Issues
Select Version
Nidānavaggaṭīkā
Nidānavaggaṭīkā

5. Gahapativaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Gahapativaggo

1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā

41. Yatoti yasmiṃ kāle .
Ayañhi to -saddo dā-saddo viya idha kālavisayo .
Tenāha ‘‘ yadā ’’ ti .
Bhayaveracetanāyoti bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ , verapasavanaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanāyo .
Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti , yañca uddissa pavattiyanti , ubhaye sabhayabheravāti te eva bhāyitabbabhayaverajanakāvāti .
Sotassa ariyamaggassa ādito paṭṭhāya paṭipattiadhigamo sotāpattiM2.85 , tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni , tadubhayaṃV2.73 sandhāyāha ‘‘ duvidhaṃ sotāpattiyā aṅgan ’’ ti , sotāpattiatthaṃ aṅganti attho .
Yaṃ pubbabhāgeti yaṃ sayaṃ sotāpattimaggaphalapaṭilābhato pubbabhāge tadatthāya saṃvattati .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ sappurisasaṃsevo ’’ tiādi .
Sappurisānaṃ buddhādīnaṃ ariyañāṇasaññāṇajātā payirupāsanā , saddhammassavanaṃ catusaccadhammassavanaṃ , yoniso upāyena aniccādito manasi karaṇaṃ yoniso manasikāro , ussukkāpentena dhammassa nibbānassa anudhammapaṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipattīti etāni sotāpattiyā aṅgāni .
Aṭṭhakathāyaṃ pana sotāpattiaṅganti padaṃ apekkhitvā ‘‘ evaṃ āgatan ’’ ti vuttaṃ .
Ṭhitassa puggalassa aṅgaṃ .
Sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenāti sotāpannassa aṅganti pi vuccati .
Idaṃ pacchā vuttaṃ aṅgaṃ .
Dosehi ārakāti ariyoti āha ‘‘ niddoso ’’ ti .
Kathaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayotiādinā kenacipi anupārambhiyattā nirupārambho .
Ñāṇaṃ sandhāya ‘‘ niddoso ’’ ti vuttaṃ , paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘ nirupārambho ’’ ti vadanti .
Ubhayampi pana sandhāya ubhayaṃ vuttanti apare .
Paṭiccasamuppādo ettha adhippeto .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāyā ’’ ti .
Na hi maggañāṇaṃ vipassanāpaññāti .
Sammā upāyattā tassa paṭiccasamuppanne yāthāvato ñāyatīti ñāyo , paṭiccasamuppādo .
Ñāṇaṃ pana ñāyati so etenāti ñāyo .
Tatthāti niraye .
Maggasotan ti maggassa sotaṃ .
Āpannoti adhigato .
Apāyesu uppajjanasaṅkhāto vinipātadhammo etassāti vinipātadhammo , na vinipātadhammo avinipātadhammo .
Paraṃ ayananti ativiya savisaye ayitabbaṃ bujjhitabbaṃ .
Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho , buddhipi tesaṃ attho .
Tenāha ‘‘ avassaṃ abhisambujjhanako ’’ ti .
Pāṇātipātakammakāraṇāti pāṇātipātasaṅkhātassa pāpakammassa karaṇahetu .
Veraṃ vuccati virodho , tadeva bhāyitabbato bhayan ti āha ‘‘ bhayaṃ veranti atthato ekan ’’ ti .
Idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārapuggalato bahibhāvattā .
Teneva hi tassa verakārapuggalassa uppannaṃ veraṃ sandhāya ‘‘ idaṃ ajjhattikaveraṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ , tannissitassa verassa mūlabhūtā verakārapuggalacetanā uppajjati paharituṃ asamatthassapīti adhippāyo .
Na hi nerayikā nirayapālesuM2.86 paṭipaharituṃ sakkonti .
Nirayapālassa cetanā uppajjatīti etena ‘‘ atthi niraye nirayapālā ’’ ti dasseti .
Yaṃ panetaṃ bāhiraveran ti yamidaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca bāhiraṃ veraṃ .
Puggalaveranti vuttaṃ attakiccaṃ sādhetuṃ asakkonto kevalaṃ parapuggale uppannamattaṃ veranti katvā .
Atthato ekameva ‘‘ cetasikan ’’ ti visesetvā vuttattā .
Sesapadesūti ‘‘ adinnādānapaccayā ’’ tiādinā āgatesu sesakoṭṭhāsesu .
Attho bhaggoti attho dhaṃsitoV2.74 .
Adhigatenāti maggena adhigatena .
‘‘ Abhigatenā ’’ tipi pāṭho , adhivuttenāti attho .
Tenāha ‘‘ acalappasādenā ’’ ti .
Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā

42. Bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva visesoti etena yā satthārā ekaccānaṃ desitadesanā , puna tadaññesaṃ veneyyadamakusalena kālantare teneva desitā , sā dhammasaṃgāhakehi ‘‘ mā no satthudesanā sampaṭiggahaṃ vinā nassatū ’’ ti visuṃ saṅgahaṃ āropitāti dasseti .
Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Dukkhasuttavaṇṇanā

43. Samudayanaṃ samudayo , samudeti etamhāti samudayo , evaṃ ubhinnaṃ samudayānamatthatopi bhedo veditabbo .
Paccayāva paccayasamudayo .
Āraddhavipassako ‘‘ imañca imañca paccayasāmaggiṃ paṭicca ime dhammā khaṇe khaṇe uppajjantī ’’ ti passanto ‘‘ paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passatī ’’ ti vutto paccayadassanamukhena nibbattikkhaṇassa dassanato .
So pana khaṇe khaṇe saṅkhārānaṃ nibbattiṃ passituṃ āraddho ‘‘ imehi nāma paccayehi nibbattatī ’’ ti passati .
‘‘ So khaṇikasamudayaṃ passanto paccayaṃ passatī ’’ ti vadanti .
Yasmā pana paccayato saṅkhārānaṃM2.87 udayaṃ passanto khaṇato tesaṃ udayadassanaṃ hoti , khaṇato etesaṃ udayaṃ passato pageva paccayānaṃ suggahitattā paccayato dassanaṃ sukhena ijjhati , tasmā vuttaṃ ‘‘ paccayasamudayaṃ passantopī ’’ tiādi .
Atthaṅgamadassanepi eseva nayo .
Accantatthaṅgamoti appavatti nirodho nibbānanti .
Bhedatthaṅgamoti khaṇikanirodho .
Tadubhayaṃ pubbabhāge uggahaparipucchādivasena passanto aññatarassa dassane itaradassanampi siddhameva hoti , pubbabhāge ca ārammaṇavasena khayato vayasammasanādikāle bhedatthaṅgamaṃ passanto atirekavasena anussavādito accantaṃ atthaṅgamaṃ passati .
Maggakkhaṇe panārammaṇato accantaatthaṅgamaṃ passati , asammohato itarampi passati .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ accantatthaṅgamaṃ passantopī ’’ tiādi .
Samudayatthaṅgamaṃ nibbattibhedan ti samudayasaṅkhātaṃ nibbattiṃ atthaṅgamasaṅkhātaṃ bhedañca .
Nissayavasenāti cakkhussa sannissayavasena paccayaṃ katvā .
Ārammaṇavasenāti rūpe ārammaṇaṃ katvā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ madhupiṇḍikasuttaṭīkāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .
Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti ‘‘ cakkhu rūpāniV2.75 viññāṇan ’’ ti imesaṃ tiṇṇaṃ saṅgati samāgame nibbatti phassoti vuttoti āha ‘‘ tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso ’’ ti .
Tiṇṇanti ca pākaṭapaccayavasena vuttaṃ , tadaññepi pana manasikārādayo phassapaccayā hontiyeva .
Evan ti taṇhādīnaṃ asesavirāganirodhakkamena .
Bhinnaṃ hotīti anuppādanirodhena niruddhaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ appaṭisandhiyan ’’ ti .
Dukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Lokasuttavaṇṇanā

44. Ayamettha visesoti ‘‘ ayaṃ lokassā ’’ ti samudayatthaṅgamānaṃ visesadassanaṃ .
Ettha catutthasutte tatiyasuttato viseso .
Lokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Ñātikasuttavaṇṇanā

45. AññamaññaṃM2.88 dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmo ñātikoti vuttoti āha ‘‘ dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme ’’ ti .
Giñjakā vuccanti iṭṭhakā , giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho .
So kira āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi , evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato .
Tādisañhi chadanaṃ sandhāya bhagavatā iṭṭhakāchadanaṃ anuññātaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde ’’ ti .
Tattha dvārabandhakavāṭaphalakādīni pana dārumayāniyeva .
Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo , kāraṇanti āha ‘‘ dhammapariyāyanti dhammakāraṇan ’’ ti , pariyattidhammabhūtaṃ visesādhigamassa hetunti attho .
Upecca suyyati etthāti upassutīti vuttaṃ ‘‘ upassutīti upassutiṭṭhānan ’’ ti .
Attano kamman ti yadatthaṃ tattha gato , taṃ pariveṇasamajjanakiriyaṃ .
Pahāyāti akatvā .
Evaṃ mahatthañhi vimuttāyatanasīse ṭhatvā suṇantassa mahato atthāya saṃvattati .
Ekaṅgaṇaṃ ahosīti sabbaṃ vivaṭaṃ ahosi .
Tīsu hi bhavesu saṅkhāragataṃ paccayuppannavasena manasikaroto bhagavato kiñci asesetvā sabbampi taṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ upagacchi .
Tena vuttaṃ ‘‘ yāvabhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosī ’’ ti .
Tantivasena tamatthaṃ vācāya nicchārento ‘‘ vacasā sajjhāyaṃ karonto ’’ ti vutto .
Paccayapaccayuppannavasena ca atthaṃ āharitvā tesaṃ nirodhena vivaṭṭassa āhatattā ‘‘ yathānusandhinā ’’ ti vuttaṃ .
Addasa ñāṇacakkhunā .
ManasāV2.76 sajjhāyaṃ karonto ‘‘ tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto ’’ ti vutto .
Padānupadan ti padañca anupadañca .
Purimañhi padaṃ nāma , tadanantaraṃ anupadaṃ .
Ghaṭetvā sambandhaṃ katvā avicchinditvā .
Pariyāpuṇātīti ajjhayati .
Ādhārappattan ti ādhāraṃ cittasantānappattaṃ appamuṭṭhaṃ gatattā ādhārappattaṃ nāma .
Kāraṇanissitoti lokuttaradhammassa kāraṇasannissito .
Ādibrahmacariyakoti ādibrahmacariyaṃ , tadeva ādibrahmacariyakaṃ .
Dhammapariyāyāpekkhāya pulliṅganiddeso .
Tīsupi imesūti tatiyacatutthapañcamesu tīsu suttesu .
Ñātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

46. NāmavasenātiM2.89 gottanāmavasena ca kittivasena ca apākaṭo , tasmā ‘‘ jātivasena brāhmaṇo ’’ ti vuttaṃ .
Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

47. Evaṃladdhanāmoti ‘‘ jāṇussoṇī ’’ ti evaṃladdhanāmo rañño santikā adhigatanāmo .
Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

48. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ .
Na hi taṃ laddhiṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi uppādenti , kuto payogo , taṃ etassa atthi , tattha vā niyuttoti lokāyatiko .
Paṭhamasaddo ādiatthavācakattā jeṭṭhavevacanoti āha ‘‘ paṭhamaṃ lokāyatan ’’ ti .
Sādhāraṇavacanopi lokasaddo visiṭṭhavisayo idhādhippetoti āha ‘‘ bālaputhujjanalokassā ’’ ti .
Ittarabhāvena lakuṇḍakabhāvena tassa vipulādibhāvena bālānaṃ upaṭṭhānamattanti dassento ‘‘ āyataṃ mahantan ’’ tiādimāha .
Parittan ti khuddakaṃ .
Ekasabhāvan ti ekaṃ sabhāvaṃ .
Avipariṇāmadhammatāyāti āha ‘‘ niccasabhāvamevāti pucchatī ’’ ti .
Purimasabhāvena nānāsabhāvan ti purimasabhāvato bhinnasabhāvaṃ .
Pacchā na hotīti pacchā kiñci na hoti sabbasoV2.77 samucchijjanato .
Tenāha ‘‘ ucchedaṃ sandhāya pucchatī ’’ ti .
Ekattan ti sabbakālaṃ attasambhavaṃ .
Tathā ceva gahaṇena dvepi vādā sassatadiṭṭhiyo honti .
Natthi na hoti .
Puthuttaṃ nānāsabhāvaṃ , ekarūpaṃ na hotīti vā gahaṇena dvepi vādā ucchedadiṭṭhiyoti .
Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā

49. SaṃsayuppattiM2.90 ākāradassanan ti ‘‘ kasmiṃ sati kiṃ hotī ’’ ti kāraṇassa phalassa ca paccāmasanena vinā kevalaṃ idappaccayatāya saṃsayassa uppajjanākāradassanaṃ .
Samudayati samudetīti atthoti āha ‘‘ uppajjatī ’’ ti .
Ariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā

50. Dvepi nayā ekato vuttāti idaṃ ‘‘ viññāṇe sati nāmarūpaṃ hotī ’’ tiādinā navame vuttassa nayassa ‘‘ avijjāya sati saṅkhārā hontī ’’ tiādinā dasame vuttanaye antogadhattā .
Nānattan ti purimato navamato dasamassa nānattaṃ .
Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā .