atthe asesavirāganirodhāti ettha virāgo nirodhasseva vevacanaṃ , asesavirāgā asesanirodhāti ayañhettha adhippāyo . Yena vā virāgasaṅkhātena maggena asesanirodho hoti , taṃ dassetuṃ etaṃ padabhājanaṃ vuttaṃ . Evañhi sati sānubhāvā paṭipadā vibhattā hoti . Iti imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti .

Tatiyaṃ .

4. Vipassīsuttavaṇṇanā

4. CatuttheM2.19 vipassissāti tassa kira bodhisattassa yathā lokiyamanussānaṃ kiñcideva passantānaṃ parittakammābhinibbattassa kammajapasādassa dubbalattā akkhīni vipphandantiP2.20 , na evaṃ vipphandiṃsu . Balavakammanibbattassa pana kammajapasādassa balavattā avipphandantehi animisehi eva akkhīhi passi seyyathāpi devā tāvatiṃsā . Tena vuttaṃ – ‘‘ animisanto kumāro pekkhatīti kho , bhikkhave , vipassissa kumārassa ‘ vipassī vipassī ’ tveva samaññā udapādī ’’ ti ( dī . ni .2.40). Ayañhettha adhippāyo – antarantarā nimisajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati , vivaṭehi vā akkhīhi passatīti vipassī . Ettha ca kiñcāpi pacchimabhavikānaṃ sabbabodhisattānaṃ balavakammanibbattassa kammajapasādassa balavattā akkhīni na vipphandanti , so pana bodhisatto eteneva nāmaṃ labhi . Apica viceyya viceyya passatīti vipassī , vicinitvā vicinitvā passatīti attho . Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ āharitvā aṅke ṭhapayiṃsu . Tassa taṃ aṅke katvā palāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu . Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi . Rājā ‘‘ kimetaṃ upadhārethā ’’ ti āha . Upadhārayamānā aññaṃ adisvā ‘‘ aṭṭassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī ’’ ti puna sāmikameva sāmikaṃ katvā ‘‘ ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī ’’ ti ? Vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikamakaṃsu . Puna bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi . Atha rājā ‘‘ jānāti mahāpuriso ’’ ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi . Tena vuttaṃ ‘‘ viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho , bhikkhave , vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘ vipassī vipassī ’ tveva samaññā udapādī ’’ ti ( dī . ni .2.41). BhagavatotiV2.19 bhāgyasampannassa . Arahatoti rāgādiarīnaṃ hatattā , saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā , paccayānaṃ vā arahattā arahāti evaṃ guṇato uppannanāmadheyyassa . Sammāsambuddhassāti sammā nayena hetunā sāmaṃP2.21 paccattapurisakārena cattāri saccāni buddhassa . Pubbeva sambodhātiM2.20 sambodho vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ , tato pubbeva . Bodhisattasseva satoti ettha bodhīti ñāṇaṃ , bodhimā satto bodhisatto , ñāṇavā paññavā paṇḍitoti attho . Purimabuddhānañhi pādamūle abhinīhārato paṭṭhāya paṇḍitova so satto , na andhabāloti bodhisatto . Yathā vā udakato uggantvā ṭhitaṃ paripākagataṃ padumaṃ sūriyarasmisamphassena avassaṃ bujjhissatīti bujjhanakapadumanti vuccati , evaṃ buddhānaṃ santike byākaraṇassa laddhattā avassaṃ anantarāyena pāramiyo pūretvā bujjhissatīti bujjhanakasattotipi bodhisatto . Yā ca esā catumaggañāṇasaṅkhātā bodhi , taṃ patthayamāno pavattatīti bodhiyaṃ satto āsattotipi bodhisatto . Evaṃ guṇato uppannanāmavasena bodhisattasseva sato .

Kicchan ti dukkhaṃ . Āpannoti anuppatto . Idaṃ vuttaṃ hoti – aho ayaṃ sattaloko dukkhaṃ anuppattoti .

Cavati ca upapajjati cāti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena vuttaṃ . Nissaraṇan ti nibbānaṃ . Tañhi jarāmaraṇadukkhato nissaṭattā tassa nissaraṇanti vuccati .

Kudāssu nāmāti katarasmiṃ nu kho kāle .

Yoniso manasikārāti upāyamanasikārena pathamanasikārena . Ahu paññāya abhisamayoti paññāya saddhiṃ jarāmaraṇakāraṇassa abhisamayo samavāyo samāyogo ahosi ,‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti idaṃ tena diṭṭhanti attho . Atha vā yoniso manasikārā ahu paññāyāti yoniso manasikārena ca paññāya ca abhisamayo ahu . ‘‘ Jātiyā kho sati jarāmaraṇan ’’ ti , evaṃ jarāmaraṇakāraṇassa paṭivedho ahosīti attho . Esa nayo sabbattha .

Iti hidan ti evamidaṃ . Samudayo samudayoti ekādasasu ṭhānesuP2.22 saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ sampiṇḍetvā niddisati . Pubbe ananussutesūti ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī ’’ ti . Evaṃ ito pubbe ananussutesu dhammesu , catūsu vā ariyasaccadhammesu .

Cakkhun tiādīni ñāṇavevacanāneva . Ñāṇameva hettha dassanaṭṭhena cakkhu , ñātaṭṭhena ñāṇaṃ , pajānanaṭṭhena paññā , paṭivedhanaṭṭhena vijjā , obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃM2.21 . Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃV2.20 niddiṭṭhanti veditabbaṃ .

Nirodhavārepi imināva nayena attho veditabbo .

Catutthaṃ .

5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā

5-10. Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti . Buddhavaggo paṭhamo .

2. Āhāravaggo 1. Āhārasuttavaṇṇanā

5-10. Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti .

Buddhavaggo paṭhamo . 2. Āhāravaggo 1. Āhārasuttavaṇṇanā

5-10. Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti . Buddhavaggo paṭhamo .

2. Āhāravaggo 1. Āhārasuttavaṇṇanā

5-10. Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti . Buddhavaggo paṭhamo . 2. Āhāravaggo 1. Āhārasuttavaṇṇanā

5-10. Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti . Buddhavaggo paṭhamo .

2. Āhāravaggo 1. Āhārasuttavaṇṇanā

5-10.

Pañcamādīsu sikhissa , bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘ sikhissapi , bhikkhave ’’ ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo . Kasmā ? Ekāsane adesitattā . Nānāṭhānesu hi etāni desitāni , attho pana sabbattha sadisoyeva . Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘ atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā ’’ ti . Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati , evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti . Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti .

Buddhavaggo paṭhamo .