1. Nānattavaggo
1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā
85. Paṭhaman ti
V2.112M2.129 imasmiṃ nidānavagge saṃyuttānaṃ paṭhamaṃ saṃgītattā .Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātenāti dhammamattatāya nissattatāsaṅkhātena niccasubhasukhaattasuññatatthasaṅkhātena .
Sabhāvaṭṭhenāti yathābhūtasabhāvaṭṭhena .
Tato eva sabhāvassa dhāraṇaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ .
Nānāsabhāvo aññamaññavisadisatā dhātunānattaṃ .
Cakkhusaṅkhāto pasādo cakkhupasādo .
So eva cakkhanaṭṭhena cakkhu , nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti cakkhudhātu .
Cakkhupasādavatthuṃ adhiṭṭhānaṃ katvā pavattaṃ cakkhupasādavatthukaṃ .
Sesapadesupi eseva nayo .
Dve sampaṭicchanamanodhātuyo , ekā kiriyā manodhātūti tisso manodhātuyo manodhātu ‘‘ mananamattā dhātū ’’ ti katvā .
Vedanādayo … pe … nibbānañca dhammadhātu visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato .
Tathā hete dhammā āyatanadesanāya ‘‘ dhammāyatanan ’’ teva desitā .
Na hi nesaṃ rūpāyatanādīnaṃ viya viññāṇehi aññaviññāṇena gahetabbatākāro atthi .
Sabbampīti chasattatividhaṃ manoviññāṇaṃ .
Kāmāvacarā kāmadhātupariyāpannattā .
Avasāne dveti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge taṃsaṃvaṇṇanāsu daṭṭhabbo .
Dhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Phassanānattasuttavaṇṇanā
86. Jātipasutiārammaṇādibhedena nānābhāvo phasso .
Jātipaccayabhedena hi paccayuppannassa bhedo hotiyeva .
Dhammaparicchedavasena dhātudesanāyaṃ tisso mananamattā dhātuyova manodhātuyo .
Kiriyāmayassa cittuppattivibhāgena paccayuppannassa vasena dhātudesanāyaṃ
M2.130 mananaṭṭhena dhātutāyaV2.113 sāmaññato manodvārāvajjanaṃ ‘‘ manodhātū ’’ ti adhippetanti vuttaṃ ‘‘ manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto ’’ tiādi .Tasmāti yasmā kāmaṃ sampaṭicchanamanodhātuanantaraṃ uppajjamāno santīraṇaviññāṇadhātuyā sampayutto phassopi manosamphasso eva nāma , dubbalattā pana so sabbabhavesu asambhavato ca gahito anavasesato gahaṇaṃ na hotīti manodvāre javanasamphasso hoti , tasmā .
Ayamettha atthoti ayaṃ idha adhippāyānugato attho .
Phassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā
87. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre paṭhamajavanasampayutto phasso manosamphasso , taṃ manosamphassaṃ paṭicca .
Manodhātūti āvajjanakiriyamanodhātu .
Manoviññāṇadhātu manodhātūti veneyyajjhāsayavasena vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ manodvāre … pe … evamattho daṭṭhabbo ’’ ti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ sabbāni cetānī ’’ tiādi .
Nophassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā
88. Sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ cakkhusamphassavedanā upanissayapaccayabhāvitā .
Nibbattiphāsukatthan ti nibbattiyā upanissayabhāvena pavattiyā dassanasukhatthaṃ .
Sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭati , tāya gahitāya itarāsaṃ gahaṇaṃ ñāyāgatamevāti .
Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ .
Āvajjanasamphassan ti āvajjanamanosamphassaṃ .
Anantarūpanissayabhūtaṃ paṭicca paṭhamajavanavasena uppajjatīti yojanā .
Ayamadhippāyo upanissayassa adhippetattā .
Vedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā
89. Tatiyacatutthesu
M2.131 vuttanayāvāti ‘‘ no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātū ’’ ti evaṃ vuttanayo , catutthe ‘‘ cakkhudhātuṃ , bhikkhave , paṭicca uppajjati cakkhusamphasso ’’ tiādinā vuttanayo ca .Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā desitā .
Kasmā pana tesu suttesu evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘ sabbāni cetānī ’’ tiādi .
Paṭisedho pana tesaṃ vedanānānattādīnaṃ
V2.114 phassanānattādikassa paccayabhāvato tathāuppattiyā asambhavato .Ito paresūti ‘‘ no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattan ’’ tiādīsu .
Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā
90. Pañca dhātuyo kāmāvacarā rūpasabhāvattā .
Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Saññānānattasuttavaṇṇanā
91. Āpāthe patitan ti cakkhussa āpāthagataṃ sāṭakaveṭhanādisaññitaṃ bhūtasaṅghātaṃ sammā nissitaṃ .
Cakkhudvāre sampaṭicchanādisampayuttasaññānaṃ saṅkappagatikattā , cakkhuviññāṇasampayuttasaññāgahaṇeneva vā gahetabbato ‘‘ rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā ’’ ti vuttaṃ tattha saññāya eva labbhanato .
Eteneva hi taṃsampayutto saṅkappoti idampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhantī ’’ ti .
Javanasampayuttassa vitakkassa chandagatikattā vuttaṃ ‘‘ tīhi cittehi sampayutto saṅkappo ’’ ti .
Chandikataṭṭhenāti chandakaraṇaṭṭhena , icchitaṭṭhenāti attho .
Anuḍahanaṭṭhenāti pariḍahanaṭṭhena .
Sannissayaḍāharasā hi rāgaggiādayo ‘‘ rūpe ’’ ti pana tassa ārammaṇadassanametaṃ .
Pariḷāhoti pariḷāhasīsena apekkhaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ pariḷāhe uppanne ’’ tiādi .
‘‘ Pariḷāho ’’ ti daḷhajjhosānā
M2.132 balavākārappattā vuttāti āha ‘‘ pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantī ’’ ti .Tāsaṃ laddhūpanissayabhāvatoti dasseti .
Iminā nayenāti ‘‘ uppajjati saññānānattan ’’ ti ettha vuttanayena attho veditabbo .
‘‘ Rūpasaññādinānāsabhāvaṃ saññaṃ paṭicca kāmasaṅkappādinānāsabhāvo saṅkappo uppajjatī ’’ tiādinā nayena veditabbo .
Saññānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā
92. Paṭisedhamattameva nānaṃ , sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti adhippāyo .
Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā
93. Vuttappakāre
V2.115 ārammaṇeti ‘‘ āpāthe patitan ’’ tiādinā heṭṭhā vuttappakāre rūpārammaṇe .Saññāti rūpasaññāva .
Arūpadhammopi samāno yasmiṃ ārammaṇe pavattati , taṃ phusanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ ārammaṇaṃ phusamāno ’’ ti .
Taṇhāya vatthubhūtaṃyeva rūpārammaṇaṃ labbhatīti katvā ‘‘ rūpalābho ’’ ti adhippetanti āha ‘‘ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho ’’ ti .
Sabbasaṅgāhikanayoti ekasmiṃyeva ārammaṇe sabbesaṃ saññādīnaṃ dhammānaṃ uppattiyā sabbasaṅgaṇhanavasena dassitanayo .
Tenāha ‘‘ ekasmiṃyevā ’’ tiādi .
Sabbasaṅgāhikanayoti vā dhuvaparibhogavasena nibaddhārammaṇanti vā āgantukārammaṇanti vā vibhāgaṃ akatvā sabbasaṅgāhikanayo .
Aparo nayo .
Missakoti āgantukārammaṇe nibaddhārammaṇe ca visayato nibaddhārammaṇena missako .
Nibaddhārammaṇe sattānaṃ kileso mando hoti .
Tathā hi saññāsaṅkappaphassavedanāva dassitā .
Yaṃ kiñci viyāti yaṃ kiñci aññamaññaṃ viya .
Khobhetvāti kutūhaluppādanavasena cittaṃ khobhetvā .
Upāsikāti
M2.133 tassa amaccaputtassa bhariyaṃ sandhāyāha .Tasmin ti āgantukārammaṇe .
Lābho nāma ‘‘ labbhatī ’’ ti katvā .
Uruvalliyavāsīti uruvalliyaleṇavāsī , uruvalliyavihāravāsīti vadanti .
Pāḷiyāti ‘‘ dhātunānattaṃ , bhikkhave , paṭicca uppajjatī ’’ tiādinayapavattāya imissā suttapāḷiyā .
Parivaṭṭetvāti majjhe gahitaphassavedanāpariyosāne ṭhapanavasena pāḷiṃ parivaṭṭetvā .
Vuttappakāretiādi parivattetabbākāradassanaṃ .
Tattha vuttappakāreti āpāthagatarūpārammaṇe .
Avibhūtavāran ti avibhūtārammaṇavāraṃ .
Ayameva vā pāṭho .
Gaṇhanti kathenti .
Ekajavanavārepi labbhanti cirataranivesābhāvā .
Nānājavanavāreyeva daḷhataranivesatāya .
94. Dasamaṃ uttānameva navame vuttanayattā .
Paṭisedhamattameva hettha nānattanti .
Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Nānattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .