3-5.Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā
109-111.
Surāmerayasaṅkhātan ti
M2.141 piṭṭhasurādisurāsaṅkhātaṃ pupphāsavādimerayasaṅkhātañca .Majjanaṭṭhena majjaṃ .
Surāmerayamajjappamādoti vuccati ‘‘ majjati tenā ’’ ti katvā .
Tasmiṃ tiṭṭhantīti tasmiṃ pamāde pamajjanavasena tiṭṭhantīti attho .
Sesaṃ tatiyacatutthesu suviññeyyamevāti .
Pañcame
V2.123 tāni padāni saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ pañcame ’’ tiādi āraddhaṃ .Tattha pāṇo nāma vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ , taṃ pāṇaṃ atipātenti aticca antareyeva , atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātenti saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātentīti attho .
Kāyena vācāya vā adinnaṃ parasantakaṃ .
Ādiyantīti gaṇhanti .
Micchāti na sammā , gārayhavasena .
Musāti atathaṃ vatthu .
Vadantīti visaṃvādanavasena vadanti .
Piyasuññakaraṇato pisuṇā , pisati vā pare satte , hiṃsatīti attho .
Mammacchedikāti etena parassa mammacchedavasena ekantapharusasañcetanā pharusavācā nāmāti dasseti .
Abhijjhā saddo lubbhane niruḷhoti āha ‘‘ parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho ’’ ti .
Byāpannan ti dosavasena vipannaṃ .
Pakativijahanena pūtibhūtaṃ .
Sādhūhi garahitabbataṃ pattā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinayappavattā natthikāhetukaakiriyadiṭṭhi kammapathapariyāpannā nāma .
Micchattapariyāpannā sabbāpi lokuttaramaggapaṭipakkhā viparītadiṭṭhi .
Tesan ti kammapathānaṃ .
Vohāratoti indriyabaddhaṃ upādāya paññattimattato .
Tiracchānagatādīsūti ādi -saddena petānaṃ saṅgaho .
Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato .
Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi cetanāya balavabhāvavasena appasāvajjamahāsāvajjatā vā veditabbā .
Iddhimayoti kammavipākiddhimayo dāṭhākoṭanādīnaṃ viya .
Methunasamācāresūti sadāraparadāragamanavasena duvidhesu methunasamācāresu .
Tepi hīnādhimuttikehi kattabbato kāmā nāma .
Micchācāroti gārayhācāro .
Gārayhatā cassa ekantanihīnatāyāti āha
M2.142 ‘‘ ekantanindito lāmakācāro ’’ ti asaddhammādhippāyenāti asaddhammasevanādhippāyena .Gottarakkhitāti sagottehi rakkhitā .
Dhammarakkhitāti sahadhammehi rakkhitā .
Sassāmikā nāma sārakkhā .
Yassā gamane daṇḍo ṭhapito , sā saparidaṇḍā .
Bhariyabhāvāya dhanena kītā dhanakkītā .
Chandena vasatīti chandavāsinī .
Bhogatthaṃ vasatīti bhogavāsinī .
Paṭatthaṃ vasatīti paṭavāsinī .
Udakapattaṃ āmasitvā gahitā odapattakinī .
Cumbaṭaṃ apanetvā gahitā obhaṭacumbaṭā .
Karamarānītā dhajāhaṭā .
Taṅkhaṇikaṃ gahitā muhuttikā .
Abhibhavitvā vītikkamo micchācāro mahāsāvajjo , na tathā dvinnaṃ samānacchandatāya .
Abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassāti vadanti .
Sevanācitte sati payogābhāvo appamāṇaṃ yebhuyyena itthiyā sevanāpayogassa abhāvato .
Tathā sati puretaraṃ sevanācittassa upaṭṭhānepi
V2.124 tassā micchācāro na siyā , tathā purisassapi sevanāpayogābhāve .Tasmā attano ruciyā pavattitassa vasena tayo , balakkārena pavattitassa vasena tayoti sabbepi aggahitaggahaṇena ‘‘ cattāro sambhārā ’’ ti vuttaṃ .
Āsevanamandatāyāti yāya akusalacetanāya samphaṃ palapati , tassā ittarakālatāya pavattiyā anāsevanāti paridubbalā hoti cetanā .
Upasaggavasena atthavisesavācino dhātusaddāti abhijjhāyatīti padassa parabhaṇḍābhimukhītiādiattho vutto .
Tanninnatāyāti tasmiṃ parabhaṇḍe lubbhanavasena ninnatāya .
Abhipubbo jhe-saddo lubbhane niruḷhoti daṭṭhabbo .
Yassa bhaṇḍaṃ abhijjhāyati , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjātiādinā nayena tattha appasāvajjamahāsāvajjavibhāgo veditabbo .
Tenāha ‘‘ adinnādānaṃ viyā ’’ tiādi .
Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti daṭṭhabbaṃ .
Hitasukhaṃ byāpādayatīti yo naṃ uppādeti , yassa uppādeti , tassa sati samavāye hitasukhaṃ vināseti .
Aho vatāti iminā yathā abhijjhāne vatthuno ekantato attano pariṇāmanaṃ dassitaṃ
M2.143 , evamidhāpi vatthuno ‘‘ aho vatā ’’ ti iminā parassa vināsacintāya ekantato niyamitabhāvaṃ dasseti .Evañhi nesaṃ dāruṇappavattiyā kammapathappavatti .
Yathābhuccagahaṇābhāvenāti yathātacchagahaṇassa abhāvena aniccādisabhāvassa niccādito gahaṇena .
Micchā passatīti vitathaṃ passati .
Samphappalāpo viyāti iminā āsevanassa appamahantatāhi micchādiṭṭhiyā appasāvajjamahāsāvajjatā .
Vatthunoti gahitavatthuno .
Gahitākāraviparītatāti micchādiṭṭhiyā gahitākārassa viparītatā .
Tathābhāvenāti attano gahitākāreneva tassā diṭṭhiyā , gahitassa vā vatthuno upaṭṭhānaṃ ‘‘ evametaṃ , na ito aññathā ’’ ti .
Dhammatoti sabhāvato .
Koṭṭhāsatoti cittaṅgakoṭṭhāsato , yaṃkoṭṭhāsā honti , tatoti attho .
Cetanādhammāvāti cetanāsabhāvā eva .
Paṭipāṭiyā sattāti ettha nanu cetanā abhidhamme kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti ?
Na , avacanassa aññahetukattā .
Na hi tattha cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ , kadāci pana kammapatho
V2.125 hoti , na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ .Yadā , panassa kammapathabhāvo hoti , tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivārito .
Etthāha – yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ , nanu abhijjhādīnampi kammapathabhāvaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsimhi avacanaṃ āpajjatīti ?
Nāpajjati , kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā .
Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyā ?
Saccametaṃ .
Sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttā siyā .
Cetanāya hi ‘‘ cetanāhaṃ , bhikkhave , kammaṃ vadāmi ( a . ni .6.63; kathā .539) tividhā , bhikkhave , kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamman ’’ tiādivacanato ( kathā .539) kammabhāvo pākaṭo .
Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ tatthuppajjanakasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo , tassā kammapathabhāvo .
Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo , cetanājanitapiṭṭhivaṭṭakabhāvena sugatiduggatitaduppajjanakasukhadukkhānaṃ
M2.144 pathabhāvo cāti , na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti , te eva tena sabhāvena dassetuṃ abhidhamme kammapatharāsibhāvena vuttā .Atathājātiyakattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Mūlaṃ patvāti mūladesanaṃ patvā , mūlasabhāvesu dhammesu desiyamānesūti attho .
Adinnādānaṃ sattārammaṇan ti idaṃ ‘‘ pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā ’’ ti imāya pāḷiyā virujjhati .
Yañhi pāṇātipātādidussīlyassa ārammaṇaṃ , tadeva taṃ veramaṇiyā ārammaṇaṃ .
Vītikkamitabbavatthuto eva hi viratīti .
‘‘ Sattārammaṇan ’’ ti vā sattasaṅkhātaṃ saṅkhārārammaṇameva upādāya vuttattā na koci virodho .
Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .714)‘‘ yāni sikkhāpadāni ettha ‘ sattārammaṇānī ’ ti vuttāni , tāni yasmā ‘ sattoti ’ ti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karontī ’’ ti .
Ito paresupi eseva nayo .
Visabhāgavatthuno ‘‘ itthipurisā ’’ ti gahetabbato sattārammaṇotipi eke .
‘‘ Eko diṭṭho , dve sutā ’’ tiādinā samphappalapane diṭṭhasutamutaviññātavasena .
Tathā abhijjhāti ettha tathā -saddo ‘‘ diṭṭhasutamutaviññātavasenā ’’ ti idampi upasaṃharati , na sattasaṅkhārārammaṇataṃ eva dassanādivasena abhijjhāyanato .
‘‘ Natthi sattā opapātikā ’’ ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tebhūmakadhammārammaṇā evāti adhippāyena tassā saṅkhārārammaṇatā vuttā .
Kathaṃ pana micchādiṭṭhiyā mahaggatappattā dhammā ārammaṇaṃ hontīti ?
Sādhāraṇato .
Natthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti hi pavattamānāya atthato rūpārūpāvacaradhammāpi gahitāva hontīti .
Sukhabahulatāya
V2.126 rājāno hasamānāpi ‘‘ coraṃ ghātethā ’’ ti vadanti , hāso pana tesaṃ aññavisayoti āha ‘‘ sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hotī ’’ ti .Majjhattavedano na hoti , sukhavedanova .
Tattha ‘‘ kāmānaṃ samudayā ’’ tiādinā vedanābhedo veditabbo .
Lobhasamuṭṭhāno musāvādo sukhavedano vā siyā majjhattavedano vā , dosasamuṭṭhāno dukkhavedano vāti musāvādo tivedano siyā .
Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ vedanānaṃ
M2.145 ‘‘ lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā ’’ tiādinā bhedo veditabbo .Pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlakoti sampayuttamūlameva sandhāya vuttaṃ .
Tassa hi mūlaṭṭhena upakārabhāvo dosaviseso , nidānamūle pana gayhamāne lobhamohavasenapi vaṭṭati .
Sammūḷho āmisakiñjakkhakāmopi hi pāṇaṃ hanati .
Tenevāha ‘‘ lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā ’’ tiādi ( a . ni .3.34).
Sesesupi eseva nayo .
Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānena uppannā virati samādānavirati .
Kilesānaṃ samucchindanavasena pavattā maggasampayuttā virati samucchedavirati .
Kāmañcettha pāḷiyaṃ viratiyova āgatā , sikkhāpadavibhaṅge pana cetanāpi āharitvā dassitāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘ cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī ’’ ti āha .
Adussīlyārammaṇā jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyāni pajahantīti dassetuṃ ‘‘ yathā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pāṇātipātādīhi viramaṇavasena pavattanato tadārammaṇabhāveneva tāni pajahanti .
Na hi tadeva ārabbha taṃ pajahituṃ sakkā tato anissaṭabhāvato .
Anabhijjhā … pe … viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho .
Na hi manoduccaritato virati atthi anabhijjhādīheva tappahānasiddhito .
Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .