3. Dhātusaṃyuttaṃ
1. Nānattavaggo
1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā
85. Dhātusaṃyuttassa
V2.115M2.121 paṭhameP2.131 nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena sabhāvaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ dhammānaṃ nānāsabhāvo dhātunānattaṃ .Cakkhudhātūtiādīsu cakkhupasādo cakkhudhātu , rūpārammaṇaṃ rūpadhātu , cakkhupasādavatthukaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu .
Sotapasādo sotadhātu , saddārammaṇaṃ saddadhātu , sotapasādavatthukaṃ cittaṃ sotaviññāṇadhātu .
Ghānapasādo ghānadhātu , gandhārammaṇaṃ gandhadhātu , ghānapasādavatthukaṃ cittaṃ ghānaviññāṇadhātu .
Jivhāpasādo jivhādhātu , rasārammaṇaṃ rasadhātu , jivhāpasādavatthukaṃ cittaṃ jivhāviññāṇadhātu .
Kāyapasādo kāyadhātu , phoṭṭhabbārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātu , kāyapasādavatthukaṃ cittaṃ kāyaviññāṇadhātu .
Tisso manodhātuyo manodhātu , vedanādayo tayo khandhā sukhumarūpāni nibbānañca dhammadhātu , sabbampi manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti .
Ettha ca soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , avasāne dve catubhūmikāti .
Paṭhamaṃ .
2. Phassanānattasuttavaṇṇanā
86. Dutiye uppajjati phassanānattan ti nānāsabhāvo phasso uppajjati .
Tattha cakkhusamphassādayo cakkhuviññāṇādisampayuttā , manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto , tasmā .
Manodhātuṃ paṭiccāti manodvārāvajjanaṃ kiriyāmanoviññāṇadhātuṃ paṭicca paṭhamajavanasamphasso uppajjatīti ayamettha attho .
Dutiyaṃ .
3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā
87. Tatiye
V2.116P2.132 no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātūti manodvāre paṭhamajavanasampayuttaṃ phassaṃ paṭicca āvajjanakiriyāmanoviññāṇadhātu no uppajjatīti evamattho daṭṭhabbo .Tatiyaṃ .
4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā
88. Catutthe
M2.122 cakkhusamphassajā vedanāti sampaṭicchanamanodhātuto paṭṭhāya sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ , nibbattiphāsukatthaṃ pana anantaraṃ sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ .
Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre āvajjanasamphassaṃ paṭicca paṭhamajavanavedanā , paṭhamajavanasamphassaṃ paṭicca dutiyajavanavedanāti ayamadhippāyo .Catutthaṃ .
5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā
89. Pañcame tatiyacatutthesu vuttanayāva ekato katvā desitāti .
Iti dutiyādīsu catūsu suttesu manodhātuṃ manodhātūti agahetvā manodvārāvajjanaṃ manodhātūti gahitaṃ .
Sabbāni cetāni tathā tathā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena desitāni .
Ito paresupi eseva nayo .
Pañcamaṃ .
6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā
90. Chaṭṭhe pana pañca dhātuyo kāmāvacarā , dhammadhātu catubhūmikāti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Saññānānattasuttavaṇṇanā
91. Sattame rūpadhātūti āpāthe patitaṃ attano vā parassa vā sāṭakaveṭhanādivatthukaṃ rūpārammaṇaṃ .
Rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā .
Rūpasaṅkappoti sampaṭicchanādīhi tīhi
V2.117 cittehi sampayutto saṅkappo .
Rūpacchandoti rūpe chandikataṭṭhena chando .
Rūpapariḷāhoti rūpe anuḍahanaṭṭhenaP2.133 pariḷāho .
Rūpapariyesanāti pariḷāhe uppanne sandiṭṭhasambhatte gahetvā tassa rūpassa paṭilābhatthāya pariyesanā .
Ettha ca saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti , pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantīti .Evaṃ kho , bhikkhave , dhātunānattan ti ettha ca evaṃ rūpādinānāsabhāvaṃ dhātuṃ paṭicca rūpasaññādinānāsabhāvasaññā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo .
Sattamaṃ .
8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā
92. Aṭṭhame
M2.123 no dhammapariyesanaṃ paṭicca uppajjati dhammapariḷāhoti evaṃ āgataṃ paṭisedhamattameva nānaṃ .Aṭṭhamaṃ .
9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā
93-94.
Navame uppajjati rūpasaññāti vuttappakāre ārammaṇe uppajjati saññā .
Rūpasaṅkappoti tasmiṃyeva ārammaṇe tīhi cittehi sampayuttasaṅkappo .
Rūpasamphassoti tadevārammaṇaṃ phusamāno phasso .
Vedanāti tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanā .
Chandādayo vuttanayāva .
Rūpalābhoti pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ ‘‘ rūpalābho ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ tāva sabbasaṅgāhikanayo ekasmiṃ yevārammaṇe sabbadhammānaṃ uppattivasena vutto .
Aparo āgantukārammaṇamissako hoti – rūpasaññā rūpasaṅkappo phasso vedanāti ime tāva cattāro dhammā dhuvaparibhoge nibaddhārammaṇe honti .
Nibaddhārammaṇañhi iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ piyaṃ yaṃkiñci viya upaṭṭhāti , āgantukārammaṇaṃ pana yaṃkiñci samānampi khobhetvā tiṭṭhati .
Tatridaṃ vatthu – eko kira amaccaputto gāmiyehi parivārito gāmamajjhe ṭhatvā kammaṃ karoti .
Tasmiñcassa samaye upāsikā nadiṃ gantvā nhatvā alaṅkatapaṭiyattā dhātigaṇaparivutā gehaṃ gacchati .
So dūrato disvā ‘‘ āgantukamātugāmo bhavissatī ’’ ti saññaṃ uppādetvā ‘‘ gaccha , bhaṇe jānāhi , kā esā ’’ ti purisaṃ pesesi .
So gantvā taṃ disvā paccāgato ,‘‘ kā esā ’’ ti puṭṭho yathāsabhāvaṃ ārocesi .
Evaṃ āgantukārammaṇaṃ
P2.134 khobhetiV2.118 .
Tasmiṃ uppanno chando rūpachando nāma , tadeva ārammaṇaṃ katvā uppanno pariḷāho rūpapariḷāho nāma , sahāye gaṇhitvā tassa pariyesanaṃ rūpapariyesanā nāma , pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho nāma .
Uruvalliyavāsī cūḷatissatthero panāha –
‘‘ kiñcāpi bhagavatā phassavedanā pāḷiyā majjhe gahitā , pāḷiṃ pana parivaṭṭetvā vuttappakāre ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā , tasmiṃyeva saṅkappo rūpasaṅkappo tasmiṃM2.124 chando rūpacchando , tasmiṃ pariḷāho rūpapariḷāho , tasmiṃ pariyesanā rūpapariyesanā , pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho .
Evaṃ laddhārammaṇe pana phusanaṃ phasso , anubhavanaṃ vedanā .
Rūpasamphasso rūpasamphassajā vedanāti idaṃ dvayaṃ labbhatī ’’ ti .
Aparampi avibhūtavāraṃ nāma gaṇhanti .
Ārammaṇañhi sāṇipākārehi vā parikkhittaṃ tiṇapaṇṇādīhi vā paṭicchannaṃ hoti , taṃ ‘‘ upaḍḍhaṃ diṭṭhaṃ me ārammaṇaṃ , suṭṭhu naṃ passissāmī ’’ ti olokayato tasmiṃ ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā nāma .
Tasmiṃyeva uppannā saṅkappādayo rūpasaṅkappādayo nāmāti veditabbā .
Etthāpi ca saññāsaṅkappaphassavedanāchandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti , pariḷāhapariyesanālābhā nānājavanavāreyevāti .Dasamaṃ uttānamevāti .
Navamadasamāni .
Nānattavaggo paṭhamo .
2. Dutiyavaggo
1. Sattadhātusuttavaṇṇanā
93-94.
Navame uppajjati rūpasaññāti vuttappakāre ārammaṇe uppajjati saññā .
Rūpasaṅkappoti tasmiṃyeva ārammaṇe tīhi cittehi sampayuttasaṅkappo .
Rūpasamphassoti tadevārammaṇaṃ phusamāno phasso .
Vedanāti tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanā .
Chandādayo vuttanayāva .
Rūpalābhoti pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ ‘‘ rūpalābho ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ tāva sabbasaṅgāhikanayo ekasmiṃ yevārammaṇe sabbadhammānaṃ uppattivasena vutto .
Aparo āgantukārammaṇamissako hoti – rūpasaññā rūpasaṅkappo phasso vedanāti ime tāva cattāro dhammā dhuvaparibhoge nibaddhārammaṇe honti .
Nibaddhārammaṇañhi iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ piyaṃ yaṃkiñci viya upaṭṭhāti , āgantukārammaṇaṃ pana yaṃkiñci samānampi khobhetvā tiṭṭhati .
Tatridaṃ vatthu – eko kira amaccaputto gāmiyehi parivārito gāmamajjhe ṭhatvā kammaṃ karoti .
Tasmiñcassa samaye upāsikā nadiṃ gantvā nhatvā alaṅkatapaṭiyattā dhātigaṇaparivutā gehaṃ gacchati .
So dūrato disvā ‘‘ āgantukamātugāmo bhavissatī ’’ ti saññaṃ uppādetvā ‘‘ gaccha , bhaṇe jānāhi , kā esā ’’ ti purisaṃ pesesi .
So gantvā taṃ disvā paccāgato ,‘‘ kā esā ’’ ti puṭṭho yathāsabhāvaṃ ārocesi .
Evaṃ āgantukārammaṇaṃ
P2.134 khobhetiV2.118 .
Tasmiṃ uppanno chando rūpachando nāma , tadeva ārammaṇaṃ katvā uppanno pariḷāho rūpapariḷāho nāma , sahāye gaṇhitvā tassa pariyesanaṃ rūpapariyesanā nāma , pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho nāma .
Uruvalliyavāsī cūḷatissatthero panāha –
‘‘ kiñcāpi bhagavatā phassavedanā pāḷiyā majjhe gahitā , pāḷiṃ pana parivaṭṭetvā vuttappakāre ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā , tasmiṃyeva saṅkappo rūpasaṅkappo tasmiṃM2.124 chando rūpacchando , tasmiṃ pariḷāho rūpapariḷāho , tasmiṃ pariyesanā rūpapariyesanā , pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho .
Evaṃ laddhārammaṇe pana phusanaṃ phasso , anubhavanaṃ vedanā .
Rūpasamphasso rūpasamphassajā vedanāti idaṃ dvayaṃ labbhatī ’’ ti .
Aparampi avibhūtavāraṃ nāma gaṇhanti .
Ārammaṇañhi sāṇipākārehi vā parikkhittaṃ tiṇapaṇṇādīhi vā paṭicchannaṃ hoti , taṃ ‘‘ upaḍḍhaṃ diṭṭhaṃ me ārammaṇaṃ , suṭṭhu naṃ passissāmī ’’ ti olokayato tasmiṃ ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā nāma .
Tasmiṃyeva uppannā saṅkappādayo rūpasaṅkappādayo nāmāti veditabbā .
Etthāpi ca saññāsaṅkappaphassavedanāchandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti , pariḷāhapariyesanālābhā nānājavanavāreyevāti .Dasamaṃ uttānamevāti .
Navamadasamāni .
Nānattavaggo paṭhamo .