3. Upanisasuttavaṇṇanā
23. Jānato passatoti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ , na maṃsacakkhunāti āha ‘‘ dvepi padāni ekatthānī ’’ ti .
Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayasssa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho .
Tenāha ‘‘ jānanalakkhaṇañhi ñāṇan ’’ tiādi .
Ñāṇappabhāvan ti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena vivaṭṭe dhamme passatī ’’ ti .
Jānato passatoti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha –
‘‘ ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā ’’ tiādi .
Jānatoti vā pubbabhāgañāṇena jānato , aparabhāgena ñāṇena passato .
Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ , atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ ‘‘ passato ’’ ti vuttanti evaṃ vā ettha attho .
Āsavānaṃ khayan ti āsavānaṃ accantappahānaṃ .
So pana tesaṃ anuppādanirodho sabbena sabbaṃ abhāvo evāti āha ‘‘ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ’’ ti .
Āsavakkhayasaddassa khīṇākārādīsu āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘ āsavānaṃ khayā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ujumaggānusārinoti kilesavaṅkakāyavaṅkādīnaṃ pahānena ujubhūte savipassanāheṭṭhimamaggadhamme anussarantassa .
Yadeva hissa parikkhīṇaṃ .
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ ‘‘ tato aññā anantarā ’’ ti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati , tadanantaraṃ pana aññā arahattanti .
Yadipi gāthāya ‘‘ khayasmiṃ ’’ icceva vuttaṃ , samucchedavasena pana ‘‘ āsave
M2.64 khīṇe maggo khayo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ maggo āsavakkhayoti vutto ’’ ti .Samaṇoti samitapāpo adhippeto , so pana khīṇāsavo hotīti .
‘‘ Āsavānaṃ khayā ’’ ti idha phalaṃ , pariyāyena pana āsavakkhayo maggo , tena pattabbato phalaṃ .
Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo .
Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito , na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ ‘‘ no ajānato no apassato ’’ ti vuttan ti āha
V2.55 ‘‘ yo pana na jānāti , na passati , tassa no vadāmīti attho ’’ ti .Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti .
Etenāti ‘‘ no ajānato , no apassato ’’ ti etena vacanena .
Te paṭikkhittāti ke pana teti ?
‘‘ Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.228) ahetū appaccayā sattā visujjhantī ’’ ti ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.101,227) evamādivādā .
Tesu keci abhijātisaṅkantimattena saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti , aññe issarapajāpatikāraṇādivasena .
Tayidaṃ sabbaṃ saṃsārādīhīti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Purimena padadvayenāti ‘‘ jānato passato ’’ ti iminā padadvayena .
Upāyo vutto ‘‘ āsavakkhayā ’’ ti adhikārato .
Imināti ‘‘ no ajānato , no apassato ’’ ti iminā padadvayena .
Anupāyo hoti esa āsavānaṃ khayassa , yadidaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ apariññāti ‘‘ jānato passato ’’ ti imināva aniyamavacanena anupāyapaṭisedhopi atthato bodhito hotīti .
Tameva hi atthato bodhitabhāvaṃ vibhāvetuṃ evaṃ saṃvaṇṇanā katāti daṭṭhabbaṃ .
Dabbajātikoti dabbarūpo .
So hi ‘‘ drabyo ’’ ti vuccati ‘‘ drabyaṃ vinassati nādrabyan ’’ tiādīsu .
Dabbajātiko vā sārasabhāvo , sāruppasīlācāroti attho .
Yathāha ‘‘ na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī ’’ ti ( pārā .384).
Vattasīse ṭhatvāti vattaṃ uttamaṃ dhuraṃ katvā .
Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ attano vā vassavātādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti , so vattasīse ṭhatvā karoti nāma .
Padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ nāthakaraṇadhammabhāvena maggaphalādhigamassa upanissayabhāvato .
Vuttañhi ‘‘ yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni , tattha dakkho hotī ’’ tiādi
M2.65 ( dī . ni .3.345).Evaṃ jānatoti evaṃ vejjakammādīnaṃ jānanahetu micchājīvapaccayā kāmāsavādayo āsavā vaḍḍhantiyeva , na pahīyanti .
‘‘ Evaṃ kho … pe … āsavānaṃ khayo hotī ’’ ti imāya pāḷiyā arahattasseva gahaṇaṃ yuttaṃ phalaggahaṇena hetuno avuttasiddhattā .
Tenāha ‘‘ āsavānaṃ khayante jātattā ’’ ti .
Āgamanaṃ āgamo , taṃ āvahatīti āgamanīyā , pubbabhāgapaṭipadā .
Khayasmin ti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ , khayeti pana visaye .
Tenāha ‘‘ āsavakkhayasaṅkhāte ’’ ti .
Upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā .
Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesato .
Sāti vimutti .
Assāti paccavekkhaṇañāṇassa .
Manasmiṃ vivaṭṭanissite pana anantarūpanissayāpi paccayā sambhavantīti ‘‘ labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Virajjati
V2.56 asesasaṅkhārato etenāti virāgo , maggo .Nibbindati etāyāti nibbidā , balavavipassanā .
Tenāha ‘‘ etenā ’’ tiādi .
Paṭisaṅkhānupassanāpi muccitukamyatāpakkhikā evāti adhippāyena ‘‘ catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi , tāva taruṇavipassanā ’’ ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ balavavipassanā .
Rūpārūpadhammānaṃ visesabhūto sāmaññabhūto ca yo yo sabhāvo yathāsabhāvo , tassa jānanaṃ yathāsabhāvajānanaṃ .
Tadeva dassanaṃ .
Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti .
Tenāha ‘‘ taruṇavipassanan ’’ tiādi .
Saṅkhāraparicchedeñāṇan ti nāmarūpapariggahañāṇaṃ vadati .
Kaṅkhāvitaraṇaṃ paccayapariggaho dhammaṭṭhitiñāṇantipi vuccati .
Nayavipassanādikaṃ anupassanāñāṇaṃ sammasanaṃ .
Maggāmaggeñāṇan ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ .
So hi pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti .
‘‘ Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5.;4.99;5.1071) hi vuttaṃ .
Pubbabhāgasukhan ti upacārajjhānasahitasukhaṃ .
Daratha paṭippassaddhīti kāmacchandādikilesadarathassa paṭipassambhanaṃ .
‘‘ Sukhaṃpāhaṃ , bhikkhave , saupanisaṃ vadāmī ’’ ti ettha adhippetasukhaṃ dassetuṃ ‘‘ appanāpubbabhāgassa sukhassā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; a . ni .1.3.96) vuttaappanāsukhassa passaddhiyā paccayatte
M2.66 vattabbameva natthi .Sukhan ti etthāpi eseva nayo .
Balavapītīti pharaṇalakkhaṇappattā pīti .
Tādisā hi vitakkavicārasukhasamādhīhi laddhappaccayā nīvaraṇaṃ vikkhambhantī taṃnimittaṃ darathaṃ pariḷāhaṃ paṭipassambheti .
Tenāha ‘‘ sā hi darathappassaddhiyā paccayo hotī ’’ ti .
Dubbalapītīti taruṇapīti .
Tenāha ‘‘ sā hi balavapītiyā paccayo hotī ’’ ti .
Saddhāti ratanattayaguṇānaṃ kammaphalassa ca saddahanavasena pavatto adhimokkho , sā pana yasmā attano visaye punappunaṃ uppajjati , na ekavārameva , tasmā āha ‘‘ aparāparaṃ uppajjanasaddhā ’’ ti .
Yasmā saddahanto saddheyyavatthusmiṃ pamudito hoti , tasmā āha ‘‘ sā hi dubbalapītiyā paccayo hotī ’’ ti .
Dukkhadukkhādibhedassa sabbassapi dukkhassa vaṭṭadukkhantogadhattā tassa ca idhādhippetattā vuttaṃ ‘‘ dukkhanti vaṭṭadukkhan ’’ ti .
Jarāmaraṇadukkhanti keci , sokādayo cāti apare .
Tadubhayassapi saṅgaṇhanato paṭhamo evattho yutto .
Yasmā dukkhappatto kammassa phalāni saddahati , ratanattaye ca pasādaṃ uppādeti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tañhi aparāparasaddhāya paccayo hotī ’’ ti .
Yasmā ‘‘ ācariyānaṃ santike dhammaṃ sutvā pavattidukkhan ’’ ti cintayato ‘‘ ekantato ayaṃ dhammo imassa dukkhassa samatikkamāya hotī ’’ ti saddhā uppajjati .
Tenāha ‘‘ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī ’’ tiādi ( dī . ni .1.191).
Savikārāti uppādavikārena savikārā khandhajāti
V2.57 jāyanaṭṭhena .Jātiyā pana asati tattha tattha bhave natthi dukkhassa sambhavoti āha ‘‘ sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo ’’ ti .
Kammabhavoti kammabhavādiko tividhopi kammabhavo .
So hi upapattibhavassa paccayo .
Evamādiṃ sandhāyāha ‘‘ etenupāyenā ’’ ti .
Sesapadānīti upādānādipadāni .
Anulomañāṇaṃ saṅkhārupekkhāpakkhikattā nibbānaggahaṇena gahitaṃ , gotrabhuñāṇaṃ paṭhamamaggassa āvajjanaṃ .
So hi tena vipassanāya kiñci kiñci visesaṭṭhānaṃ kayiratīti taṃ anāmasitvā nibbidūpaniso virāgoti ‘‘ virāgo ’’ icceva vuttaṃ .
Kena udakena vidārayitvā gatapadesoti katvā kandaro .
Nitambo tipi udakassa .
Yathā ninnaṃ udakaṃ pavattati , tathā nivattanabhāvena nadīkuñchotipi vuccati .
Hemantagimhautuvasena aṭṭha māse pavatto pathavīvivaroti katvā padaro .
Khuddikā udakavāhiniyo sākhā viyāti sākhā
M2.67 , khuddakā sobbhā kusubbhā o-kārassa u-kāraṃ katvā .Evameva khotiādi ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave ’’ tiādinā upanītāya upamāya upameyyena saṃsandananti , taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ avijjā pabbatoti daṭṭhabbā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avijjā ca santānavasena ciraṃtanakālappavattanato pacurajanehi duppajahanato ‘‘ pabbato ’’ ti vuttā .
Lokattayābhibyāpanato abhisandanato ca abhisaṅkhārā meghasadisā .
Abhisaṅkhārā meghoti daṭṭhabbāti ānetvā sambandho .
Tathā sesapadadvayepi .
Viññāṇādivaṭṭaṃ anupavattito paramparapaccayato ca kandarādisadisā .
Vimutti ekarasattā , hānivuddhiabhāvato ca sāgarasadisāti upamāsaṃsandanaṃ .
Tattha yasmā purimasiddhāya avijjāya sati abhisaṅkhārā , nāsati , tasmā te uparipabbate pavattā viya hontīti vuttaṃ ‘‘ avijjā … pe … vassanaṃ veditabban ’’ ti .
Assutavā hītiādi vuttasseva atthassa samatthanaṃ .
Taṇhāya abhilāsaṃ katvāti etena sabbassapi abhisaṅkhāravuṭṭhitemanatthaṃ dīpeti .
Taṇhā hi ‘‘ sneho ’’ ti vuttā .
Antimabhavikassa antabhavanibbattako abhisaṅkhāro nibbānaṃ na patto , tadantassa bhāgassa nibbānaṃ āhacca ṭhito viya hotīti ‘‘ mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viyā ’’ ti upamānidassanaṃ kataṃ .
Viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā pi imināpi hi antimabhavikasseva viññāṇappavatti dassitā .
Sā hi pūritāti vattabbā tato paraṃ viññāṇādivaṭṭasseva abhāvato .
Jātassa puggalassa jātipaccayavaṭṭadukkhavedanāya dhammassavanaṃ icchitabbaṃ , taṃ pana yadipi imasmiṃ sutte na āgataṃ , suttantaresu pana āgatamevāti tato āharitvā taṃ vattabbanti dassento ‘‘ buddhavacanaṃ panā ’’ tiādimāha .
Tayidaṃ sāvakabodhisattānaṃ vasenāyaṃ desanāti katvā vuttaṃ .
Itaresaṃ pana vasena vuccamānaṃ
V2.58 suttantaraggahaṇatthaṃ payojanaṃ natthīti ‘‘ yā hī ’’ tiādimāha .Pāḷiyā vasena gahitamevāti saṅkhepato vuttaatthassa vitthārato dassanaṃ .
Nibbattīti nibbattamānā khandhā gahitāti āha ‘‘ savikārā ’’ ti .
Aniccatālakkhaṇādidīpanato lakkhaṇāhaṭaṃ .
Kammākamman ti vinicchayaṃ .
Nijjaṭan ti niggumbaṃ , suddhanti attho .
Pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhatītiādi pāḷiyaṃ samathapubbaṅgamā vipassanā dassitāti katvā vuttaṃ
M2.68 .Evañhi pāmojjādidassanaṃ sambhavatīti .
Devassāti meghassa .
Kasmā panettha ‘‘ khīṇāsavassa … pe … ṭhitakālo veditabbo ’’ ti vuttaṃ , nanu pubbe devaṭṭhāniyo abhisaṅkhāro vutto , na abhisaṅkhāro khīṇāsavoti ?
Nāyaṃ doso , kāraṇūpacārena phalassa vuttattā .
Abhisaṅkhāramūlako hi khandhasantāno khandhasantāne ca ucchinnasaṃyoge khīṇāsavasamaññāti .
Upanisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .