7. Mahāvaggo
1. Assutavāsuttavaṇṇanā
61.‘‘ Assutavā ’’ ti
V2.90M2.105 sotadvārānusārena upadhāritaṃ , upadhāraṇaṃ vā sutaṃ assa atthīti sutavā , tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā .Vā-saddo cāyaṃ pasaṃsāyaṃ , atisayassa vā bodhanako , tasmā yassa pasaṃsitaṃ , atisayena vā sutaṃ atthi , so ‘‘ sutavā ’’ ti saṃkilesaviddhaṃsanasamattho pariyattidhammaparicayo ‘‘ taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca sutavā ’’ ti iminā padena pakāsito .
Atha vā sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattiṃ suṇīti sutavā .
Tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā .
Tenāhu porāṇā ‘‘ āgamādhigamābhāvā , ñeyyo assutavā itī ’’ ti .
Tathā cāha ‘‘ khandhadhātu … pe … vinicchayarahito ’’ ti .
Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho , tattha paripucchanaṃ paripucchā , kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayassa kāraṇaṃ vinicchayo .
Puthūnan ti bahūnaṃ .
Kilesādīnaṃ kilesābhisaṅkhārānaṃ vitthāretabbaṃ paṭisambhidāmagganiddesesu ( mahāni .51,94) āgatanayena .
Andhaputhujjano gahito ‘‘ nālaṃ nibbinditun ’’ tiādivacanato .
Āsannapaccakkhavācī idaṃ -saddoti āha ‘‘ imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dassetī ’’ ti .
Catūsu mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko .
Yathā pana mahāmattikāya nibbattaṃ mattikāmayaṃ , evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbatto ‘‘ catumahābhūtamayo ’’ ti vuttaṃ .
Nibbindeyyāti nibbindanampi āpajjeyya .
Nibbindanā nāma ukkaṇṭhanā anabhiratibhāvatoti vuttaṃ ‘‘ ukkaṇṭheyyā ’’ ti .
Virajjeyyāti vītarāgo bhaveyya .
Tenāha ‘‘ na rajjeyyā ’’ ti .
Vimucceyyāti idha pana accantāya vimuccanaṃ adhippetanti āha ‘‘ muccitukāmo bhaveyyā ’’ ti .
Catūhi ca rūpajanakapaccayehi āgato cayoti , ācayo , vuddhi .
Cayato apakkamoti apacayo , parihāni .
Ādānan ti gahaṇaṃ , paṭisandhiyā nibbatti .
Bhedoti khandhānaṃ bhedo .
So hi kaḷevarassa nikkhepoti vuttoti āha ‘‘ nikkhepananti bhedo ’’ ti .
Paññāyantīti pakārato ñāyanti .
Rūpaṃ pariggahetuṃ pariggaṇhanavasenapi rūpaṃ ālambituṃ .
Ayuttarūpaṃ katvā taṇhādīhi pariggahetuṃ arūpaṃ pariggaṇhituṃ yuttarūpaṃ
M2.106 karoti tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyabhāvato .Tenāha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .
Nikkaḍḍhantoti tato gāhato nīharanto .
Manāyatanasseva
V2.91 nāmaṃ , na samādhipaññattīnaṃ ‘‘ cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ( saṃ . ni .1.23,192; peṭako .22; mi . pa .1.9.9), citto gahapatī ’’ tiādīsu ( dha . pa . aṭṭha .74) viya .Cittīkātabbabhūtaṃ vatthu etassāti cittavatthu , tassa bhāvo cittavatthutā , tena kāraṇena cittabhāvamāha .
Cittagocaratāyāti cittavicittavisayatāya .
Sampayuttadhammacittatāyāti rāgādisaddhādisampayuttadhammavasena cittasabhāvattā .
Tena cittatāya cittattamāha .
Vijānanaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena .
Ajjhositan ti ajjhosābhūtāya taṇhāya gahitaṃ .
Tenāha ‘‘ taṇhāyā ’’ tiādi .
Parāmasitvāti dhammasabhāvaṃ aniccatādiṃ atikkamitvā parato niccādito āmasitvā .
Aṭṭhasatan ti aṭṭhādhikaṃ sataṃ .
Nava mānāti seyyassa ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādinā āgatā navavidhamānā .
Brahmajāle āgatā sassatavādādayo dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo .
Evan ti vuttākārena .
Yasmā taṇhāmānadiṭṭhiggāhavasena puthujjanena daḷhaggāhaṃ gahitaṃ , tasmā so tattha nibbindituṃ nibbidāñāṇaṃ uppādetuṃ na samattho .
Bhikkhaveti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ varan ’’ ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti .
Idaṃ anusandhivacanaṃ ‘‘ kasmā āhā ’’ ti kathetukāmatāya kāraṇaṃ pucchati .
Tenāha ‘‘ paṭhamaṃ hī ’’ tiādi .
Assutavatā puthujjanena .
Tenāti bhagavatā .
Ayuttarūpaṃ kataṃ ‘‘ nibbindeyyā ’’ tiādinā ādīnavassa vibhāvitattā .
Arūpe pana tathā ādīnavassa avibhāvitattā vuttaṃ ‘‘ arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpan ’’ ti , yuttarūpaṃ viya katanti adhippāyo .
Gāhoti taṇhāmānadiṭṭhiggāho .
‘‘ Nikkhamitvā arūpaṃ gato ’’ ti idaṃ bhagavatā ādīnavaṃ dassetvā rūpe gāho paṭikkhitto , na arūpe , tasmā ‘‘ kātabbo nu kho so tatthā ’’ ti micchāgaṇhantānaṃ so tato rūpato nikkhamitvā arūpaṃ gato viya hotīti katvā vuttaṃ .
Tiṭṭhamānan ti tiṭṭhantaṃ .
‘‘ Āpajjitvā viya hotī ’’ ti sabhāvena pavattamānaṃ ‘‘ paṭhamavaye ’’ tiādinā rūpassa bhedaṃ vayādīhi vibhajitvā dasseti .
Pādassa uddharaṇeti yathā ṭhapitassa pādassa ukkhipane .
Atiharaṇan ti yathāuddhataṃ yathāṭṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā haraṇaṃ .
Vītiharaṇan ti uddhato
M2.107 pādo yathāṭṭhitaṃ pādaṃ yathā na ghaṭṭeti , evaṃ thokaṃ passato pariṇāmetvā haraṇaṃ .Vossajjanan ti tathā parapādaṃ vītisāretvā bhūmiyaṃ nikkhipanatthaṃ avossajjanaṃ .
Sannikkhepanan ti vossajjetvā bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ ṭhapanaṃ .
Sannirujjhanan ti nikkhittassa sabbaso nirujjhanaṃ uppīḷanaṃ .
Tattha tatthevāti tasmiṃ tasmiṃ paṭhamavayādike eva .
Avadhāraṇena tesaṃ koṭṭhāsantarasaṅkamanābhāvamāha .
Odhīti bhāvo , pabban ti sandhi .
Paṭhamavayādayo eva hettha odhi pabbanti ca adhippetā .
Paṭapaṭāyantāti ‘‘ paṭapaṭā ’’ iti
V2.92 karontā viya , tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti .Etan ti etaṃ rūpadhammānaṃ yathāvuttaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ evaṃ vuttappakārameva .
Vaṭṭippadesan ti vaṭṭiyā pulakaṃ barahaṃ .
Tañhi vaṭṭiyā pulakaṃ anatikkamitvāva sā dīpajālā bhijjati .
Paveṇisambandhavasenāti santativasena .
Rattin ti rattiyaṃ .
Bhummatthe hetaṃ upayogavacanaṃ .
Evaṃ pana attho na gahetabbo anuppannassa nirodhābhāvato .
Purimapaveṇitoti rūpe vuttapaveṇito .
Anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjantīti vuttamatthaṃ theravādena dīpetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Aḍḍhacūḷan ti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ , tassa pana upaḍḍhaṃ adhikārato vāhasatassāti viññāyati .
‘‘ Aḍḍhacuddasan ’’ ti keci ,‘‘ aḍḍhacatutthan ’’ ti apare .
‘‘ Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhā ’’ ti daḷhaṃ katvā vadantīti vīmaṃsitabbaṃ .
Catunāḷiko tumbo .
Mahāraññatāya pavaddhaṃ vanaṃ pavanan ti āha ‘‘ pavaneti mahāvane ’’ ti .
Tan ti paṭhamaṃ gahitasākhaṃ .
Ayamatthoti ayaṃ bhūmiṃ anotaritvā ṭhitasākhāya eva gahaṇasaṅkhāto attho .
Etadatthameva hi bhagavā ‘‘ araññe ’’ ti vatvāpi ‘‘ pavane ’’ ti āha .
Araññamahāvanaṃ viyāti araññaṭṭhāne brahāraññe viya .
Ārammaṇolambanan ti ārammaṇassa avalambanaṃ .
Na vattabbaṃ ārammaṇapaccayena vinā anuppajjanato .
Ekajātiyan ti rūpādinīlādiekasabhāvaṃ .
‘‘ Dissati , bhikkhave , imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopī ’’ ti vadantena rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito nāma ,‘‘ varaṃ , bhikkhave , assutavā puthujjano ’’ tiādiṃ vadantena arūpato nīharitvā rūpe gāho patiṭṭhāpito nāma .
Nan ti
M2.108 gāhaṃ .Ubhayatoti rūpato ca arūpato ca .
Harissāmīti nīharissāmi .
Parivattetvāti mantaṃ jappitvā .
Kaṇṇe dhumetvāti kaṇṇe dhametvā .
Assāti visassa .
Nimmathetvāti nimmadditvā , nīharitvāti adhippāyo .
Maggoti lokuttaramaggo .
‘‘ Nibbindan ’’ ti iminā balavavipassanā kathitā .
Assutavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .