10. Nidānasuttavaṇṇanā
60. Bahuvacanavasenāti kurū nāma jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘ kurū ’’ ti evaṃ bahuvacanavasena .
Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti , tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā ‘‘ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo ’’ ti .
‘‘ Āyasmā ’’ ti vā ‘‘ devānaṃ piyo ’’ ti vā bhavanti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘ āyasmāti piyavacanametan ’’ ti .
Tayidaṃ piyavacanaṃ gāravavasena vuccatīti āha ‘‘ garuvacanametan ’’ ti .
Atidūraṃ accāsannaṃ atisammukhā atipacchato uparivāto unnatappadesoti ime cha nisajjadosā .
Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇānaṃ .
Kulasaṅgahatthāyāti kulānuddayatāvasena kulānuggaṇhanatthāya .
Sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhāpaṭiggaṇhanena tesaṃ abhivādanādisampaṭicchanena ca puññābhisandassa jananena .
Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammaṭṭhaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā .
Ubhayantato paṭṭhāya majjhan ti ādito paṭṭhāya vedanaṃ , jarāmaraṇato paṭṭhāya ca vedanaṃ pāpetvā sammasanamāha .
Tikkhattun ti ‘‘ ādito paṭṭhāya antan ’’ tiādinā
M2.99 vuttacaturākārupasaṃhite tayo vāre .Tena dvādasakkhattuṃ sammasanamāha .
Amhākaṃ bhagavatā gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘ sabbabuddhehi … pe … kathito ’’ ti .
Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘ yāvañcidaṃ tena bhagavatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.3) viya .
Atirekabhāvajotano hi yaṃ yāva-saddo .
Tenāha ‘‘ atigambhīroti attho ’’ ti .
Avabhāsati
V2.85 khāyati upaṭṭhāti ñāṇassa .Tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘ dissatī ’’ ti vuttaṃ .
Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova , atha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti ?
Saccametaṃ , ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ , tasmā aññattha labbhamānaṃ cātukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā tamevassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ekaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Etaṃ natthīti agambhīro agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi .
Tena yathādassite cātukoṭike pacchimā ekakoṭi labbhatīti dasseti .
Tenāha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .
Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘ gambhīro ’’ ti vuccati , te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘ bhavaggaggahaṇāyā ’’ tiādimāha .
Yathā bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato , evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgatattho pakatiñāṇena gahetuṃ na sakkā .
Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā , evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pakatiñāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā .
Yathā mahāsamuddaṃ pakatipurisassa bāhudvayavasena pāraṃ tarituṃ na sakkā .
Evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pakatiñāṇena desanāvasena pariharituṃ na sakkā .
Yathā pathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā , evaṃ itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontīti tesaṃ paṭiccasamuppādasabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkoti , evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā .
Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabbhāvato , tathāpi yasmā sāvakānaṃ paccekabuddhānañca tattha sappadesameva
M2.100 ñāṇaṃ , buddhānaṃyeva nippadesaṃ .Tasmā vuttaṃ ‘‘ buddhavisayaṃ pañhan ’’ ti .
Māti paṭisedhe nipāto .
Svāyaṃ ‘‘ uttānakuttānako viya khāyatī ’’ ti vacanaṃ sandhāya vuttoti āha ‘‘ mā bhaṇīti attho ’’ ti .
Ussādentoti paññāvasena ukkaṃsantoti attho .
Apasādentoti nibbhacchanto , niggaṇhantoti attho .
Tenāti mahāpaññabhāvena .
Tatthāti therassa satipi uttānabhāve paṭiccasamuppādassa aññesaṃ gambhīrabhāve .
Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa .
Katayogassāti nibbuddhapayoge kataparicayassa .
Mallapāsāṇan ti mallehi mahābaleheva khipitabbapāsāṇaṃ .
Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānan ti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarapadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati .
Timirapiṅgaleneva
V2.86 dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato .Tenāha ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi .
Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vattati .
Lakkhaṇavacanañhetaṃ .
Piṭṭhiyaṃ sakalikaaṭṭhikā piṭṭhipattaṃ .
Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa , mahākāyassāti attho .
Piñcha vaṭṭīti piñcha kalāpo .
Supaṇṇavātan ti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ .
‘‘ Pubbūpanissayasampattiyā ’’ tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ ito kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha itoti ito bhaddakappato .
Satasahassimeti satasahassame .
Haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ .
Dhurapattānīti bāhirapattāni , yāni dīghatamāni .
Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero .
Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti .
Tattha jeṭṭhā tāva nuppajjanti , kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva .
Bhogan ti vibhavaṃ .
Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado .
Dve
M2.101 sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihāriyaṃ katvā , itaraṃ sabbasambhāraṃ attanā mocetvā .Pattaggahaṇatthan ti antopakkhittauṇhabhojanattā pattassa aparāparaṃ hatthe parivattentassa sukhena pattaggahaṇatthaṃ .
Uttarisāṭakan ti attano uttariyaṃ sāṭakaṃ .
Etāni pākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni buddhe buddhasāvake ca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni , paccekabuddhaṃ pana bodhisattañca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni bahūniyeva .
Paṭisandhiṃ gahetvāti amhākaṃ bodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivaseyeva paṭisandhiṃ gahetvā .
Uggahanaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ , savanaṃ atthasavanaṃ , paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ , dhāraṇaṃ pāḷiyā pāḷiatthassa ca citte ṭhapanaṃ .
Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ , sabbassapi buddhavacanassa vasenātipi vaṭṭati .
Sotāpannānañca … pe … upaṭṭhāti tattha sammohavigamena ‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti attapaccakkhavasena upaṭṭhānato
V2.87 .Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho .
Catūhīti dhammagambhīrādīhi catūhi gambhīratāhi sabbāpi gambhīratā .
Sāvakehi desitā desanāpi pana satthu eva desanāti āha ‘‘ mayā dinnanaye ṭhatvā ’’ ti .
‘‘ Sekkhena nāma nibbānaṃ sabbākārena paṭividdhaṃ na hotī ’’ ti na tassa gambhīratāti tassa gambhīrassa upādānassa gambhīratā viya suṭṭhu diṭṭhā nāma hoti .
Tasmā āha ‘‘ idaṃ nibbānameva gambhīraṃ , paccayākāro pana uttānako jāto ’’ ti .
Nibbānañhi sabbepi asekkhā sabbaso paṭivijjhanti nippadesattā , paccayākāraṃ pana sammāsambuddhāyeva anavasesato paṭivijjhanti , na itare .
Tasmā paccayavasena ‘‘ idaṃ aparaddhan ’’ ti vuttaṃ theraṃ apasādentena .
Tameva hissa anavasesato paṭivedhābhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ atha kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Asatipi dhammato bhede saṃyojanatthaanusayatthavasena pana tesaṃ labbhamānabhedaṃ gahetvā ‘‘ ime cattāro kilese ’’ ti vuttaṃ .
Añño hi tesaṃ bandhanattho , añño thāmagamanaṭṭhoti .
Esa nayo sesesupi .
Iti imesaṃ kilesānaṃ appahīnattā tathārūpaṃ upanissayasampadaṃ
M2.102 abhāvayatova anuttānameva dhammaṃ uttānanti na vattabbamevāti adhippāyo .Cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyānīti idaṃ mahābodhisattānaṃ santāne bodhiparipācakadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvasiddhakālavisesadassanaṃ , tañca kho mahābhinīhārato paṭṭhāyāti vadanti .
Etehīti yathāvuttabuddhasāvakaaggasāvakapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ visesādhigamehi .
Paccanīkan ti paṭikkūlaṃ viruddhaṃ .
Sabbathā paccayākārapaṭivedho nāma sammāsambodhiyādhigamo evāti vuttaṃ ‘‘ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantassevā ’’ ti .
Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi .
Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.45)–
‘‘ Avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saṃyogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca , imehi navahākārehi avijjā paccayo , saṅkhārā paccayasamuppannā ’’ tiādi .
Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanehi ākārehi .
Uppajjati etasmā phalanti uppādo , phaluppattiyā kāraṇabhāvo .
Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti , nāsati , tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hoti .
Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti ca nimiyanti ca .
Yathā ca bhavādīsu khipanti , evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti , tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti saṃyujjanti attano phalena .
Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā , taṃ
V2.88 palibundhanti paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti , hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ upagacchati .Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbāti .
Uppādaṭṭhitīti ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .
Uppādo eva ṭhiti uppādaṭhiti .
Esa nayo sesesupi .
Idañca paccayākāradassanaṃ yathā purimehi mahābodhimūle pavattitaṃ , tathā amhākaṃ bhagavatāpi pavattitanti acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘ diṭṭhamatte ’’ tiādimāha .
Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa .
So pana yasmā atthato hetuppabhavānaṃ hetu .
Tenāha ‘‘ etassa paccayadhammassā ’’ ti
M2.103 .Jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayatāyāti attho .
Nāmarūpaparicchedo tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti , atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena .
Tadubhayabhāvaṃ pana dassento ‘‘ ñātapariññāvasena ananubujjhanā ’’ ti āha .
Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena pavattamānā vipassanādhamme paṭivijjhati eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito , tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇappahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘ tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā ’’ ti āha .
Tantaṃ vuccati paṭavīnanatthaṃ tantavāyeti tantaṃ āvañchitvā pasāritasuttavaṭṭitaṃ nīyatīti katvā , taṃ pana tantākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘ tantaṃ viya ākulajātā ’’ ti .
Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Samānetun ti pubbenāparaṃ samaṃ katvā ānetuṃ , avisamaṃ ujuṃ kātunti attho .
Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ , tantākulaṃ viya jātā bhūtā tantākulakajātā .
Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapakkhandena paccayākāre khalitvā ākulabyākulā honti , teneva antadvayapakkhandena taṃtaṃdiṭṭhiggāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhititantaṃ paṭivijjhituṃ na jānanti .
Tenāha ‘‘ na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātun ’’ ti .
Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte .
Attano dhammatāyāti attano sabhāvena , paropadesena vināti attho .
Tattha tattha guḷakajātan ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakaṃ piṇḍisuttaṃ .
Tato eva gaṇṭhibaddhan ti vuttaṃ .
Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādibhāvavasena pakkhalitvā .
Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontoti tasseva niccādigāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena
V2.89 gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘ dvāsaṭṭhi … pe … gaṇṭhibaddhā ’’ ti .Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādi diṭṭhiyo nissitā allīnā , vinanato kulāti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa
M2.104 gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāvayavaṃ khalitabandhasuttanti āha ‘‘ kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttan ’’ ti .Sakuṇikāti vaṭṭacāṭakasakuṇikā .
Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā hoti .
Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā tathā vinandhati , yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ , mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Tadubhayampīti kulāgaṇṭhikanti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ kulāvakañca .
Purimanayenevāti ‘‘ evameva sattā ’’ tiādinā pubbe vuttanayeneva .
Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulāni hutvā tiṭṭhanti , tāni pana tathā dubbiveciyāni yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .
Apāyoti ayena sukhena , sukhahetunā vā virahito .
Dukkhassa gatibhāvatoti apāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato .
Sukhasamussayatoti ‘‘ abbhudayato vinipatitattā ’’ ti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti , evaṃ nipatitattā .
Itaroti saṃsāro nanu ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttopi saṃsāro evāti ?
Saccametaṃ , nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ gobalibaddañāyena ayamattho veditabbo .
Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparuppatti .
Abbhocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā .
Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca .
Mahāsamudde vātakkhittā nāvā viyāti idaṃ paribbhamanaṭṭhānassa mahantabhāvadassanatthañceva paribbhamanassa anavattitadassanatthañca veditabbaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Nidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dukkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .